Воль­га Бабкова:

Gazeta Slonimskaya - - СЛОНІМ -

Гісто­рык Воль­га Бабкова шмат га­доў пра­цуе ў На­цы­я­наль­ным ар­хіве з са­мы­мі роз­ны­мі да­ку­мен­та­мі. Яна ня­ма­ла ве­дае пра смя­рот­ныя па­ка­ран­ні ча­соў сяр­эд­нявеч­ча.

Якой бы­ла гісто­рыя смя­рот­на­га па­ка­ран­ня ў Бе­ла­русі? Ка­го і за што ка­ралі смер­цю?

ПА­НЫ ВЫ­РА­ШАЛІ ЛЁС СВАІХ ПАД­ДА­НЫХ БЕЗ СУ­ДА І СЛЕД­СТВА — Воль­га, ці ча­ста ў роз­ных да­ку­мен­тах су­стра­ка­юц­ца вы­пад­кі, звя­за­ныя са смя­рот­ным па­ка­ран­нем?

— У су­до­вых ак­та­вых да­ку­мен­тах дру­гой па­ло­вы XVI — сяр­эд­зі­ны XVII ста­годдзяў, з які­мі да­вод­зіц­ца пра­ца­ва­ць най­час­цей, та­кія вы­пад­кі, без­умоў­на, су­стра­ка­юц­ца, бо гэта ад­па­вя­дае ха­рак­та­ру су­до­вых да­ку­мен­таў. У ак­та­выя кні­гі па­вя­то­вых су­доў, ма­гістра­таў уносілі­ся не толь­кі на­та­ры­яль­ныя ак­ты пра ма­ё­мас­ныя зд­зел­кі, па­гад­нен­ні па­між люд­зь­мі, але і су­до­выя дэкр­эты па роз­ных кры­мі­наль­ных спра­вах, свед­чан­ні роз­ных асоб пра аб­ставі­ны зла­чын­стваў і па­ка­ран­ні за іх, якія ма­глі бы­ць “гра­шо­выя”, “кры­ва­выя”, “тур­эм­ныя”. Ча­сам у су­дах агуч­валі­ся роз­ныя вер­сіі здар­эн­ня, па­ба­ча­ныя з глед­зіш­ча роз­ных све­дак. Пі­сар ці пад­пі­сак у су­до­вай кан­цы­лярыі ўсё ста­ран­на за­на­тоў­ваў, час­цей са слоўуд­зель­нікаў,дзя­ку­ю­чы­ча­му за­раз мы мо­жам ад­чу­ць, апроч ін­ша­га, і моў­ную плынь ста­ра­бе­ла­рус­кай мо­вы, улас­ці­вай для та­го ча­су.

— Якія з гісто­рый пра смя­рот­ную ка­ру, апі­са­ныя ў да­ку­мен­тах,вас­най­боль­ш­ша­кіра­валі?

— У ар­ты­ку­лах Ста­ту­та ВКЛ 1588 го­да рас­пі­са­ны шмат­лікія люд­скія­праві­ны­і­па­ка­ран­ні­за іх, якія бы­лі ад­па­вед­ныя та­га­час­ным нор­мам пра­ва. У ар­ты­ку­ле 7 разд­зе­ла 11 зга­д­ва­ец­ца па­ка­ранне, якое са­праў­ды ша­кіра­ва­ла, ха­ця на ста­рон­ках пра­чы­та­ных мной ак­та­вых кніг па­доб­ных вы­пад­каў я не су­стра­ка­ла. За наў­мыс­нае за­бой­ства ба­ць­кі або ма­ці ці дзі­ця­ці сваі­мі ба­ць­ка­мі ві­на­ва­та­га ча­ка­ла “га­неб­ная смер­ць” і стра­та па­ч­ці­вас­ці. Зла­чын­цу ва­зілі­па­рын­ку,ірвучы­це­ла­аб­цу­га­мі, а пас­ля, па­сад­зіў­шы ў ску­ра­ны­мех,сад­зіліту­дыж­са­ба­ку, пе­ў­ня, ву­жа­ку, кот­ку, мех за­шы­валі і ў глы­бо­кім мес­цы та­пілі... Ней­кая азіяц­кая ма­не­ра па­ка­ран­ня!

Уразі­ла так­са­ма і бес­па­ка­ра­на­сць па­на Міка­лая Шо­ста­ка, які ў сваім ма­ёнт­ку на Слонімшчыне ў 1576 год­зе спаліў­паўлас­ным­за­гад­зе­пад­да­ную, аб­ві­на­ва­ча­ную ў ча­рад­зей­стве. Пе­рад гэтым няш­час­ную та­пілі ў ра­цэ. Свед­чанне пра здар­энне па­даў у су­до­выя кні­гі су­до­вы вы­ка­наў­ца, які пры­сут­ні­чаў пры эк­зе­ку­цыі. У нека­то­рых вы­пад­ках па­ны вы­ра­шалі лёс сваіх пад­да­ных без су­да і след­ства.

—Дар­эчы,пра­ча­рад­зей­ства. Гісто­рык Ан­др­эй Кі­шты­маў рас­па­вя­даў, што вы шмат ве­да­е­це пра тое, як ка­ралісмер­ц­ю­вяд­зь­ма­ра­кі­ча­раўніц...

— У кні­зе гіста­рыч­ных эсэ “...І цу­ды, і страхі”, якая вый­ш­ла ў 2010 год­зе ў вы­да­вец­тве “Ло­гві­наў”, ёс­ць разд­зел “Ча­рад­зей­ства”, дзе зга­д­ва­юц­ца пра­явы, звя­за­ныя з ча­рад­зей­ствам, су­стр­этыя пры рас­пра­цоў­цы ак­та­вых кніг. Але ж гэтыя звест­кі да­волі рэд­кія, са­бра­ны прак­тыч­на па кру­пін­ках. Вы­па дак на Слонімшчыне, калі на во­гніш­чы­спалілід­зяўчы­нуА­г­не­ш­ку за ва­д­ж­энне “ко­ла ча­рад­зей­ства”зін­шы­мі­ма­ла­ды­мід­зяў­ча­та­мі, пра які я ка­за­ла вы­ш­эй, апі­са­ны там больш пад­ра­бяз­на. Ха­па­ла і ін­шых уяў­лен­няў, якія­та­га­час­ны­я­люд­зіз­вяз­валі з ін­ша­све­там, ха­ця най­час­цей за гэтым ха­ваў­ся звы­чай­ны страх пе­рад невя­до­мас­цю.

ПЕ­РАД РА­ТУ­ШАЙ РЭ­ЗА­ЛІ ГОР­ЛА — Ці мож­на на­з­ва­ць гісто­рыю Бе­ла­русі кры­ва­вай з пунк­ту гле­джан­ня рас­паў­сюдж­ван­ня вы­ш­эй­шай ме­ры па­ка­ран­ня?

— Кры­ва­вай гісто­рыя Бе­ла­русі­бы­лаз-за­свай­гот­э­ры­та­ры­яль­на­га ста­но­віш­ча, вы­ні­кам ча­го сталі­ся шмат­лікія бяс­кон­цыя вой­ны на яе тэ­ры­то­рыі. А так­са­ма кры­ва­вай і бяз­лі­тас­най — у ча­сы баль­шавіц­ка­га тэро­ру і рэпр­эс­ій. На гэтым фоне смя­рот­ныя па­ка­ран­ні на­пры­кан­цы­сяр­эд­нявеч­ча,па­чат­ку но­ва­га ча­су не бы­лі, на­п­эў­на, чым­сь­ці вы­ключ­ным. Усе зла­чын­ст­вы, за якія ча­ла­век “тра­ціў­гор­ла”,бы­ліа­га­во­ра­ны ў ар­ты­ку­лах Ста­ту­та.

— Якія ві­ды смя­рот­на­га па­ка­ран­ня бы­лі, калі так мож­на ска­за­ць, са­мы­мі па­пу­ляр­ны­мі­наБе­ла­русі:рас­стр­эл, па­ве­шанне, ад­ся­канне га­ла­вы ці яш­чэ што-небудзь? У рэш­це рэ­шт вы­нік быў ад­ным — смер­ць, а ві­ды па­ка­ран­няў роз­ныя, ча­му?

— Ча­ла­ве­ка, які зд­зейс­ніў зла­чын­ства (“му­жа­бой­цу”), мож­на бы­ло, па­вод­ле пра­ва­вых норм, “са све­ту зглад­зі­ць, а смер­ць пры­праві­ць” на­ступ­ным чы­нам: “сцяц­цем праз меч”, па­ве­шан­нем на шы­бені­цы, чвар­та­ван­нем, са­д­ж­эн­нем на кол.

Гэтак у Мін­ску на плош­чы Верх­ня­га рын­ку пе­рад Ра­ту­шай у 1600 год­зе быў ска­ра­ны “на гор­ла” праз меч мін­скі меш­чанін Ян Бай­коўскі, аб­ві­на­ва­ча­ны ў зг­вал­та­ван­ні жан­чы­ны­ўста­до­ле­наТра­ец­кай­га­ры. Раз’юша­ныя мяш­чане пры­цяг­нулі злоў­ле­на­га на “га­ра­чы­мучын­ку”гвал­таўні­ка­на ма­гістрац­кі суд і, не даў­шы та­му“зсум­нен­нем­сваім­с­правіц­ца”, не даз­воліў­шы па­кліка­ць ка­пла­на, ад­далі ў рукі ка­ту (“міст­ру менска­му”).

За жорст­кае за­бой­ства мін­ска­га­зем­ска­га­суддзіі яго­слуг, учы­не­нае ў 1618 г. у ма­ёнт­ку Ха­та­евічы­ц­элай­бан­дай­на­ня­тых непры­я­це­ля­мі суддзі бад­зяж­ных люд­зей, па­ка­ра­ны­мі “ўз­біц­цём на паль” (на кол) ака­за­лі­ся­не­га­лоў­ны­яіні­цы­я­та­ры за­бой­ства, а тры ча­ла­векі, на­ня­тыя ў ля­сах на Ар­шанш­чыне, якія прызналі сваю “злую ра­бо­ту”, свой “злой учы­нак”.

Гэтак­са­ма за “збіц­цё і змар­да­ванне”свай­го­па­наў1618год­зе бы­лі па­ка­ра­ны на смер­ць вяз­ні­мін­с­кай­зам­ка­вай­тур­мы: слу­га і му­жык з ма­ёнт­ка Ба­ха­роўскі. За “му­жа­бой­ства” тых “яў­ных зла­чын­цаў” пры­суд­зілі да стра­ты праз “міст­ра ту­таш­ня­га мен­ска­га”: слу­гу — “на­гор­лас­цяц­цем”,му­жы­ка— “на чвар­та­ванне”.

Ад­роз­на­сць ві­даў па­ка­ран­ня за­ле­жа­ла ад цяж­кас­ці зла­чын­ства. Але ж смер­цю ка­ралі і за крад­зеж са свір­наў пан­скіх, шля­хец­кіх і ся­лян­скіх, за за­бой­ства та­ем­ным спо­са­бам — здрад­лі­ва і скрыт­на (з-за ку­ста, праз вак­но ці спя­ча­га...) ды ін­шае.

Гас­па­дар жа дзяр­жа­вы абя­цаў, і пра гэта за­пі­са­на ў Ста­ту­це, ніко­га не ка­ра­ць за за­воч­нае аб­ві­на­ва­ч­ванне, на­ват калі б яно ты­чы­ла­ся аб­ра­зы гас­па­да­ра або дзяр­жаў­най здра­ды.

КАТ ПРА­ЦА­ВАЎ ГАД­ЗІ­НУ... — Па­ка­ран­ні бы­лі жорст­кія?За­бі­валіа­дра­зу­ціс­па­чат­ку пры­мя­ня­лі ка­та­ван­ні?

—Так,без­умоў­на,жорст­кі­мі. І вель­мі ча­ста пры­мя­ня­лі­ся ка­та­ван­ні, каб здаб­ы­ць патр­эб­ную след­ству ін­фар­ма­цыю. Гэты чын на­зы­ваў­ся ў су­до­вых да­ку­мен­тах “па­да­ць на му­ку”, “вы­да­ць на про­бу” ка­ту. Ар­ты­кул 17 з разд­зе­ла 14 Ста­ту­та ВКЛ ага­во­рваў тэр­мін та­ко­га ка­та­ван­ня і ўмо­ву, каб аб­ві­на­ва­ча­ны не быў зняве­ча­ны на тым­до­пы­це.Ка­та­ван­не­мусі­ла цяг­нуц­ца ад­ну гад­зі­ну, і калі аб­ві­на­ва­ча­ны не прызна­ваў­ся, яго ад­пус­калі на во­лю. Гэтак ра­даш­кавіц­кі кат пы­таў аг­нём ба­яры­на Ам­бра­ж­эя Ва­рані­цу ў спра­ве­крад­зя­жу­пан­скіхр­э­чаў з кле­ці. Але мусіў ад­пус­ці­ць, бо той ві­ны сва­ёй не прызнаў і са­праў­ды ака­за­ў­ся не ві­на­ва­ты, як свед­ча­ць да­ку­мен­ты.

— За якія зла­чын­ст­вы пры­га­во­рвалі­дасмя­рот­най ка­ры?

—“Кры­ва­вы­міўчын­ка­мі”,за якія ка­ралі “на гор­ла”, лічы­лі­ся за­бой­ства шлях­ці­ца, гвал­тоў­ны­ікры­ва­вы­на­пад­на­ш­ля­хец­кі дом, на­пад на храм, гвал­та­ванне “бе­лых га лоў” (жан­чын), раз­бой, пад­пал ды ін­шыя кры­ва­выя спра­вы. Ад­нак, як я ўжо зга­д­ва­ла, Ста­тут ага­во­рваў па­ка­ранне і за крад­зеж. Ці­ка­ва, што там жа ага­во­рва­ла­ся і маг­чы­мас­ць для ра­баўніка,асуд­жа­на­га­на­смер­ць, ад­ку­піц­ца гра­шы­ма ці за­ступ­ніцтвам знат­ных асоб, але, калі ён ужо па­бы­ваў у ру­ках ка­та, то та­ды ся­род пры­стой­ных люд­зей не мог больш ка­ры­стац­ца шля­хец­кі­мі пры­віле­я­мі. Так­са­ма іс­на­ва­ла па­ка­ранне за ўчы­не­нае злад­зей­ства вы­зна­ва­ць свой учы­нак і ві­ну­пе­рад­кож­нымча­ла­ве­кам, сто­ячы ка­ля хра­ма сва­ёй кан­фесіі шэс­ць тыд­няў.

ДУНІ­НА-МАР­ЦІН­КЕВІ­ЧА МА­ГЛІ АД­ПРАВІ­ЦЬ НА СМЕР­ЦЬ? — Ве­даю, што ра­ней за та­кую,зда­ва­ла­сяб,дро­бязь,як пад­роб­ка­да­ку­мен­таў,так­са­ма ве­шалі...

— Так, пад­роб­ка да­ку­мен­таў стро­га ка­ра­ла­ся. “Фаль­ш­эра­мі” на­зы­валі люд­зей, якія пад­раб­ля­лі да­ку­мен­ты дзе­ля ка­рыс­ны­хм­эт.Асаб­лі­ваш­мат­пад­ро­бак да­ку­мен­таў дзе­ля неза­кон­най на­біліта­цыі (на­дан­няш­ля­хецтва­а­со­бе­про­ста­га ста­ну) ад­бы­ва­ла­ся ў XIX ста­годдзі.Мін­с­ку­ты­я­ча­сы­лічы­ў­ся сталі­цай фаль­сі­фіка­цыі да­ку­мен­таў. У пад­роб­цы да­ку­мен­таў па­да­з­ра­ваў­ся на­ват Він­ц­энт Дунін-Мар­цін­кевіч, які меў да­чы­ненне да ад­ной з мін­скіх­на­та­ры­яль­ны­х­кан­тор.

Гар­та­ю­чы­ак­та­вы­як­ні­гіXVIXVIII ста­годдзяў, да­волі ча­ста мож­на­су­стр­эць­па­мет­кіар­хівістаў XIX ста­годдзя, якія пазна­чалі на па­лях алоў­кам пад­роб­ле­ны­я­да­ку­мен­ты.Уад­ной­ак­та­вай кні­зе іх маг­ла бы­ць амаль палова.

— Ці бы­лі ў тыя ча­сы вы­пад­кі, калі да смя­рот­на­га па­ка­ран­ня­пры­га­во­рваліад­каз­ных асоб, тых, якія зай­малі вы­со­кія па­са­ды? І ці за­ў­сё­ды ка­ралі тых, хто ві­на­ва­ты ў зла­чын­стве?

— З та­кі­мі да­ку­мен­та­мі ў ак- та­вы­хкні­гах­грод­скіхі­зем­скіх су­доў XVI-XVII ста­годдзяў аса­бі­ста я не су­стра­ка­ла­ся, але ж, упэў­не­на, што па­доб­ныя рэчы ма­глі су­стра­кац­ца, асаб­лі­ва ў час ва­ен­ных пад­зей. Так­са­ма ўп­эў­не­на, што ка­ралі і неві­на­ва­тых, до­каз ві­ны якіх не быў яў­ны,ха­ця­за­коніа­га­во­рваўта­кія­вы­пад­кі.Алеж­свет­люд­зей да­лёкі ад дас­ка­на­лас­ці...

— Ці мож­на па ар­хіў­ных да­ку­мен­тах зра­бі­ць выс­но­ву, хто быў ві­на­ва­ты ў тых зла­чын­ствах, за якія ка­ралі смер­цю?

— Калі спра­ва ў да­ку­мен­це вы­клад­зе­на пад­ра­бяз­на, і калі пра­цяг гэтай спра­вы су­стра­ка­ец­ца і да­лей у ак­та­вай кні­зе, то ча­сам ро­бяц­ца ві­да­воч­ны­мі ма­ты­вы зла­чын­ства і яго­ныя за­ва­да­та­ры, а ві­на­ва­ты­мі ў вы­ніку ма­глі апы­нуц­ца ўся­го толь­кі вы­ка­наў­цы. А ча­сам су­до­вая спра­ва бы­ла та­кой заблы­та­най у праў­ных ла­бірын­тах, што да­сюль заста­юц­ца ць­мя­ны­мі яе вы­то­кі.

— Воль­га, а вы са­мі за ад­ме­ну­смя­рот­на­га­па­ка­ран­ня ці супраць гэ­та­га?

— Я катэ­га­рыч­на супраць смя­рот­на­га па­ка­ран­ня ў су­час­най Бе­ла­русі!

Па-пер­шае, вы­ня­сенне та­ко­га ра­ш­эн­ня і вы­ка­нанне яго на­носі­ць уд­зель­ні­кам і вы­ка­наў­цам непа­праў­ную шко­ду, раз­бу­рае­ду­шу­ча­ла­ве­ка,па­про­сту робі­ць ду­ш­эў­на хво­ры­мі, ха­ця гэта мо­жа бы­ць вон­ка­ва неза­ў­важ­ным. Чым больш люд­зей пры­ма­ю­ць удзел у гэтым, тым боль­ш­хво­рым­робіц­ца­гра­мад­ства.

Па-дру­гое, толь­кі па­жыц­цё­вае зня­во­ленне за цяж­кія зла­чын­ст­вы мо­жа бы­ць са­праўд­ным­па­ка­ран­нем,бо­ту­ту­жо­да­клад­на хо­пі­ць ча­су “з сум­нен­нем сваім справіц­ца”. Не­ка­жуў­жо­пра­маг­чы­мы­я­су­до­выя па­мыл­кі...

ТЫМ ЧА­САМ

«Між­на­род­на­яам­ні­стыя»за­клі­кае ўвес­ці ма­ра­то­рый на смя­рот­нае па­ка­ранне

У спе­цы­яль­най за­яве пра­ва­а­ба­рон­чая ар­гані­за­цыя “Між­на­род­ная ам­ні­стыя” за­клі­кае бе­ла­рус­кія ўла­ды ўвес­ці ма­ра­то­рый на смя­рот­нае па­ка­ранне, а за­тым цал­кам ад­мяні­ць гэты від па­ка­ран­ня.

“С м я р о т н ае п а к ара н не з’яў­ля­ец­ца кан­чат­ко­вым, жорст­кім, неча­ла­вечым і пры­ні­жаль­ным па­ка­ран­нем і па­ру­ш­эн­нем­пра­воў­ча­ла­ве­ка”,— ска­заў выканаўчы ды­р­эк­тар “Між­на­род­най ам­ні­стыі” па Еўро­пе і Цэн­траль­най Азіі Дэ­віл Ды­яз-Жа­жэ.

У за­яве “Між­на­род­най ам­ні­стыі” ад­зна­ча­ец­ца, што Бе­ла­русь­за­ста­ец­ца­ад­зі­най­краі­най у Еўро­пе, дзе ўсё яш­чэ ўжы­ва­ю­ць смя­рот­нае па­ка­ранне.

Ма­ры­на КОКТЫШ,

«На­род­ная Во­ля»

Newspapers in Russian

Newspapers from Belarus

© PressReader. All rights reserved.