МІКА­ЛАЙ ЧАРТОК:

“У ЛАГЕРЫ Я ВЫЖЫЎ, БО ЎМЕЎ РА­БІ­ЦЬ ЗУ­БЫ”

Gazeta Slonimskaya - - СЛОНІМ -

—На­рад­зіў­ся я ў вёс­цы Алексічы на Зэль­вен­шчыне ў 1925 год­зе за п а нс к а й По л ь шча й. Жыў там до­ма з ба­ць­ка­мі да ве­рас­ня 1939 го­да, а по­тым збег з до­му, — па­чаў свой рас­по­вед 88-га­до­вы Міка­лай Чарток.

—Як збеглі, ча­му?

—Ба­ць­ка мяне моц­на збіў, і я вы­ра­шыў, што больш з ім жы­ць не бу­ду. Бы­ло мне та­ды 14 га­доў. Спа­чат­ку даб­раў­ся да Зэль­вы, там за­скочыў на пры­ступ­ку ва­го­на цягніка і т а к д аех аў д а Слоні­ма. У Слоніме за­лез у ва­гон і да­е­хаў да Ба­ра­навіч. Там на вак­зал мяне не пус­цілі без квіт­ка. Па­хад­зіў ка­ля цягнікоў. Якраз ста­яў цягнік “Бр­эст — Мас­ква”. Неў­прык­мет увай­шоў у спе­цы­яль­ны ва­гон для чы­гу­нач­нікаў. Калі цягнік ру­шыў, у ва­гон за­зір­ну­ла пра­вад­ні­ца і спы­та­ла: “А гэта што за чы­гу­нач­нік? Квіток ёс­ць?”. “Ёс­ць”, — ад­ка­заў я, а сам па­ду­маў, што ўсё, пры­ехаў, зні­му­ць з цягніка. Але пра­вад­ні­цу якраз нех­та па­клікаў, яна пай­ш­ла з ва­го­на, я так­са­ма — у ін­шы бок. Ехаў у там­бу­ры, по­тым пад­сеў у ку­пэ да ней­кіх ва­ен­ных, са шпа­ла­мі ў пят­лі­цах. А ка­ля Не­гар­э­ла­га, дзе та­ды яш­чэ бы­ла мя­жа па­між За­ход­няй і астат­няй Бе­ла­рус­сю, я неў­прык­мет за­лез на верх­нюю палі­цу і сха­ваў­ся за вя­лікі ча­ма­дан ка­гось­ці з тых вай­скоў­цаў. “Ва­шы рэчы?” — спы­таў па­меж­нік афі­ц­э­ра ў Не­гар­э­лым. “Мае”, — ад­ка­заў той. Я стаіў­ся за ча­ма­да­нам і ўжо ду­маў, што за­раз сцяг­ну­ць яго з палі­цы для пра­вер­кі і зной­ду­ць мяне ды ад­пра­вя­ць да­моў. Але абыш­ло­ся. Па­меж­нік толь­кі па­ма­цаў той ча­ма­дан ру­ка­мі, не здым а ў. Ц я г н і к х у т к а ру­шыў, і я да­е­хаў на ім да Мін­ска. Там вай­скоў­цы вый­шлі. У ку­пэ больш ніх­то не прый­шоў, і я вы­ра­шыў еха­ць у Мас­к­ву — абы да­лей ад до­му, ад ба­ць­кі.

—А ча­му Вы так ба­я­лі­ся свай­го ба­ць­ку?

—Бо калі ён мяне біў, то па­гра­жаў, што на­ступ­ны раз за маю праві­ну пры­вя­жа мяне да кон­ска­га хва­ста і буд­зе так ва­ла­чы па зям­лі да са­май ха­ты.

—І к аб ба ц ьк а не пры­ехаў па Вас на кані, вы­ра­шы­лі ўця­ка­ць у Мас­к­ву?

—Так. Не кан­кр­эт­на ў Мас­к­ву, а каб да­лей ад ба­ць­кі. Але ат­ры­ма­ла­ся, што ў тым пу­стым ку­пэ я спа­кой­на да­е­хаў да Мас­к­вы. У мяне бы­ло з са­бой руб­лёў 30 гро­шай, крыху хле­ба і са­ла, што прых­а­піў з до­му — і ўсё. У Мас­кве — ні род­ных, ні зна­ё­мых. Да­лей Дзяр­эчы­на я ж ра­ней на­о­гул ніку­ды не вы­язд­жаў. А тут хад­жу па Мас­кве, дзіўлю­ся на ўсё. На по­шту зай­шоў, ад­правіў ад­ну паштоўку та­ва­ры­шу, а дру­гую да­до­му. На­пі­саў, што я жы­вы і зда­ро­вы і зна­ход­жу­ся ў Мас­кве. А по­тым ку­піў са­бе лі­мон за 35 ка­пе­ек. Уперш ы н ю п а к а ш т а в а ў, скры­віў­ся — як яго люд­зі яду­ць! Але з’еў, бо гро­шы за­пла­ціў.

—І ку­ды пры­вёў Вас лёс у Мас­кве?

—Уба­чыў шыль­ду і зай­шоў у Цэнтральны гар­са­вет, дзе патра­піў на пры­ём да стар­шы­ні. Ска­заў яму, што ха­чу вучыц­ца ў ра­мес­ным вучы­ліш­чы, але да­ро­гай укралі гро­шы і да к у мен т ы. Стар­шы­ня даў ад­рас і рас­ка­заў, як да­е­ха­ць да та­го вучы­ліш­ча. Я даб­раў­ся. За­няў чар­гу ў па­кой, дзе за­пі­свалі абіту­ры­ен­таў. Там ста­яў зда­ро­вы, стар­эй­шы за мяне на некаль­кі га­доў хло­пец у падра­ных ча­раві­ках і па­цёр­тай во­прат­цы. Той па­вяр­нуў­ся, аг­лед­зеў мяне і ка­жа: “Ну, за­раз мах­нём з та­бой”. А я ўпер­шы­ню па­чуў тое іх “мах­нём” ды спы­таў: “Як гэта?”. Зда­ра­вяк пат­лу­ма­чыў, што за­раз зойдзем у пры­біраль­ню і пе­ра­апра­нем­ся ён у маё, а я ў яго. Я ад­мо­віў­ся ад та­ко­га “махн ё м”, а к а л і х лоп ц а па­клікалі на пры­ём, то ўцёк ад­туль.

—Не лёс быў Вам вучыц­ца ра­мя­ст­ву ў Мас­кве. І ку­ды пай­шлі пас­ля?

—А ку­ды мне бы­ло іс­ці? Зноў па­е­хаў да та­го стар­шы­ні ў Цэнтральны гар­са­вет. Але не за­стаў яго ўжо на мес­цы. Бы­ла толь­кі на­мес­ні­ца. Яна на­кіра­ва­ла мяне ў Мі­на­ду­ка­цыі. Там на­чаль­ні­ца пры­мусі­ла рас­ка­за­ць праўду пра тое, што са мной ад­бы­ло­ся, а по­тым вы­кліка­ла мілі­цы­я­не­ра, які за­браў мяне ў аддзел мілі­цыі. У аддзе­ле ўжо бы­ло ча­ла­век 15 та­кіх як я. З мілі­цыі нас па­грузілі ў ма­шы­ну і па­вез­лі ў дзі­цячы пры­ту­лак. Як толь­кі я апы­нуў­ся ў кам­паніі бес­прыт ул ь н і к аў, н е к а л ь к і па­раў рук адра­зу вы­граб­лі ўсё, што яш­чэ за­ста­ва­ла­ся ў маіх кі­ш­энях. Нас пры­вез­лі спа­чат­ку ў лаз­ню. У ад­ны дзве­ры мы зай­шлі мыц­ца, а вый­шлі па­мы­тыя ў дру­гія. А там ча­ка­ла чы­стая бя­ліз­на і ад­зенне.

—І што ра­білі ў дзі­цячым пры­тул­ку?

—Мяне раз­мер­ка­валі ў па­кой, дзе жы­лі вуч­ні 5 і 6 кла­саў. З рані­цы мы вучы­лі­ся па школь­най пра­гра­ме, а пас­ля абе­ду пра­ца­валі ў май­ст­эр­ні, вы­раб­ля­лі роз­ную дра­бя­зу: ігол­кі для пры­му­саў ра­білі, та­лон­чы­кі штам­па­валі і ін­шае. Там быў чы­сты ло­жак, бя­ліз­на, кар­мілі тры ра­зы на дзень. Мне зда­ва­ла­ся, патра­піў у рай.

—І доў­га пра­ця­г­ваў­ся той ваш мас­коўскі “рай”?

—Не, праз тры ме­ся­цы кур’ер пры­вёз мяне ў Мінск. Там у дзі­цячым пры­тул­ку пра­быў ме­ся­цы з два, і мяне збіралі­ся ад­праві­ць да­моў. Та­ды ска­заў, што кі­ну­ся пад цягнік, а “да­моў жы­вым вы мяне не да­ве­зя­це”. Рас­ка­заў ім пра ба­ць­ку. З Мін­ска пры­вез­лі мяне ў Ба­ра­навічы ў дзі­цячы п ры ту­лак, а а д тул ь ды­р­эк­тар­ка на­кіра­ва­ла вучыц­ца ў Ба­ра­навіц­кае ра­мес­нае вучы­ліш­ча.

—З Ба­ра­навіч да­до­му бліз­ка еха­ць. Бы­лі до­ма, калі вучы­лі­ся?

—Не. Але праз паў­го­да ба­ць­ка сам да мяне пры­ехаў. Пры­вёз паў­мя­ха хле­ба, буль­бы, каў­ба­саў. З ім та­ды сур’ёз­на па­гу­та­ры­лі ды­р­эк­тар на­ша­га вучы­ліш­ча і ды­р­эк­тар­ка дзі­ця­ча­га пры­тул­ку. Больш ён мяне не біў.

—Доў­га вучы­лі­ся ў Ба­ра­наві­чах?

—Якраз пе­рад вай­ной за­кон­чыў ра­мес­нае вучы­ліш­ча. 50 ча­ла­век нас ад­правілі з Ба­ра­навіч пра­ца­ва­ць на ва­ен­ны за- вод на Урал. А праз некаль­кі тыд­няў пас­ля та­го Гер­манія на­па­ла на Са­вец­кі Са­юз… Толь­кі праз 10 га­доў я зноў вяр­нуў­ся на Бе­ла­русь.

—Усю вай­ну і пас­ля пра­ца­валі на ва­ен­ным за­вод­зе?

—Не зусім так. У вай­ну мы пра­ца­валі на за­вод­зе ў дзве зме­ны, па 12 гад­зін у сут­кі. Я то­ка­рам і сле­са­рам пра­ца­ваў. А быў жа яш­чэ ма­ла­лет­ка. Цяж­ка бы­ло, схуд­неў вель­мі, бо гро­шай ледзь ха­па­ла сяк-так пра­хар­ча­вац­ца. І вось ад­ной­чы ў ста­лоў­цы пазна­ё­міў­ся я з зуб­ным док­та­рам з на­шай за­вад­ской паліклінікі, яко­га эвак у ір а в а л і н а Ура л з Ленін­гра­да. Ён ба­чыў, які я бед­ны абед са­бе ўзяў і пра­па­на­ваў мне ў воль­ны час прых­од­зі­ць да яго ў паліклініку на пад­пра­цоўку. Я па­гад­зіў­ся. У док­та­ра ў ка­бі­не­це я пад­ло­гу мёў ды мыў і ўсё ін­шае, што ён мне да­ру­чаў, ра­біў сум­лен­на. За гэта ён мяне пад­карм­лі­ваў, па­да­рун­кі да­рыў і па­чаў вучы­ць ра­бі­ць зуб­ныя прат­э­зы і ка­рон­кі. З ча­сам я на­вучы­ў­ся шмат ча­му з пра­фесіі зуб­но­га тэхніка. Калі прых­од­зіў пас­ля зме­ны на за­вод­зе ў паліклініку, то да­па­ма­гаў док­та­ру. Мне гэта бы­ло ці­ка­ва, і няд­р­эн­на ат­рым­лі­ва­ла­ся… Толь­кі паз­ней я зра­зу­меў, якім вя­лікім спе­цы­я­лістам у сва­ёй спра­ве быў той ленін­град­скі док­тар і як шмат ён даў мне ў жыц­ці. Мож­на ска­за­ць, ад смер­ці вы­ра­та­ваў і кус­ком хле­ба на ўсё жыц­цё за­бяс­пе­чыў.

—Як гэта?

—А так. Ад­ной­чы мы абе­далі з та­ва­ры­шам у за­ва дской ста лоў­цы. Там вель­мі др­эн­на кар­мілі. Для прыкла­ду, калі суп, то толь­кі ад­на поліўка — і ма­ка­роні­ны ў ёй не знойдзеш. Я ва­зь­мі і ляп­ні та­ды та­ва­ры­шу: “У нас у Бе­ла­русі сві­ней лепш кор­мя­ць, як тут люд­зей!”… Ка­му тр­э­ба бы­ло — па­чуў і ку­ды тр­э­ба да­нёс. Суд­зілі нас з та­ва­ры­шам абодвух, далі па пя­ць га­доў ла­ге­раў як непаў­на­лет­нім. У лагеры я выжыў, бо ўмеў ра­бі­ць зу­бы. Вы­раб­ляў так­са­ма за ежу і ка­цял­кі з кан­серва­вых бля­ша­нак і ін­шае, але га­лоў­нае, ра­біў у мед­час­ці зу­бы… А та­ва­рыш праз пя­ць ме­ся­цаў па­мёр, не вы­тры­маў ла­ге­ру.

—Дык Вы пас­ля ла­ге­ру ў Бе­ла­русь вяр­нулі­ся?

—Так. Пры­ехаў, а ў вёс­цы — ні элек­трыч­на­сці, ні ра­дыё ня­ма. Не ха­цеў я там за­ста­вац­ца, у кал­га­се. Па­чаў шу­ка­ць прац у. У Д з я р э ч ы н е , у Слоніме, у Мастах, у Гродне — нід­зе не бралі. Гля­ну­ць у па­шпарт, а там штамп, што быў асуд­жа­ны па палітыч­ным ар­ты­ку­ле — і ўсё, ад ва­рот па­ва­рот. Ка­за­лі, што тр­э­ба пры­піска, каб на пра­цу пры­ня­ць, а калі ішоў у па­шпарт­ны стол, там ка­за­лі, што тр­э­ба пра­ца, каб пры­пі­салі. Та­кое за­мкнё­нае ко­ла.

—І як Вы з та­го ко­ла вы­звалілі­ся?

—Прый­ш­ло­ся жаніц­ца, каб толь­кі пры­пі­сац­ца дзесь­ці. У Ваў­ка­вы­с­ку мяне пазна­ё­мілі з жан­чы­най, якая пра­ца­ва­ла ў рай­са­бе­се і ме­ла сваю кват­эр­ку. Па­жанілі­ся. Спа­чат­ку жы­лі ў яе. Мяне пры­ня­лі на пра­цу на Ваў­ка­вы­скі лі­цей­ны за­вод сле­са­рам-ін­стру­мен­тальш­чы­кам. Пра­ца­ваў на за­вод­зе, а до­ма ра­біў зу­бы. По­тым пазна­ё­міў­ся з зуб­ным док­та­рам з Зэль­вы, і яна мне пас­таў­ля­ла кліен­таў. Езд­зіў з Ваў­ка­вы­ска ў Зэль­ву па вы­хад­ных. З док­тар­кай, ка­нечне, дзя­ліў­ся. За­раб­ляў на зу­бах ня­б­ла­га. З ча­сам ку­піў у Зэль­ве ха­ту, і пе­ра­е­халі ту­ды з жон­кай і дач­кой, якая ўжо на­рад­зіла­ся

—Дык жон­ка Вам доб­рая патра­пі­ла з той пры­піс­кай у Ваў­ка­вы­с­ку?

—Вель­мі доб­рая тра­піла­ся жон­ка. З ёй мы пры­жы­лі траіх да­чок… А ў Зэль­ве я спа­чат­ку пра­ца­ваў у бу­даўнічым упраў­лен­ні ма­ля­ром, а ў воль­ны час пра­ця­г­ваў ра­бі­ць зу­бы. Аж­но па­куль зуб­ны тэхнік Лё­ва Гер­ман не ле­галі­за­ваў мяне ў зу­ба­прат­эзнай спра­ве.

—Як гэта ма­ляр ды сле­сар стаў зуб­ным тэхні­кам?

—Та­ды я ўжо ра­біў зу­бы не горш за та­га­час­на­га зуб­но­га тэхніка Зэль­вен­скай баль­ні­цы Гер­ма­на. Ён якраз з’язд­жаў з Зэль­вы, а больш та­кіх спе­цы­я­лістаў у баль­ні­цы не бы­ло. Га­лоў­ны док­тар ска­заў Гер­ма­ну шу­ка­ць са­бе за­ме­ну, ён і пры­вёў мяне. Але ж у мяне нія­кіх да­ку­мен­таў, нія­кай спе­цы­яль­най аду­ка­цыі не бы­ло. То спа­чат­ку ўзя­лі пра­ца­ва­ць вуч­нем у зу­ба­прат­эз­ную паліклініку. По­тым Гер­ман з’ехаў, а мяне га­лоў­ны док­тар ад­правіў на кур­сы па­д­вы­ша­ць квалі­фіка­цыю — так і стаў я паў­на­вар­тас­ным спе­цы­я­лістам.

—А ў Слонім як патра­пілі?

—Ку­піў тут ха­ту і ў 1969 год­зе пе­ра­е­хаў з сям’ёй у Слонім. Да пен­сіі, да 1986 го­да, пра­цав аў у зу ба п рат э зн а й палікліні­цы стар­шым тэхні­кам. А да гэ­та­га яш­чэ па­пра­ца­ваў у Зэль­ве, за­га­д­ваў зу­ба­прат­эзнай палікліні­кай у Свісла­чы. То як толь­кі пе­ра­е­хаў у Слонім, Міка­лай Бе­са­раб, та­га­час­ны за­гад­чык зу­ба­прат­эзнай па лі к лі ні кі, п ы тае: “Пры­ехаў на маё мес­ца?”. Я ска­заў, што на мес­ца за­гад­чы­ка не прат­эн­дую, бу­ду пра­ца­ва­ць про­стым тэхні­кам, калі ён возь­ме на пра­цу. Бе­са­раб прызна­чыў мяне стар­шым тэхні­кам. І мне не со­рам­на за маю пра­цу. Ду­маю, шмат хто ўс­па­мі­нае мяне доб­рым сло­вам.

—А што б Вы па­жа­далі сён­няш­нім май­страм зуб­ных ка­ро­нак і прат­э­заў?

—Каб яны ра­білі сваю с п р а в у н е г о р ш, я к калісь­ці мы.

—Міка­лай Іосі­фавіч, ці ёс­ць у Вас, ча­ла­ве­ка та­ко­га па­важ­на­га ўжо ве­ку, ней­кія пла­ны на бу­дучы­ню?

—На­ша сён­няш­няя гу­тар­ка — толь­кі невя­ліч­кі і вель­мі бег­лы экс­курс па маім жыц­ці. Столь­кі да­вя­ло­ся мне на­цяр­пец­ца і пе­ра­жы­ць, што калі ка­му рас­каз­ваю, бы­вае, ад­ны не ве­ра­ць, а дру­гія ка­жу­ць, што мне тр­э­ба пі­са­ць успа­мі­ны. Я і пла­ную на­пі­са­ць успа­мі­ны ды вы­да­ць кні­гу.

—То по­спе­хаў Вам у пра­цы над кні­гай.

—Дзя­куй.

Гу­та­рыў Міко­ла КАНАНОВІЧ Фо­та аўта­ра

Міка­лай Чарток

Newspapers in Russian

Newspapers from Belarus

© PressReader. All rights reserved.