Sazrijevali u borbi

Zašto zaboravljamo ili kako se vatreno krstila 3. bosanska (muslimanska) brigada NOV i POJ (III)

Dani - - Feljton - Piše: GRUPA AUTORA

Oslobođenje Tuzle nije samo krupan vojnički uspjeh, to je krupan politički događaj koji je temeljito izmijenio političku situaciju u istočnoj Bosni

Partizanska 16. muslimanska brigada prva je jedinica NOV i POJ koja je 1945. ušla u oslobođeno Sarajevo, a onda otišla dalje i ratni put završila u Orašju. Mnogo ljudi to zna. Još više ih ne zna ili zaboravlja da je ta brigada nastala kod Brčkog 1943. kao 3. bosanska (muslimanska) brigada i da je vrlo brzo nakon toga iznenadila i sebe i nadređene tokom prvog oslobađanja Tuzle. Dani u tri nastavka prenose dijelove knjige grupe autora Šesnaesta muslimanska

NOU brigada koji govore o formiranju jedinice i borbama za Tuzlu. Sve ilustracije su iz te knjige...

Tog dana u 6.25 časova Štab 17. divizije naredio je Brigadi da, uz sadjejstvo dijelova Majevičkog NOP odreda, koji je rano uveče oslobodio Lukavac, i 1. bataljona 6. bosanske brigade, “obuhvatnim manevrom... što prije zauzme položaje Ilinčice”.1) Međutim, i prije nego što su kuriri donijeli to naređenje, bataljoni 3. muslimanske brigade su slomili neprijateljev otpor na Ilinčici i prisilile ga na predaju. Oni su u napadu na utvrđenu Ilinčicu dobro iskoristili dotadašnja iskustva u borbi.

Koncentracijom jake (rafalne) vatre svog automatskog oružja (i onog koje je bilo do tada zaplijenjeno) po bunkerima obezbijedili su njihovo zauzimanje i brzo slamanje čvora odbrane na Ilinčici. Već u 10 časova je Štab Brigade izvijestio Štab 1. korpusa o izvršenom zadatku2) i o tome da su na Kužićima, Crvenom brdu i Ilinčici zarobljene posade sa svim naoružanjem i opremom. Tog dana su komandant i politički komesar 1. bosanskog korpusa čestitali Brigadi na postignutom uspjehu.3)

Zauzimanje Ilinčice bio je najznačajniji uspjeh naših jedinica u toku drugog dana borbi za Tuzlu. Štab 17. divizije ocijenio je da se time bitno pogoršavala situacija neprijatelja u gradu i da je izgubio mogućnost za proboj i izvlačenje.4) Međutim, jedinice koje su tokom noći bile prodrle u Tuzlu i ovog dana su se morale iz nje povući, jer je neprijatelj jakom artiljerijskom vatrom i tenkovima uspješno štitio prilaze glavnim otpornim tačkama u gradu.5)

POŠTO JE NEPRIJATELJ, 1. oktobra, nastojao da prodorom od Doboja i Brčkog pomogne svom garnizonu u Tuzli, Štab 1. korpusa i Štab 17. divizije insistirali su na tome da se, koristeći se postignutim uspjesima, po svaku cijenu slomi neprijateljev otpor u gradu u toku noći 1/2. oktobra. Brigade su dobile zadatak da produže napade na svojim odsjecima, a 16. divizija da hitno uputi svoje snage ka Tuzli.6)

U zapovijesti Štaba 17. divizije od 12.00 časova 1. XI 943. godine 3. muslimanska brigada je dobila zadatak da s jednim bataljonom izvrši “najjači pritisak sa Ilinčice u pravcu Tuzle, prema željezničkoj stanici i kaznioni, a dijelom prema Istočnom logoru, tako da sadjejstvuje sa 2. krajiškom brigadom”.7) Pošto nije bila otklonjena opasnost od intervencije neprijatelja iz Živinica ka Tuzli, Brigadi je naređeno da sa

ostalim snagama zatvori taj pravac, držanjem položaja Ilinčica - Crveno brdo - Rovine. U tom cilju joj je privremeno pridodat bataljon Majevičkog NOP odreda, a njena četa, ostavljena u Bukinju, trebalo je da se vrati u sastav svog bataljona.8)

U gradu među domobranskim i milicijskim jedinicama se osjećalo kolebanje. Međutim, Nijemci su sa ustašama još uvijek pokušavali da održe situaciju u svojim rukama. Ali, izgleda, i njima je postalo jasno da otpor neće biti moguć za duže vrijeme pa su se, pred kraj dana, prikupili na Gradini, nadajući se da bi tu mogli dočekati svoje snage koje su nastupale od Doboja.9)

Ponovni napad na neprijatelja počeo je 1. oktobra u 20.00 časova. Sve jedinice pošle su u borbu riješene da “Tuzla mora pasti”. U napad na neprijatelja u gradu upućen je 2. bataljon, dok je 1. bataljon ostao u odbrani na pomenutim položajima. S Ilinčice je djejstvovao minobacač 3. brigade po ciljevima u gradu. Borba je bila naročito žestoka na odsjecima napada 6. bosanske i 2. krajiške brigade.

Koristeći se noću, 2. bataljon se vješto infiltrirao u grad. Svaka od njegovih četa je imala po nekoliko boraca koji su rođeni ili su išli u školu u Tuzlu, pa su dobro poznavali čitav grad. Oni su proveli čete kroz sokake, bašče i avlije i doveli ih pred mostove preko Jale. Tu su čete naišle na neprijatelja koji im je pružio otpor. Pred zoru u grad je upućen i dio 1. bataljona. Brzo je uhvatio vezu sa 2. bataljonom i zajedno su produžili ka željezničkoj stanici i zgradi zatvora. Uz put su, u jednoj zgradi kod mosta sa kipovima, zarobili i preko 80 domobrana. Poslije kraće borbe savladali su neprijatelja u tim objektima i orijentisali se prema Istočnom logoru i Gradini.

Iz tih uporišta neprijatelj je pružao jak otpor. Prodor glavnine 3. muslimanske brigade ka Istočnom logoru je olakšao borbu jedinica 2. krajiške brigade, koje su naišle na žestok otpor sa Gradine. Pošto je svanulo, u gradu je uspostavljena čvrsta veza između sve tri brigade.

Neprijateljev otpor je slabio, a pojedine grupe domobrana su se predavale i odlagale oružje. Jedinice 3. muslimanske brigade su zarobile i veći broj feldžandarma i gestapovaca. Na Ilinčici je izašao domobranski pukovnik Sulejman Filipović sa grupom oficira i predao se Štabu 3. muslimanske brigade. On je doprinio da neprijatelj bude lakše savladan.10) Oko podne otpor je potpuno slomljen, a cio garnizon zarobljen, izuzev manje grupe Nijemaca i ustaša, koja se pod zaštitom tenkova probila ka Zvorniku.11)

U borbama za Tuzlu 3. muslimanska brigada izbacila je iz stroja 240 neprijateljskih vojnika (20 mrtvih i 220 zarobljenih i ranjenih) i zaplijenila četiri mitraljeza, 17 puškomitraljeza, jedan minobacač, 50.000 puščanih metaka i drugu opremu. Imala je svega tri mrtva i 11 ranjenih boraca.12)

Oslobođenje Tuzle je najznačajniji vojno-politički uspjeh jedinica NOV i POJ u istočnoj Bosni od 1941. godine. Njemu je svoj doprinos dala i 3. muslimanska brigada. Iz borbe za Tuzlu izišla je udvostručene snage. Novi borci koji su stupili u njene redove najvećim dijelom bili su Muslimani, radnici i omladinci.13) Kao što je ranije opisano, taj priliv novih boraca omogućio je da se od 2. do 6. oktobra formiraju 3. i 4. bataljon i popune prištapske jedinice Brigade.

ODBRANA TUZLE Kao što se i očekivalo, napad snaga NOV i POJ na neprijatelja u Tuzli i njenoj okolini izazvao je brzu intervenciju njemačkih i kvislinških jedinica. Na pravcu od Doboja krenula je 30. septembra prema Tuzli borbena grupa “Fišer”14), a od Brčkog istog dana - 5. lovačka pukovnija 3. domobranskog zdruga.15)

Neprijatelj je iz pravca od Brčkog naišao na jake snage 16. vojvođanske divizije, koje su ga - djejstvom s fronta i iz pozadine (u Sremu od Vrbanje ka Brčkom) - odbacile nazad. Međutim, borbena grupa “Fišer” se, i pored žilavog otpora ojačane 1. majevičke brigade, 3. oktobra probila do zapadnih prilaza Tuzli.16)

Prateći tok borbi u samoj Tuzli i okolini, kao i djejstvo neprijatelja od Doboja i Brčkog, štabovi 1. korpusa i 17. divizije su težili da se odmah po oslobođenju grada savlada neprijatelj i u Živinicama. Još 1. oktobra je Štab 17. divizije naredio: “III bosansko-muslimanska brigada po zauzeću Tuzle... krenuće odmah

Štab Korpusa je brzo uočio njene mogućnosti i, umjesto zadataka obezbjeđenja i sadjejstva sa Majevičkim NOP odredom, dodijelio joj zadatak južne kolone

prema Živinicama, napasti ih i likvidirati, pa se postaviti na položajima kod Živinica”.17) Istovremeno je trebalo da 2. krajiška brigada (poslije oslobođenja Tuzle) zauzme Gornju Tuzlu.18)

Međutim, kad je Tuzla oslobođena, Štab 1. korpusa je donekle izmijenio tu ideju pa je 2. krajišku brigadu uputio da oslobodi Živinice, a 3. muslimanska brigada trebalo je da se postavi na prostor sela Puračić, Poljice i Turija radi izviđanja i osmatranja pravca od Ozrena, odnosno doline Krivaje.19) Ali, kada je neprijatelj, 3. oktobra, izbio u Lukavac, Štab Korpusa je naredio da 2. krajiška i 3. muslimanska brigada zauzmu Živinice i tako otklone opasnost za Tuzlu s te strane.20)

U Živinicama se tada nalazila četa domobrana, s manjim njemačkim pješačkim dijelovima koji su se izvukli iz Lukavca i Bukinja, dvije baterije haubica i dva tenka. Naselje je bilo dobro utvrđeno.21)

Po oslobođenju Tuzle, 3. muslimanska brigada se, 2. oktobra popodne, prikupila na Ilinčici, gdje je prenoćila. Sutradan poslije podne krenula je preko sela Dubrava ka Živinicama.

Napad na neprijatelja je izvršen u 21 čas 3. oktobra. Obje brigade, još zamorene u prethodnim borbama, prešle su u napad bez većih priprema, računajući da će lako savladati neprijatelja. Međutim, dočekane su jakom artiljerijskom vatrom i zaustavljene na prilazima utvrđenih položaja. Ispred njih su Nijemci isturili dva tenka koji su na brisanom prostoru, duž druma, sprečavali prilaz našim bataljonima na jurišno odstojanje.

Da bi se zaštitili od tenkova, borci su na drumu naložili velike vatre i s oborenim stablima ih zapriječili. Pred svanuće borba je prekinuta bez pozitivnih rezultata. U toku toga napada 3. muslimanska brigada je imala tri poginula i devet ranjenih boraca.22)

Pošto se pritisak borbene grupe “Fišer” prema Tuzli pojačavao, sa prostora Živinica je, 4. oktobra, izvučena 2. krajiška brigada ka Husinu, radi pojačanja lijevog krila 6. bosanske brigade. U blokadi

I prije nego što su kuriri donijeli to naređenje, bataljoni 3. muslimanske brigade su slomili neprijateljev otpor na Ilinčici i prisilili ga na predaju

Živinica je ostala 3. muslimanska brigada.23)

Novi napad na neprijatelja u Živinicama, uz podršku dijela artiljerije zaplijenjene u Tuzli, ona je izvršila 4/5. oktobra. Ali se neprijatelj uporno branio u uporištu, očekujući pojačanja koja su nastupala od Doboja.24) U toku 5. oktobra iz Bukšva se probila, preko Kiseljaka i Golušića, u Živinice jedna njemačka kolona. Sutradan su se tako ojačane neprijateljeve snage, pošto su zapalile skladište opreme u Živinicama, izvukle ka Bukinju, a u mjesto je bez borbe ušao 1. bataljon 3. muslimanske brigade.25)

Dok se tako razvijala situacija oko Živinica, Štab 1. korpusa je predviđao da uveče 6. oktobra u napad na neprijatelja u tom uporištu uputi, pored 3. muslimanske brigade, i dva bataljona 1. vojvođanske.26) Ali, kada se neprijatelj izvukao, ta odluka je izmijenjena i glavnina 3. muslimanske brigade je upućena kao pojačanje ostalim snagama u napad na

grupu “Fišer”, na odsjeku Vis - Markovište, zapadno od Tuzle.27)

Te noći (6/7. oktobra) neprijatelj je počeo povlačenje prema Lukavcu i Doboju, gonjen našim jedinicama. Time su završene borbe za odbranu Tuzle. OCJENA DJEJSTAVA BRIGADE

U PROTEKLIM BORBAMA Napad na neprijatelja u Tuzli izvršen je prvenstveno iz političkih razloga. “Da bi se uspješno riješilo pitanje pristupanja muslimanske legije (milicije, primj. autora) našoj vojsci, da bi se razbile četničke bande i produbila diferencijacija u njihovim redovima, da bismo izvršili širu mobilizaciju ljudstva za našu vojsku, da bismo ulili povjerenje u naše snage, proširili naš uticaj i učvrstili naše pozicije u istočnoj Bosni - riješili smo napasti Tuzlu”, - stoji u izvještaju Štaba 3. korpusa Vrhovnom štabu od 16. oktobra 1943. godine.28)

Te osnovne ciljeve jedinice NOV i POJ su ostvarile. U ocjeni Pokrajinskog komiteta KPJ za Bosnu i

Hercegovinu (u izvještaju CK KPJ od 14. oktobra 1943. godine) istaknuto je da “oslobođenje Tuzle nije samo krupan vojnički uspjeh, to je krupan politički događaj koji je temeljito izmijenio političku situaciju u istočnoj Bosni u našu korist. S oslobođenjem Tuzle” - kaže se u tom izvještaju, “počinje masovno prilaženje Muslimana na naše pozicije, njihovo priključivanje NO pokretu”.29)

Svakako, u tome je odigrala odgovarajuću ulogu i 3. muslimanska brigada, koja je, kao što je već istaknuto, i formirana da bi svojom borbom i političkom ulogom doprinosila masovnijem učešću Muslimana u NOP-u.30) Prema podacima Štaba 3. korpusa, u Tuzli i okolini stupilo je za prvih dvanaest dana oktobra 1.500 boraca u jedinice NOVJ. Tim prilivom, ističe se u izvještaju, “sve su naše jedinice prošarane radničkim elementima”.31)

U tim izvještajima nema podataka o nacionalnoj pripadnosti novopridošlih boraca. Ali iz teksta se može zaključiti da je većina poticala iz redova muslimanskog stanovništva, koje je u tuzlanskom srezu najbrojnije.32)

Od značaja je da se 3. muslimanska brigada odmah afirmisala kao “solidna vojnička jedinica koja se odlično pokazala u borbama za Tuzlu”.33)

Zato je u svom vanrednom saopštenju Štab 1. bosanskog korpusa, pohvaljujući i izražavajući zahvalnost jedinicama koje su učestvovale u oslobođenju Tuzle - istakao za 3. muslimansku brigadu da su njeni borci “po planu izvršili sve dobijene zadatke”.34) Na takvu borbenu angažovanost Brigade uticalo je i to što je većina njenog sastava poticala iz šireg regiona Tuzle i prirodna je želja boraca bila da doprinesu oslobođenju svog grada za koji su emotivno vezani.

U prvobitnom planu, po kome je počeo napad, Štab 1. korpusa je 3. muslimanskoj brigadi dao lakši zadatak. Imajući u vidu da je tek formirana, on ju je kao srednju kolonu uputio između glavne i južne kolone na ciljeve koji nisu bili jako utvrđeni. Takvo postupno uvođenje mlađih jedinica u borbena djejstva bilo

je normalna praksa našeg komandovanja u NOR-u.

Ali kada je 3. muslimanska brigada brzo i efikasno zauzela Bukinje a južna kolona (dijelovi 16. vojvođanske divizije) nije stigla na svoj zadatak, Štab Korpusa je brzo uočio njene mogućnosti i, umjesto zadataka obezbjeđenja i sadjejstva sa Majevičkim NOP odredom, dodijelio joj zadatak južne kolone. Time je ona dobila jednu od glavnih uloga u borbama za oslobođenje Tuzle. Događaji su pokazali da je ona tu ulogu efikasno ostvarila.

U BORBAMA ZA Kužiće, Crveno brdo i, naročito, Ilinčicu, bataljoni Brigade trebalo je da savladaju nadmoćnijeg neprijatelja koji se oslanjao na solidnu fortifikacijsku organizaciju položaja. Prva dva objekta branjena su otpornim tačkama, a na Ilinčici je bio snažan čvor odbrane sa više bunkera i potpuno razvijenom fortifikacijom (rovovi povezani saobraćajnicama, a zaštićeni bodljikavom žicom).

Na čelu gotovo svih četa i bataljona bili su komandiri, komandanti i politički komesari koji su od 1941. godine stekli veliko borbeno iskustvo. Iako je uz bataljone bio po jedan član Štaba Brigade, jedinicama je ostavljena puna sloboda inicijative u izvršavanju dobijenih zadataka. Takav kvalitet kadra i takav način komandovanja (koji se u Brigadi praktikovao tokom cijelog rata) bitno su doprinijeli da 3. muslimanska brigada izvrši zadatak južne kolone.

Već u početku je zapaženo da su bunkeri glavni oslonac neprijateljeve odbrane i da otporne tačke padaju čim se oni zauzmu. Zbog toga je glavna pažnja poklonjena napadu na njih. Pošto je u toku borbe zaplijenjeno dosta municije, u napadu na bunkere iskorišćena je gusta (dugim rafalima) mitraljeska vatra radi zasljepljivanja puškarnica. Za to vrijeme su se, obično iz pozadine, privlačili bombaši. Često su morali da likvidiraju i rovove da bi stigli pod bunkere. Za njihovim bombama slijedio je juriš četa i bataljona.

Likvidiranju bunkera i uporišta doprinijeli su borci rođeni u Tuzli, kao i neki od zarobljenih domobrana koji su stupili u jedinice Brigade u toku borbe. Oni su dobro poznavali zemljište, a bivši domobrani i raspored neprijatelja - pa su najboljim putem dovodili bombaške grupe i čete do objekata za napad. Zahvaljujući tome, relativno brzo i sa malo gubitaka su bataljoni ovladali Ilinčicom.

Opšte je bilo pravilo da su čete težile da ne napadaju s fronta, nego iz pozadine. Infiltrirajući se (noću) u neprijateljev raspored, jedinice su drskim upadima izazivale nesigurnost kod pokolebanih domobrana i time doprinosile bržoj likvidaciji odbrane. Kao što je opisano, infiltracija je masovno primjenjivana u prodoru 2. bataljona u grad.

Do tog prodora 3. muslimanska brigada je svoje zadatke izvršavala gotovo samostalno, jer nije bila neposredno naslonjena ni na jednu jedinicu (osim donekle na 1. bataljon 6. bosanske brigade u Kreki) niti je s njima imala neposrednu vatrenu vezu. Upadom u centar grada i zauzimanjem željezničke stanice i kaznione, ona je došla u neposrednu vezu sa jedinicama 6. bosanske i 2. krajiške brigade i znatno doprinijela da se slomi otpor neprijatelja u Istočnom logoru i Gradini, čvorovima odbrane iz kojih se neprijatelj još branio.

Obje brigade, još zamorene u prethodnim borbama, prešle su u napad bez većih priprema, računajući da će lako savladati neprijatelja

Brigadna radiostanica 16. muslimanske brigade NOV i POJ

Za istoriju: Dio stroja 16. muslimanske brigade u Tuzli 21. septembra 1944.

Septembar 1944.: Štab 16. muslimanske brigade

Minobacači 16. muslimanske brigade u bici za oslobođenje Sarajeva, mart 1945. Ratni put:

Newspapers in Bosnian

Newspapers from Bosnia and Herzegovina

© PressReader. All rights reserved.