نوشیجان ؛ نیایشگاهی که در خاک پنهان شد

کوشش مادها برای ماندگاری آتشکده

Amordad Weekly Newspaper - - صفحه اول - نویسنده زهرا زيوریمادام

چکيده: در درازای 70 سال گذشته در سرزمينهای باختری و فالت مرکزی ايران شــمار اندکی گسترهی باستانی شناســايی و کاوش شده است که با نگرش به گونهشناســی سفال و مهرازی(:معماری)وابســته به مادیهادانسته شده است. تپهی نوشــيجان يکی از ماندگارترين اين دادهها اســت که نيايشگاه مرکزی آن به گونهای شــگفت پيوندی با آيينهای دينی دارد. اين ســازه که به گونهی نيمهی چليپايی ساخته شده اســت از ديد ساختمانی و مهرازی يکی از فرمهای پيشرفتهی اين دوره به شمار میآيد.

تپــه نوشــیجان در دشــت مایــر یکی از باارزشترین گســترههای مادی اســت که در ســال 1965 میادی شناســایی شد و با پشتیبانی گروه ایرانشناسی بریتانیا کاوش و به برآیندهای بسیار ارزشمندی انجامید. تپهی نوشیجان در میانهی دشت هموار مایر و در روســتای شوشاب جای دارد. بررسیهای انجامشده نشــان میدهد که استقرار در این دشــت از هزارهی ششــم پیش از میاد بوده اســت. مجموعه ســازههای ارزشمندی در پنج فصل کاوش تپه، یافت شــدند که کمک بسیاری به شناخت مهرازی(:معماری) روزگار ماد کردند. این سازهها دربرگیرندهی نیایشگاه مرکزی، سازهی باختری کهن، دژ یا مجموعهی انبارها، سازههای شمالی، تاالر ستوندار و تونل درونی، حصار و فضاهای تاقدار آن میشود که در اینجا نیایــشگاه مرکزی و آتشگاه درون آن را بررسی خواهیم کرد. ســازهی نیایشگاه در نقطهی مرکزی و بلند گستره ساخته شــده و دیوارهای آن درست روی ســطح صخــرهای و کموبیش ناهموار تپه جای گرفته اســت. دیوارها با خشتهایی با اندازهی اســتاندارد مادی )12*24*40( و مات گل ســاخته شده اســت و بخشهای درونی و بیرونی آنها بــا اندود گل مرغوبی پوشــیده شــده اســت. طرح کلی نیایشگاه مرکزی به گونهی لوزی پلکانیمانند و پان آن چلیپاییشکل است. آتــشدان در نیمهی باختــری فضای اصلی نیایشگاه اســت و دارای طرحی برجســته و بلندایی نزدیک به 85 ســانتیمتر اســت. ســاقهی آن چهارگوش و مجمری(جایگاه آتــش) پلکانیشــکل دارد. نکتــهی درخور نگرش این است که افزون بر سنگینی بخش باالیی، همهی آتشدان از خشت ساخته شده اســت و رویهی آن هنگام کاوش تااندازهای با الیههایی از اندود سپیدرنگ خوبی پوشیده شده بود. رویهی کاسهی آتشدان و لبهی آن با اندودی پهن پوشیده شده است و نشانههای سوختگی بسیاری بر سطح آن دیده میشود. همچنین هنــگام کاوش مقداری خاکســتر برآمده از ســوختگی درون آن دیده شــد. بر باالی آتشدان نیز همچون بخش پایینی آن مجمری مطبق و چهارپلهای جای گرفته که هر بخش نسبت به بخش زیرین پیشآمدهتر اســت. با نگرش به ارزش ایــن آتشدان و نیز گمان فروپاشــی آن، دوباره در زیر خاک پنهان شده است. همچنین با نگرش به نبود تاقچههــا یا نیشهای تزیینــی در تورفتگی باختری روشن است که از همان آغاز ارادهای برای جای دادن آتشدان درنیمهی باختری اتاق وجود داشــته اســت. آتشدان در پایان زندگــی نیایشگاه با دیوارکــی در بر گرفته شده اســت تا هنگام انباشت آسیب نبیند. به درســتی، این نیایشگاه یکــی از کهنترین فضاهــای سرپوشــیدهی دارای آتــشدان اســت که دیرینگی آن به روزگار پایانی ماد و نزدیک بــه دو هزار و پانصد ســال پیش میرســد. این دوره از دیــد زمانی با دورهی آهن ,,, برابری میکند. نکتهی ارزشمند دیگر دربارهی نوشیجان این اســت که نهتنها نیایشگاه مرکزی در پایان زندگی محوطه انباشــته شده است بلکه دیگر بخشهای تپه نیز بدینگونه انباشــت شدهاند و میتــوان بیگمــان بود که هــدف بزرگی پایهی این کوشــش بوده اســت. در این باره انگارههای(:فرضیههــای) گوناگونی در میان نهاده شده است: ایجاد سکوی بزرگ خشتی که به شوندهای(:دالیل) گوناگونی انجام نشده اســت و مردم ناچار به ترک محوطه شدهاند، دگرگونیهای دینی و جابهجایی نیایشگاه از فضای بسته به فضای روباز و ... بــا نگرش به انباشــتهای همانندی که در گسترههای زارباغ قم و سازههای مذهبی و اشکانی قومس (نزدیکی مهرازی این سازهها با نیایشگاه نوشــیجان شایان نگرش است) انجام شده اســت، این گمان وجود دارد که آیین متروکســازی دینی شــوند اصلی این انباشــت بوده اســت. با نگرش به ریخت و ساختار آتشدان و جایگیری آن در فضایی با پان چلیپاییشکل و همچنین سرپوشیده میتــوان نیایــشگاه نوشــیجان را یکی از کهنتریــن نیایشگاهها با چنین ویژگیهای بیمانندی دانست که دیرینگی آن به روزگار ماد میرســد و پس از این دوره اســت که چنین آتشدانهایی را در نقشبرجســتهها و فضاهای روباز میبینیم.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.