پیشین ‌هی‌حقوق‌در‌ایرا‌نباستان

Amordad Weekly Newspaper - - NEWS - نویسنده هومن الزمی*

بررسی‌ب ‌نمای ‌ههای‌حقوق‌ایرا ‌نباستان آرمان اين نوشــتار آشــنايی با کتابهای حقوقی و فقهی ايرانیان باستان است. نوشــتار در دو بخش آماده شده اســت که در بخش نخست پیشینهی حقوق در ايران باستان بررسی شده اســت و در بخش دوم کتاب ماتیکان هزار دادستان، تنها کتاب حقوقی بازمانده از ايران ساسانی بررسی خواهد شد. در راستای بررســی بنمايههای(:منابع) حقوق ناگزير شديم که فقه زرتشتی را نیز بررســی کنیم و به کتابها و جســتارهای(:مطالب) فقهی زرتشتیان ساسانی و موبدان روزگار اســامی بپردازيم. کوشیده شده است که فقه زرتشتی از حقوق ساسانی جدا شود تا بتوان بهتر به حقوق و دادگستری ساسانی پرداخت.

پی ‌شگفتار:‌ایرانیان‌باســتان‌توانستند‌چندین‌ ســده‌بر‌بخشی‌گسترده‌از‌جهان‌فرمان‌روایی‌ کنند.‌بی‌گمان‌فرمان‌روایی‌بر‌گستر ‌های‌بزرگ‌ از‌جهان‌نمود‌شــهر ‌یگری(:تمدن)‌نیســت‌ چراکه‌اگر‌چنین‌بپنداریم،‌باید‌مغوالن‌را‌یکی‌ از‌برترین‌شهری‌گران(:متمدنان)‌جهان‌بدانیم؛‌ با‌این‌همه،‌پیوستگی‌یک‌فرمان‌روایی‌بزرگ‌ م ‌یتواند‌نمودی‌از‌شهر ‌یگری‌باشد. مگر‌می‌توان‌با‌نبود‌پشــتوان‌هی‌شهر ‌یگری‌ و‌فرهنگی‌چند‌صد‌ســال‌بر‌چندین‌سرزمین‌ فرمان‌راند؟‌این‌ســنجش‌م ‌یتواند‌نمایا ‌نگر‌ جدایی‌فرمان‌روایی‌هایی‌شهر ‌یگر‌چون‌ایران‌ و‌فرمان‌روایی‌هایــی‌خو ‌نخــوار‌چون‌مغول‌ باشد؛‌چراکه‌زمان‌فرمان‌روایی‌مغوالن‌بسیار‌ کم‌بود‌و‌ایشــان‌جز‌خون‌ریزی‌هنر‌دیگری‌ برای‌پاس‌داری‌از‌فرمان‌روایی‌شان‌نداشتند.‌ دادگســتری‌یکی‌از‌پای ‌ههای‌هر‌شهر ‌یگری‌‌ است.‌بی‌گمان‌در‌زمان‌هخامنشیان،‌اشکانیان‌ و‌ساســانیان‌دادگســتری‌در‌ایران‌بوده‌است‌ ولی‌ شــوربختانه‌ تاخت‌ و‌ تازهای‌ دشــمنان‌ ایران‌بســیاری‌از‌داد ‌ههای(:اطالعات)‌ما‌را‌از‌ پیشین ‌هی‌دادگستری‌در‌ایران‌نابود‌کرد. با‌این‌همه،‌داد ‌ههای‌ما‌از‌دادگستری‌ساسانی‌ بســیار‌بی ‌شتر‌از‌دادگســتری‌هخامنشــی‌و‌ اشــکانی‌اســت؛‌امروزه‌از‌قانو ‌نها،‌ســاختار‌ دادگســتری،‌بخشی‌از‌ســامان ‌هی‌حقوقی،‌و‌ برخــی‌از‌کتا ‌بهای‌حقوقــی‌و‌حقوق‌دانان‌ ساسانی‌داده‌هایی‌در‌دست‌داریم‌که‌در‌دنباله‌ بدا ‌نها‌م ‌یپردازیم. پیش‌از‌بررسی‌حقوق‌در‌روزگار‌ساسانی‌باید‌ ن‌اهم‌سانی‌فقه‌و‌حقوق‌را‌بازگوییم‌تا‌مرز‌میان‌ این‌دو‌دانش‌آشکار‌شــود؛‌چراکه‌بسیاری‌از‌ جســتارها(:موضوعات)‌میان‌ایــن‌دو‌دانش‌ یک‌سان‌هســتند‌و‌نباید‌فقه‌زرتشتیان‌را‌به‌ جای‌حقوق‌ایران‌ساسانی‌بررسی‌کنیم.

فقه و حقوق

فقه‌سه‌پایه‌دارد: ۱.‌دســتورهای‌دینــی:‌چگونگــی‌برگزاری‌ گاهنبارها‌و‌یا‌خواندن‌نمازهای‌روزانه‌و‌...‌؛ ۲.‌بخش‌شهروندی(:مدنی):‌آیین‌پیمان(:عقد)‌ بستن.‌مانند‌خرید‌و‌فروش،‌زناشویی،‌اجاره؛ ۳.‌بخــش‌کیفــری:‌چگونگی‌کیفــر‌دادن‌ گناهکاران. حقوق‌تنها‌بخش‌دوم‌و‌ســوم‌را‌دارد.‌حقوق‌ ریشــ ‌هی‌دادگستری‌نیز‌هســت؛‌دادگستری‌ هم‌یکــی‌از‌نهادهای‌فرمان‌روایی‌اســت‌و‌ فرمان‌روایان‌پشــتیبان‌آن‌هســتند،‌ولی‌در‌ بار ‌هی‌فقه‌چنین‌نیســت.‌کیفر‌ســرپیچی‌از‌ دســتورهای‌فقه‌آ ‌نجهانی‌یا‌مینوی‌اســت.‌ هرچند‌دســت ‌هبند ‌یهای‌دیگری‌نیز‌برای‌جدا‌ کردن‌فقه‌از‌حقوق‌گفته‌شده‌است‌ولی‌ما‌بر‌ همین‌گفتار‌بسنده‌م ‌یکنیم. نیــاز‌به‌یادآوری‌اســت‌که‌فقــه‌و‌حقوق‌در‌ فرمانروای ‌یهای‌دینی،‌مانند‌دودمان‌ساسانی،‌ بسیار‌به‌هم‌نزدیک‌هستند‌و‌ریش‌هی‌بی ‌شتر‌ دستورهای‌حقوقی‌در‌فقه‌است.

کتابهای فقهی زرتشتیان

از‌روزگار‌ساسانی‌و‌سد ‌ههای‌نخستین‌دور ‌هی‌ اسالمی‌چند‌کتاب‌از‌فقهای‌زرتشتی‌بر‌جای‌ مانده‌است‌که‌در‌بار‌هی‌هر‌یک‌از‌این‌کتا ‌بها‌ بازنمودی(:توضیحی)‌را‌در‌میان‌م ‌ینهیم: ‌۱.‌دا ِد ْســتان‌دینی:‌این‌کتــاب‌دربردارند‌هی‌ ۲۹‌پرسش‌از‌مهرخورشید‌پسر‌آذرماه‌و‌دیگر‌ زرتشتیان‌و‌پاس ‌خهای‌منوچهر،‌فرنشین‌موبدان‌ پارس‌و‌کرمان،‌است‌و‌در‌سد ‌ههای‌نخستین‌ دور‌هی‌اسالمی‌و‌در‌شهر‌شیراز‌نگاشته‌شده‌ است.‌از‌درون‌مای ‌هی‌کتاب‌چنین‌برمی‌آید‌که‌ پرسش‌و‌پاسخ‌به‌گون ‌هی‌نوشتاری‌بوده‌است‌ و‌با‌فرستادن‌نامه‌انجام‌می‌شده‌است. جستارهای(:مطالب)‌حقوق ‌ی‌ـفقهی‌کتاب:‌خرید‌ و‌فروش،‌ارث،‌قیمومت‌و‌پیمان‌زناشویی. ۲.‌ شایســت‌ نشایســت:‌ در‌ نســخ‌ههای‌ دبیر ‌های(:خطی)‌این‌کتاب‌نامی‌ندارد.‌موبدان‌ به‌ایــن‌کتاب‌روایت‌م ‌یگفتنــد‌تا‌این‌که‌نام‌ شایســت‌نشایســت،‌به‌چم(:معنــی)‌آن‌چه‌ شایسته‌اســت‌و‌آن‌چه‌شایسته‌نیست،‌برای‌ آن‌برگزیده‌شــد.‌نامی‌از‌نگارند ‌هی‌این‌کتاب‌ در‌دست‌نیست. چون‌در‌هیچ‌کجای‌کتاب‌به‌پرســمان‌هایی‌ کــه‌زرتشــتیان‌از‌برخورد‌با‌مســلمانان‌پیدا‌ م ‌یکرده‌اند‌نشانی‌نیست‌بدین‌برآیند(:نتیجه)‌ می‌رســیم‌که‌شایست‌نشایســت‌تنها‌کتاب‌ فقهی‌ب ‌هجا‌مانده‌از‌روزگار‌ساسانی‌است. ۳.‌متمم‌شایســت‌نشایســت:‌نگارنده‌و‌زمان‌ نگارش‌این‌کتاب‌در‌دست‌نیست‌ولی‌با‌نگرش‌ بر‌بافت‌نوشــتاری‌آن‌م ‌یتوان‌پنداشت‌که‌این‌ بخش‌نیز‌در‌روزگار‌ساسانی‌نگاشته‌شده‌است‌ و‌در‌سد‌ههای‌نخستین‌دور‌هی‌اسالمی‌برخی‌ از‌موبدان‌جستارهایی‌را‌بدان‌افزودند. نام‌نویسندگان‌کتاب‌در‌میان‌نیست‌و‌از‌بافت‌ نوشتاری‌می‌توان‌دریافت‌که‌چندین‌تن‌کتاب‌ را‌گردآوری‌کرده‌اند. جستار‌حقوق ‌ی‌ـفقهی:‌پیمان‌زناشویی‌(گویا‌در‌ دوره‌ی‌اسالمی‌بدان‌افزوده‌شده‌است). ۴.‌روایت‌امید‌اَ َش َو ِهشتان‌(اِ ِمد‌ایـ‌آ َش َوایشتان):‌ این‌کتاب‌به‌دســت‌امید،‌پســر‌اشوهشت‌و‌ برادرزاد‌هی‌منوچهر‌(نگارند‌هی‌دادستان‌دینی)،‌ در‌ســد‌ههای‌نخستین‌دور‌هی‌اسالمی‌نگاشته‌ شده‌اســت.‌کتاب‌دربردارند‌هی‌۴۴‌پاسخ‌امید‌ به‌پرس ‌شهای‌آذرگشسب‌پسر‌مهرآتش‌است. جستارهای‌حقوق ‌ی‌ـفقهی:‌پیمان‌زناشویی،ارث،‌ قیمومت،‌طالق،‌ارتداد‌و‌جنگ. َْ 5.‌روایــات‌آذرفرنبْغ‌فرخــزادان:‌این‌کتب‌به‌ دســت‌آذرفرنبغ،‌موبد‌بزرگ‌ســد ‌هی‌ســوم‌ مهی(:هجری)،‌نگاشــته‌شده‌اســت.‌کتاب‌ دربردارنــد ‌هی‌ ۷۴۱‌ پاســخی‌ آذرفرنبــغ‌ به‌ زرتشتیان‌است. جســتارهای‌حقوق ‌ی‌ـفقهی:‌پیمان‌زناشویی،‌ فرزندخواندگی،‌قیمومت،‌ارث،‌ارتداد،‌زنای‌با‌ کافر،‌وام،‌گرو،‌بخشش،‌جنگ‌و‌خرید. ۶.‌روایات‌ف ْرنْ َب ْغ‌سروش:‌این‌کتاب‌دربردارند‌هی‌ پنج‌پرسش‌هیربد‌اسفندیار‌فرخ‌برزین‌از‌فرنبغ‌ سروش‌اســت؛‌در‌دیباچ ‌هی‌کتاب‌نوشته‌شده‌ است‌که‌نگاشــتن‌یکی‌از‌پنج‌پرسش‌شدنی‌ نبوده‌(!!!)‌و‌به‌همین‌شوند‌تنها‌به‌چهار‌پرسش‌ پس‌از‌آن‌پاسخ‌داده‌شده‌است. این‌کتاب‌نیز‌در‌ســال‌۷۷۳‌یزدگردی،‌برابر‌ با‌۸۰۰۱‌میالدی،‌نگاشــته‌شــده‌است‌و‌دو‌ نسخ ‌هی‌دبیره‌ای‌از‌آن‌در‌دست‌است. جستارهای‌حقوق ‌یـ‌فقهی:‌قیمومت‌و‌ارث. ۷.‌پرســ ‌شهای‌هیربد‌اســفندیار‌فرخ‌برزین:‌ این‌کتاب‌نیز‌دربردارند ‌هی‌۰۳‌پرســش‌‌هیربد‌ اسفندیار‌فرخ‌برزین‌از‌موبدان‌موبد‌روزگار‌خود‌ ـ‌که‌نامی‌از‌او‌در‌میان‌نیست‌ـ‌است.‌ جستارهای‌حقوق ‌ی‌ـفقهی:‌خرید‌و‌فروش. ۸.‌دادســتان‌مینوی‌خرد:‌نــام‌نگارند ‌هی‌این‌ کتــاب‌را‌نم ‌یدانیم.‌کتــاب‌دربرگیرند‌هی‌۲۶‌ پرســش‌و‌پاســخ‌و‌یک‌دیباچــه‌در‌بار ‌هی‌ دستورهایی‌دینی‌اســت‌که‌به‌روان‌مردمان‌ وابسته‌است.‌جســتارهای‌این‌کتاب‌بی ‌شتر‌ اندرز‌اســت‌و‌گاهی‌به‌فقه‌نیز‌م ‌یپردازد.‌در‌ این‌کتاب‌پرس ‌شگر‌به‌گون‌های‌نمادین‌«دانا»‌ است‌و‌«خرد»‌نیز‌پاس ‌خگوی‌پرس ‌شها‌است. جستارهای‌حقوق ‌یـ‌فقهی:‌زناشویی. بنمايههای حقوق در ايران باستان تنها‌کتاب‌حقوقی‌برجای‌مانده‌از‌ایران‌باستان‌ «مادیان‌هزار‌دادستان»‌(پهلوی:‌مادیـــان‌ایـ‌ هـزار‌دادستان)‌است.‌پیش‌از‌پرداختن‌به‌این‌ کتاب‌باید‌بن‌مای ‌ههای(:منابع)‌فقه‌و‌حقوق‌در‌ ایران‌باستان‌را‌بررسی‌کنیم. بن‌مای ‌ههــای‌حقوق‌در‌ایران‌دو‌دســته‌بوده‌ است:‌نخست‌اوســتا‌و‌دوم‌آن‌چه‌حقوقدانان‌ و‌فقهــا‌از‌اوســتا‌برداشــت‌م ‌یکردنــد‌و‌در‌ کتاب‌هایی‌جداگانه‌م ‌ینگاشتند. اوســتا‌۱۲‌بخش‌داشته‌است‌که‌این‌بخ ‌شها‌ به‌سه‌دسته‌بخ ‌شبندی‌م ‌یشدند:‌«گاثانیک»،‌ «مانثریــک»‌و‌«داتیــک».‌بخش‌«داتیک»‌ اوستا‌بن‌مای ‌هی‌حقوق‌در‌ایران‌باستان‌بود‌که‌ خود‌هفت‌بخش‌داشت: ‌هها؛‌نیکادوم‌نسک:‌۰5‌بخش‌در‌بار ‌هی‌دادگری‌ و‌وزنه‌ها‌و‌و‌انداز زناشویی‌و‌دستورهای(:احکام)‌آن؛‌ َگـنبا.‌ َسـر.نیجاد‌نسک:‌5۶‌بخش‌در‌بار‌هی‌ کشاورزان؛‌هوسپارم‌نسک:‌۴۶‌بخش‌در‌بار ‌هی‌حقوق‌ گستردن،‌دادرسان‌و‌دسته‌بندی‌آنان؛‌‌ســـکادوم‌نســک:‌۲5‌بخش‌در‌بار ‌هی‌داد‌ کشاورزی‌و‌پزشکی؛‌جود. ِد ْو.داد‌نســک:‌۲۲‌بخــش‌در‌بار‌هی‌ َیـشت‌نسک:‌۷۱‌بخش.‌چیهرداد‌نسک:‌۲۲‌بخش؛ ‌هی‌دوم‌است.‌‌بَـغان. مادیان‌هزار‌دادســتان‌از‌دســت از‌کتاب‌هایی‌اســت‌که‌حقوق‌دانــان‌و‌فقها‌ می‌نگاشتند‌و‌دادرسان(:قضات)‌از‌آن‌برای‌رسا‌ کردن(:تکمیل)‌دســتور‌خود‌بهره‌م ‌یبرده‌اند.‌ نباید‌ماتیــکان‌را‌کتاب‌قانون‌دانســت‌بلکه‌ این‌کتاب‌ارزش‌مند‌دربردارند‌هی‌دیدگا‌ههای‌ حقوقی‌حقوقدانی‌بزرگ‌بوده‌است. همچنیــن‌نــام‌کتا ‌بهای‌دیگــری‌نیز‌چون‌ ماتیکان‌در‌دســت‌هست‌ولی‌شوربختانه‌خود‌ این‌کتا ‌بها‌در‌پی‌تاخت‌و‌تاز‌دشــمنان‌نابود‌ شد‌هاند:‌«آیی ‌ننام‌هی‌خوی ‌شکار ‌یهای(:وظایف)‌ ْخـ ِوشکار ْیـــ ْهـ. کارفرمایــان»‌ َ(پهلــوی:‌ نامـــگ‌ایـ‌کارفرمان)،‌«آیی ‌ننام ‌هی‌موبدان»‌ (ْخـوشکاریـهـ.نامـــگ‌ ایـــ‌ مـــبیدان)،‌ «نوشــتارهای‌ماراســپند‌رد»‌(نیبیشـتـــگ‌ ایـ‌مـهـرسـپـــند‌ایـ‌رد)،‌«نوشــتارهای‌وه‌ـ‌ پناه‌مغان‌اندرز‌بد»‌(نیبیشـتـــگ‌ایـ‌ویـــهـ‌ ََ .‌پنــاه‌ایـ‌موغــان‌هـنـــدرزبید)،‌«دادخواهی‌ و‌فرجا ‌مخواهی»‌(موســت‌.‌بَـــر‌.‌نا َمـــگ)،‌ «دادســتا ‌ننامه»‌(دادیستان‌.‌نامگ)‌و‌«یادگار‌ و‌هشــاپو ِر‌موبدا ‌نموبــد»‌(اَیادگار‌ایـ‌و ْیـــ ْهـ‌.‌ شابوهر‌ایـ‌ ُمبیدان‌ ُمهید). ماتیــکان‌هزار‌دادســتان‌در‌بخش‌بعدی‌این‌ نوشتار‌بررسی‌خواهد‌شد. برای‌آگاه ‌یهای‌بیش‌تر‌بنگرید‌به: امین،‌ســید‌حســن.‌تاریــخ‌حقــوق‌ایران،‌ دایره‌المعارف‌ایرا ‌نشناسی،‌تهران،‌۲۸۳۱. پاشا‌صالح،‌علی.‌سرگذشت‌قانون،‌مباحثی‌از‌تاریخ‌ حقوق؛‌انتشارات‌دانشگاه‌تهران،‌تهران،‌۸۴۳۱. علوی،‌هدای ‌تاهلل.‌زناشــویی‌در‌ایران‌باستان،‌ انتشارات‌هیرمند،‌تهران،‌۷۳۳۱. شــهزادی،‌رســتم.‌قانون‌مدنی‌زرتشتیان‌در‌ زمان‌ساسانیان.‌به‌کوشش‌مهرانگیز‌شهزادی،‌ انتشارات‌فروهر،‌۶۸۳۱. بهرامان،‌فر ‌خمرد.‌مادیان‌هزار‌دادستان،‌پژوهش‌ سعید‌عریان،‌انتشارات‌علمی،‌تهران،‌۳۹۳۱.

*‌دانشجوی‌کارشناسی‌حقوق‌ یاری‌نامه ۱-تفضلی،‌احمد.‌تاریخ‌ادبیات‌ایران‌پیش‌از‌اســالم،‌به‌ کوشش‌ژاله‌آموزگار،‌انتشارات‌سخن،‌تهران،‌۶۷۳۱. ۲-شهزادی،‌رســتم.‌قانون‌مدنی‌زرتشــتیان‌در‌زمان‌ ساســانیان.‌به‌کوشــش‌مهرانگیز‌شــهزادی،‌انتشارات‌ فروهر،‌۶۸۳۱. ۳-بهرامــان،‌فر ‌خمرد.‌مادیان‌هزار‌دادســتان،‌پژوهش‌ سعید‌عریان،‌انتشارات‌علمی،‌تهران،‌۳۹۳۱. ۴-جعفری‌لنگرودی،‌محمدجعفر.‌مبسوط‌در‌ترمینولوژی‌ حقوق.‌انتشارات‌گنج‌دانش،‌تهران،‌۳۹۳۱.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.