موسیقی و عرفان

Ettelaat Hekmat va Marefat - - دفتر ماه - سيدسلمان صفوی*

نسبت و رابطۀ بين موسيقی و تصوف از منظر آنتولوژیک، اپيستمولوژیک و فونکشنال در این مقاله بررسی و تحليل میشود. از جنبۀ آنتولوژیک، »موسيقی عرفانی« تجلی جمال و نغمۀ الهی است كه در عالم ناسوت بنا به مرتبۀ نفس و یقين موسيقی دان و نوازنده ظهور ميیابد. موسيقی و عرفان از منظر اپيستمولوژیک نوعي از هستی )Existence( به معنای عرفانی است )یعنی جنبه ظّلی دارند( و هر دو روشی براي وصول به مبدأ اعلی به شمار میروند. بدین معنا كه موسيقی عالوهبر اینکه گونهای از تجلی اسماءالهی است از طریق »موسيقی عرفانی« امکان دستیابی به عالم ملکوت و الهوت نيز فراهم میشود. این جنبۀ تركيبی و نزدیکی موسيقی و عرفان است و حاصل همراهی آنها )Awareness(«یراديب» است. »بيداری«، معرفت، »آرامش« و »زیبایی« چهار جزء تفکيکناپذیر »موسيقی عرفانی« است. »موسيقی عرفانی« یکی از كليدهای دستیابی به حقيقت الهی است. البته از منظر عارفان و صوفيان آنگونه از موسيقی كه اسباب غفلت، جهل و گناه شود، مذموم و مطرود است و جایز نيست.

مقدمه تاریخ فرهنگ انسان گواه است که در عموم ادیان، موسیقی از ابتداي تاریخ بشر بهعنوان بخشی از ارتباط با حق و عبادت وجود داشته؛ اعم از ادیان ابراهیمی و ادیاني همانند شینتو، دائـو و بودایی1 و بهطورکلی هیچ جامعۀ عاری از موسیقی وجود نداشته است. آیت اهلل سید علی خامنه ای رهبر ایران راجع به موسیقی اصیل معتقد است که: »هنر موسیقی ، تلفیقي از دانش، اندیشه و فطرت خداداد است که مظهر فطرت خدادادی در درجۀ اول، حنجره انسانها و در درجۀ دوم سازهاست که به دست انسانها ساخته شده است.

پس میبینید که پایه، پایۀ االهی است. حال اگر در این زمینه به سراغ سرودههای مولوی بروم و بگویم موسیقی، انعکاس صدای افالک است و آن را به عالم عرفانی مورد اشارۀ او وصل کنیم، از واقعیات به )عالم( تخیالت نقب زدهام. زیرا گفتههای او در این خصوص، شبیه خیال است و طبعا مفهوم دیگري خواهد داشت«.2 مثال سمفونی شماره پنج بتهوون و سمفونی شماره شش چایکوفسکی مقبول اغلب خداجویان عالم است.

اما »موسیقی عرفانی« گونه ای عمیق و معنوی از موسیقی است که همراه با معرفت الهی و زیبایی است و راه عبادت و سلوک الی اهلل را هموار میکند. جاللالدین رومی در مثنوی سروده است: خشک سیمي، خشک چوبی، خشک پوست

از کــــجا مــــی آیــد ایـن آواز دوست »نشانههای موسیقی در تمدن اسالمی، حالتی عمیق از صدای دوست تلقی می شده؛ این حقیقتی است که با وسیله ای بی جان، معجزۀ عمیق وجود را سامان می دهد و با کنار هم گذاشتن نت ها و صداها، درک عمیقی از احساس و تلطیف روح بهدست می آید«.3 در تصوف اسالمی حتی افرادی از قبیل غزالی و کاشانی احکام عبادي براي »سماع« وضع کردهاند. عموم مذاهب اعم از شیعـه، سني و اهل تصوف همچون مولویه، نقشبندیه، قادریه، خاکساریه، صفویه ...و »سماع« را بهعنوان بخشي از سیر و سلوک دیني و»موسیقی عرفانی « را جزء آداب و سنن سلوک دانستهاند و موسیقی را یکی از تکنیک های وصول به حق می دانند. روزبهان بقلی شیرازی در رسالۀ »القدس« انواع »سماع« و معنای »موسیقی عرفانی« را تبیین کرده است.4

بزرگان ادبیات و عرفان ایران و اسالم نظیر جنید بغدادی، ابوسعید ابوالخیر، غزالی، عین القضاۀ همدانی، شیخ نجم الدین کبری، عطار

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.