قانون طبیعی در اخالق

قانون طبیعی سنتی است که اصول اخالقی بنیادین )با نام قوانین طبیعی( را عینی و مبتنی بر طبیعت میداند نه قرارداد. در این سنت قانون برای همه افراد از طریق عقل طبیعی آدمی شناختنی است. قوانین اخالقی طبیعی با قوانین وضعی این تفاوت را دارد که قوانین وضعی ریشه در ق

Ettelaat Hekmat va Marefat - - اندیشه ونظر - هری گنسلر ترجمه مهدی اخوان

مروری بر دیدگاه آکوئیناس قدیس توماس آکوئیناس)4221-47(بزرگترین متفکر قرون وسطی، روحانی و کشیشی کاتولیک و راهبی دومینیکن بود. دو متن جامع درباب فلسفه و االهیات نگاشت: جامع االهیات و جامع کفرستیزان. اندیشه محوري او هماهنگی و توازن میان عقل آدمی )خصوصا آنچه ارسطو] 433-384 ق.م[ شرح و بسط داده و کساني که به او توجه دوباره کردند( و ایمان مسیحی )مبتنی بر کتاب مقدس و سنت کلیسا( بود. آکوئیناس تأکید دارد که ایمان و عقل اگر بهدرستی با هم پیوند یابد، نباید با هم تعارض کنند. همچنان که عقل پارهای از حقایق بنیادین درباب خداوند و اخالق را به دست ما میدهد، انکشاف االهی بر ]پاره اي از[ این حقایق مبتنی است و برخي حقایق فراعقلي را در اختیار میگذارد. تفکر آکوئیناس در باب اخالق دو بخش دارد: بخشي که آن را در »فلسفۀ اخالق«اش )که مبتنی بر عقل آدمی است( میخوانیم و بخشي که »االهیات اخالقی«اش )که بر ایمان مسیحی او مبتنی است( نامیده ميشود.

• فلسفۀ اخالق آکوئیناس اغلب تابع ارسطو )بنگرید به (12,2 همراه با اضافاتی از رواقیان )همچون سیرون و سنکا( و متفکران مسیحی )همچون آگوستینوبوئتیوس(.قواعداینبخش)بانامقوانینطبیعی)قوانیناخالقی(( را با عقل طبیعی میتوان شناخت و به وحي و انکشاف مسیحی)که در ارسطو نیست( محتاج نیست.

• االهیات اخالقی آکوئیناس از انکشاف و و حی مسیحی کمک ميگیرد و قواعدی دیگر هم با عنوان قوانین االهی)قوانین وحیانی( میافزاید و از متن دینی وسیعتری استفاده ميکند تا قوانین طبیعی عقل را از آن منظر ببیند.

نتایج ایمان و عقل هم پوشانی دارند. چراکه هر یک از آنها قواعد مشابه بسیاری )همچون قاعدۀ طالیی و خطا بودن دزدی( را تعلیم میدهند. به نظر آکوئیناس این تکرار ]قوانین[ مفید است، چون کسانی که زمان یا توان فکر کردن درباب موضوعات اخالقی ندارند در عین حال قادرند از هنجارهای کتاب مقدس تبعیت کنند. وحي و انکشاف نیز میتواند قانون طبیعی اخالقی را روشن کرده و توضیح دهد و انگیزش ما را خالص سازد.

آکوئیناس بر اساس ایمان مسیحی استدالل میکند که توصیف ارسطو از سعادت درست ولی ناقص است. آری چیزی به نام سعادت طبیعی هست، یعنی بهنحوي مناسب و متعالی از قوای عقالنیمان )عقل و اراده( استفاده ميکنیم و درجهای از رضایت را برای ما بهوجود میآورد. اما سعادت فراطبیعی بزرگتری وراي این سعادت وجود دارد که عبارت است از نظارۀ

خداوند1 در حیات پس از مرگ. درنهایت، آنچه عملی را بد میکند این است که ما را از هدف نهاییمان )سعادت تام و تمام در محضر خداوند( دور کند. براي سیر و سلوک به سوی خداوند به اموري فراتر از فضایل طبیعی همچون حکمت، عدالت، خویشتنداری و شجاعت نیازمندیم؛ یعنی به ایمان، امید، و عشق نیز نیاز داریم.

آکوئیناس باز هم با اتکا به ایمان مسیحی خود، اخالق را بخشی از طرح عظیمتر خداوند برای جهان میداند. خداوند به واسطۀ قوانین بر جهان سلطه دارد. برخی از آنها همانی است که »قوانین علمی« میخوانیم )همچون قانون جاذبه(، قوانینی از این دست طرز کار موجود و مطلوب اشیاء را توضیح میدهد، نه عمل اختیاري اشیا. قوانین توصیهای هم وجود دارد )مثل قاعدۀ طالیی( که به ما میگویند چگونه باید عمل کنیم. این قوانین به اختیار ما متوسل میشود چراکه میتوانیم انتخاب کنیم که از آنها اطاعت کنیم یا اطاعت نکنیم. چنانکه قبال مطرح شد پارهای از قوانین را از طریق کتاب مقدس میتوان شناخت و بسیاری از آنها از هر دو طریق قابلشناخت است. قوانین ناظر به نحوۀ مطلوب رفتار که با عقل طبیعی میتوان آنها را شناخت ، »قانون طبیعی« خوانده میشوند.

آکوئیناس همچنین بر مبنای ایمان مسیحی خود، اخالقیات را به دلیل نحوۀ آفرینشمان از سوی خداوند که جانورانی عاقل ]حیوان ناطق[ و با عقل و اراده هستیم، ممکن میداند. به واسطه عقلمان )آنگونه که خدا آفریده( میتوانیم اصول بنیادین ناظر به درست و نادرست را از هم تشخیص دهیم. لزومی ندارد این اصول بر وحی و الهام خاص خداوند یا قراردادهای بشری مبتنی باشد. پس گونهای حس تشخیص درست و نادرست در درون ما قرار دارد. و بهواسطۀ ارادهمان میتوانیم تبعیت یا تخطی از آنچه درست میدانیم را اختیار کنیم. ما چنان ساخته شدهایم که تمایل خاصی به نوعدوستی و خیرخواهی داریم اما تمایالت عکسی هم به خودخواهی و کاهلی داریم. پس تبعیت از خیر نیازمند سعي و مجاهده است. وظایف ما بر سرشت ما در مقام موجوداتی عاقل و زیستی مبتنی است: ما امور مطلوب بدنی را )همچون غذا و بقا( میجوییم. مطلوبهاي ذهني )همچون شناخت( و مطلوبهاي جمعی )همچون مشارکت و همکاری( را میجوییم. بدینترتیب اخالقیات انسان چیزی است که به واسطه طبیعت انسانیمان منشأ االهي دارد. هدف نهایی اخالق سوق دادن ما بهسوي سعادت در محضر خداوند است.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.