اسالم و محيط زيست

Ettelaat Hekmat va Marefat - - سخن دبيردفترماه -

امروزه، وخامت بحرانهای محیط زیستی تاحدی است که حیات انسان و سایر موجودات کرۀ خاکی را به مخاطره انداخته است. ازاینرو، بحران زیستمحیطی از هر سمتوسو و با هر نوع نگاهی میتواند محل توجه و تأمل قرار گیرد. سالهاست که بحران محیطزیست تبدیل به یکی از مهمترین مسائل جدی دنیای امروز شده است. اگرچه پیش از این متفکران و اندیشمندان، با انتشار کتاب و مقاالت و حتی ایراد سخنرانیهایی اهمیت و جایگاه محیطزیست را گوشزد کرده بودند اما اکنون وضع به گونهای است که حتی پای سیاستمداران و دولتمردان هم به بحث محیطزیست کشیده شده است. در این پرونده از مجلۀ حکمت و معرفت سعی شده بحث اهمیت و جایگاه محیطزیست را از منظر دین اسالم، بهعنوان یکی از مهمترین ادیان الهی که پیروان بسیاری در دنیای حاضر دارد، بررسی کنیم. تبیین اهمیت محیطزیست براساس دین اسالم میتواند رهیافت فراگیری به تعامل انسان با محیطزیست طبیعی فراهم آورد. چراکه در قرآن آیات زیادی )آیۀ 581سورۀ اعراف، آیۀ 101 انعام، آیۀ 54 سورۀ اعراف، آیۀ 4 سورۀ سجده و آیه 45 سورۀ نور( وجود دارد که در آنها خداوند تنها خالق هستی معرفی شده است. بهاینترتیب، مفهوم یگانگی انسان و طبیعت، که برای حفاظت محیطزیست ضروری دانسته می شود، در چارچوبی جامعتر ترسیم می شود. اگرچه بحث محیطزیست از منظرهای مختلف، رابطۀ مستقیم و معناداری با متﻐیرهای احساس مسئولیت، اخالق محیطزیستی و احیای ارزشهای دینﻲ، دارد اما بررسی تطبیقی مبانی اسالم و محیطزیست نشانگر آن است که اسالم به دلیل گونۀ نگرشش به جهان هستی، از مبانی و اصول مستحکمتری برای هدایت فکری عامل انسانی برخوردار است و همین عامل انسانی میتواند راهی جدی برای بحران محیطزیست بگشاید. اگرچه در این دفتر داعیه حل بحران را نداریم اما با ترسیم برخی از نکات میتوانیم باب بحث جدی را بگشاییم و نقشه راهی برای بحران محیطزیست ارائه دهیم. برایناساس با چنین پرسشهایی نیز مواجهایم: در اسالم محیطزیست چه جایگاهی دارد؟ آیا احترام به محیطزیست و منع آلوده کردن آن در منابع اسالمی آمده است؟ آیا تخریب محیطزیست در اسالم گناه محسوب میشود؟ اگر جواب مثبت است، از چه زمانی؟ از دوران متأخر یا از صدر اسالم؟ رجوع به بخش اندکی از روایات اسالمی میتواند پاسخگوی سؤاالت فوق باشد.

در این پرونده سعی شده است نسبت اسالم و محیطزیست از منظرهای مختلف بررسی شود. در ابتدای این دفتر گفتوگویی با آیتاهلل دکتر سیدمصطفی محقق داماد، رئیس گروه مطالعات اسالمی فرهنگستان علوم، دربارۀ جایگاه و اهمیت فقه بهعنوان منبعی عملی برای رعایت مسائل دینی و نسبت آن با محیطزیست انجام شده است.

»اسالم، جهان اسالمی معاصر و بحران محیطزیست« عنوان مقالهای از دکتر سید حسین نصر است. وی تا کنون کتاب ها و مقالهها و سخرانیهای متعددی دربارۀ بحران محیطزیست ارائه کرده است و شاید بتوان گفت از جمله اندیشمندان مسلمانی است که سالها پیش مسئلۀ بحران محیطزیست پرداخته است. در این مقاله دکتر نصر ضمن تبیین جایگاه و اهمیت محیطزیست در اسالم با نقد وضعیت دنیای مدرن و صنعتیسازیهای گسترده توسط دولتمردان به آگاهیسازی جدی دربارۀ بحران محیطزیست پرداخته است. وی معتقد است که این بحران امور متعددی را در برمیگیرد ازجمله: اکوسیستم طبیعی جهان، محیط انسانی، هوایی که تنفس میکنیم، غذایی که میخوریم، آبی که مینوشیم، و حتی عملکرد دستگاههای درون بدنمان. بهعالوه، این بحران هارمونی کل بافت حیاتی در زمین و نیز سیستمی که حیات انسانی را ممکن میکند، به خطر میاندازد. باوجوداین، اغلب مسلمانان درست مانند دیگر همنوعان خود مثل خوابگردها وسط این بحران قدم میزنند و کوچکترین اطالعی از آنچه پیرامونشان میگذرد، و نیز علل و عوامل بحرانی که زیست انسان را روی کرۀ زمین تهدید میکند، ندارند. و این خوابگردی درحالی اتفاق میافتد که اسالم تعالیم معنوی ارزشمند، تأثیرگذار و کارامدی درخصوص محیطزیست، عالم طبیعت و روابط انسانها مطرح کرده است.

مقالۀ »جهانی شدن و محیطزیستگرایی اسالمی« از ریچارد فولتس نیز به بررسی بحث جهانی شدن که یکی از مهمترین مسائل دنیای امروز شده، پرداخته است. فولتس ازجمله کسانی است که طی سالهای اخیر مطالب و مقاالت متعددی دربارۀ بحران محیطزیست ارائه کرده است. وی در این مقاله باتوجهبه سنت اسالمی و منابع فقهی، احادیث، قرآن، عرفان و فلسفه و با محوریت قرار دادن انسان بهعنوان موجوی که خلیفه اهلل نامیده میشود بحث محیطزیست را تبیین کرده است.

دکتر سید جواد میری نیز »وضعیت نامعلوم بحران محیطزیست در پارادایم قدسی« را بررسی کرده است. آنچه در این مقاله محل بحث قرار گرفته این است که مشکالت جهان کنونی را، که عواقبی زیستمحیطی هم برای بشریت و هم برای زیستگاه طبیعی او بهوجود آورده، میتوان با مالحظات احترامآمیز به انسان و طبیعت از میان برداشت. یعنی با هریک از آنها بهطرزی غیرابزارگرایانه رفتار و در برخورد با هریک از آن حوزههای خاص، رویکردی غایتاندیشانه اتخاذ کرد. آنچه مدرنیته را پیش میراند باید جای خود را به عاملی بدهد که حیات را از لحاظ جهانشناسانه امکانپذیر میکند، بهعنوان مثال، بخشندگی بهجای منافع اقتصادی خودمحور.

»جهانبینی زیستمحیطی اسالمی« عنوان مقالۀ بعدی است. مؤلفان معتقدندجهانبینیزیستمحیطیاسالمییکیازجامعترینوکاربردیترین دیدگاههایی است که نحوۀ تعامل با عناصر زیستمحیطی را برمبنای آموزههای اخالقی و ارزشی ارائه میدهد و رفتارهای زیستمحیطی انسان را مسئولیتساز و موجب ضمان میداند. چراکه رفتارهای زیستمحیطی انسانها در جهان معاصر مسائل زیستمحیطی عدیدهای را چون آلودگی آب، هوا، خاک، تخریب جنگلها، گرمایش جهانی، بارش اسیدی ...و باعث شده است. این مسئله بسیاری از اندیشمندان حوزههای مختلف را به این اندیشه واداشته است که به بازاندیشی تعامالت انسان و محیطزیست بپردازند و در این زمینه ریشۀ این تعامالت تخریبساز را در کمتوجهی به ابعاد اخالقی و معنوی این رابطه جستجو کنند.

آخرین مقالۀ این دفتر »نگرش اسالم به محیطزیست« است. این مقاله را باتوجهبه نوع تألیف آن باید مقالهای مأخذشناسانه در سنت معرفتی دین اسالم و جایگاه محیطزیست در آن برشمرد. چراکه مؤلف مالکیت خداوند بر جهان، جایگاه انسان و روش پیامبر اسالم )ص( را در مواجهه با طبیعت بهلحاظ علمی دقیقا بررسی و منابع آن را بهدقت ذکر کرده است.

در پایان بر این نکته باید تأکید کرد که باتوجهبه بحران محیطزیست از منظر دین اسالم، و با درنظر گرفتن این مسئله که در کشوری اسالمی زندگی میکنیم و بحرانهای زیستمحیطی هر روز نسبت به روزهای گذشته افزونتر میشود، الزامی است که علمای اسالم و محققان این حوزه با حساسیت بیشتر تنها به وعظ و ارائۀ مقاله بسنده نکنند و همانطورکه در جایجای این دفتر آمده است نگرش الهی و سنت نبوی را بهصورت عملی دستورکارخودقراردهند. منوچهردينپرست

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.