تأملی بر دوستی و شفقت ورزی / گفتوگو با علی صاحبی، نغمه پروان

گفتوگو با علی صاحبی* شاید در هنگامۀ بحثهای فلسفی راجع به نقشی که »دیگری« و »دوستی با دیگری« در زندگی ایفا میکند به ذهن همۀ ما این پرسش خطور کرده باشد که: »حوزۀ روانشناسی که رصدکنندۀ روح و روان ماست، به حضور ”دیگری« و تعامل با او در زندگیهایمان چه بهایی می

Ettelaat Hekmat va Marefat - - Contrents - نغمه پروان

• دکتر صاحبی گرامی آنچه از موضوع واقعیت درمانی هویدا میشود آن است که نظریۀ انتخاب بر پایۀ ارتباط با دیگری بنا شده است. به همین سبب بنا دارم گفتگوی حاضر را در باب دوستی با پرسش از معنای دوستی از منظر این حوزه از روانشناسی آغاز کنم. مشتاق هستیم که بدانیم از چشمانداز واقعیتدرمانی و نظریۀ انتخاب، دوستی چه معنایی دارد و کدامیک از ویژگیهای رابطۀ دوستی برجستهتر دانسته میشود؟

بهطورکلی، دوستی در بسیاری از نظریه های روانشناسانه مانند تئوری انتخاب ‪)Choice theory(‬ جزء مفاهیم اولیه و بنیادین و از مؤلفهها و عوامل نگهدارندۀ سالمت روان و خشنودی و شادکامی تلقی میشود. مطابق با تئوری انتخاب، دوستی یکی از عوامل نگهدارندۀ سالمت روان و شادکامی در نظر گرفته می شود؛ رابطه و احساس تعلق یکی از نیازهای ژنتیک انسان را برآورده میسازد؛ پس میتوان گفت دوستی عمال در خدمت انسان است و نیاز به تعلق، نیاز به احساس دوستی و عشق و دوست داشته شدن و دوست داشتن، اولین نیاز روانشناسانۀ ما پس از نیاز به خوراک و پوشاک ...و است.

در روانشناسی اجتماعی پژوهشهای زیادی صورت گرفته است که نشان میدهد بین نوعدوستی با سالمت، طول عمر، نیکزیستی و رضایتمندی از زندگی رابطه یا همبستگی کامال مثبتی وجود دارد؛ به اینصورت که افرادی که نوعدوستی بیشتری دارند، طول عمر بیشتری دارند و سالمتترند، دردهای کمتری را گزارش میکنند و کال از شرایط زندگی خود خشنودترند. مثال، در آن دسته از روابط زناشویی که بین زوجین رابطۀ دوستانه وجود داشته باشد پایداری و رضایتمندی بیشتری به چشم میخورد؛ بههمین ترتیب در آن دسته از محیطهای کاری که بهجای رقابت رفاقت و دوستی حکمفرما باشد افراد با کیفیت بهتری کار میکنند؛ همچنین در یک مجتمع آپارتمانی که بین ساکنان آن رابطۀ دوستانه برقرار است روابط رضایتمندانهتر است؛ و در آخر در جامعهای که بین افراد دوستی حاکم باشد، روابط با کیفیت و رضایت بیشتری برقرار است.

اما دوستی بر پایه و اساس )compassion(تقفش بنا نهاده شده است،که عصارۀ اصلی دوستی است. شفقت با دلسوزی، همدلی me pathy و همدردی sympathy تفاوت بسیاری دارد. میتوانیم بگوییم که دوستی رابطهای دو طرفه است مبتنی بر نیکخواهی و نیک اندیشی که در آن بارقهای از شفقت به دیگری وجود دارد. بنا به این تعریف، دوستی friendship با آشنایی acquaintance بسیار متفاوت است. ما با انسانهای بسیاری آشناییم ،در این آشنایی صرفا نسبت به هم اطالعات سطحی داریم، حتی گاه ممکن است نسبت به مرگ یک آشنا بیتفاوت هم باشیم، ولی در دوستی چنین نیست، زیرا دوست را کسی میدانیم که نسبت به ما نیکاندیش است یعنی نگرش مثبت دارد و نیکخواه ما نیز هست یعنی خیر ما را میخواهد. حتی اگر گاهی نسبت به ما تلخی یا تندی کند، چون نیکاندیش و نیکخواهمان است و برای نزدیک ماندن به ما تالش میکند، همچنان دوستمان است. اما این مؤلفۀ شفقت که از آن یاد کردیم در آشنایی به این معنا وجود ندارد.

• شفقت در این معنایی که اکنون بیان کردید، یعنی مؤلفۀ ضروری و عصارۀ اصلی دوستی، دارای چه ویژگیهایی است؟

شفقت یک مفهوم تکنیکی است که در این رویکرد بسیار ژرفتر از رویکردهای دیگر به آن نگریسته میشود. همانطور که اشاره کردم، شفقت با تمام شباهت و نزدیکی معنایی که به دو واژۀ همدردی و همدلی دارد، دارای تفاوت عمدهای با آنهاست. در شفقت عامِل فاعلیت agency وجود دارد؛ به این معنا که وقتی شخصی به دوست خود شفقت دارد، درد او را درک میکند، و برای کاهش درد و بهبود کیفیت زندگی دوست خود »اقدام فعاالنه« انجام میدهد, ولی در همدلی و همدردی اقدام فعاالنه برای کاهش درد صورت نمیگیرد . بهعبارتی در همدلی و همدردی فقط بخش »شناختی« و »احساسی و هیجانی« درگیر میشود ولی در شفقتورزی بخش »رفتاری« نیز فعال است.

• در سخنان خود اشاره کردید به اینکه دوستی از واحد کوچک خانواده آغاز میشود و به واحدهای بزرگتر، و نهایتا به کل جامعه گسترش مییابد، آیا معتقدید بهواقع میتوان دوستی را به همۀ جامعه تسری داد، به این معنا که بتوان در جامعه هر سه عامل همدلی، همدردی و شفقت را داشت، یا دربارۀ اجتماعات بزرگی مانند جامعه مجبور به آنیم که صرفا به آشنایی اکتفا کنیم؟

واقعیت این است که اصوال دوستی به این معنا را در جامعه نداریم. بههمین دلیل است که میگوییم هنگامیکه افراد اطرافمان که شناخت کمی از آنها داریم و در سطح پایینی از آشنایی با آنها هستیم دچار مشکلی میشوند، شاید برای کمک به آنها اقدام چندانی نکنیم ولی برای کمک به دوستانمان تالش بیشتری میکنیم. ولی باید متذکر شوم که از نظر ما در نهایت جامعه ای خوب است که در آن دوستی به کل آن جامعه تسری پیدا کند.

• پس اگر اینگونه باشد، به نظر شما اینکه همۀا فراد جامعه به یکدیگر، نه فقط به منزلۀ »دیگری« و نه صرف شخصی »آشنا«، بلکه به چشم دوست بنگرند صرفا مختص جامعۀ آرمانی نیست؟

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.