اخال ِقفضیلتگرا؛ مناقشات و مجادالت

Ettelaat Hekmat va Marefat - - سخن دبيردفترماه -

اخالق فضیلتنگر در این روزگار با قوت سعی دارد هم مسائل و خالءهای بر زمین ماندۀ رقبا را حل و فصل نماید و هم ایرادات رقبا و دیگران را بر موضع فضیلتگرا پاسخ دهد.

در ادامۀ دو دفتر پیشین )شمارۀ 128 و 137 این مجله( این دفتر سعی دارد تا برخی مناقشات را در حد مقدور طرح کند.

دفتر حاضر با مصاحبهای که دانشگاه هاروارد با فیلیپا فوت انجام داده )با عنوان “دستور زبان خیر”( آغاز میشود. در این مصاحبه فوت به زندگی علمی خود و نیز دلیل اقبالش به فلسفۀ اخالق و سپس اخالق فضیلت آکوئیناس میپردازد و به برخی مدعیات و ادلۀ خود )خصوصا آنچه در کتاب “خیر طبیعی” آمده است( به اجمال اشاره میکند.

پس از مقالهای در باب شرح مهمترین مؤلفههای اخالق فضیلت با عنوان “اخالق فضیلت جدید: چستي و چرایي؟”، مقالۀ استاکر با عنوان “عالج اسکیزوفرنی نظریههای اخالقی جدید”، تکملهای است بر جدالی که خود او در مقاله “اسکیزوفرنی نظریههای اخالقی” مطرح کرده است )که در شمارۀ 137 همین مجله منتشر شد(. استاکر برآنست که نظریههای اخالقی مدرن اسکیزوفرنیک هستند چرا که بین ارزش و انگیزش شکاف ایجاد میکنند. از نظر آنها نیازی نیست که ارزشها در خدمت انگیزش باشند. استاکر در این مقاله دو استدالل بر دو ادعای مالزم با هم دارد: یکی ادعایی است درباره روابط ساختاری بین عواطف و ارزشها و دیگری ادعایی درباره روابط معرفتی بین آنها.

مقالۀ بعدی این مجموعه با عنوان “اخالق فضیلت¬گرا در انحصار ارسطو)ئیان(؟” به توصیف دالیل گره خوردن اخالق فضیلت با اخالق ارسطو و راههای رقیب میپردازد.

از جمله اشکاالت وارد بر نظریه اخالق فضیلت آن است که مدعیان معتقدند اخالق فضیلت نمیتواند به سؤال “من چه کاری باید انجام دهم” پاسخ دهد یا به ما بگوید کدام اعمال درست و کدام نادرست هستند و در نتیجه در خوشبینانهترین حالت، اخالق فضیلت نقش یک مکمل را بازی میکند و نقش اصلی در صحنۀ فلسفهورزی در باب اخالق از آِن “اخالق قاعدهنگر” است. روزالین هرستهاوس در مقالهای با عنوان “کاربست اخالق فضیلتگرا”، در رد این اشکال، مقاله فیلیپا فوت دربارۀ اتانازی را به عنوان مثال نقضی بر این ادعا میآورد با تذکر این مطلب که مقاله فوت هیچ قاعده یا مجموعهای از قواعد را درباره امکان یا عدم امکان اتانازی در اختیار ما قرار نمیدهد. و هرستهاوس سعی دارد طرح فوت را تکمیل کند.

مشکالت و معضالت دیگری نیز پیش پای فضیلتگرایان وجود دارد. تأکید این نظریه بر ملکات درونی و فاعلمحوری و نه نظر به افعال او، شاید این نقص را داشته باشد که در این صورت از منظر سوم شخص شناسایی و معرفت به عامل فضیلتمند و رذیلتمند چگونه ممکن است.

دیگر آنکه اخالق فضیلتمحور در جهان مدرن و پیچیدۀ این روزگار آرمانگرا به معنای خیالپردازانه است و مقتضیات انسان و جامعۀ مدرن امروز را در نظر نمیگیرد. میدانیم که نقد آنسکوم بر اخالق مدرن از نقد تلقی قانونی از اخالق آغاز میشود )که البته به زعم او با جهانبینی دینی گره خورده است(. در جامعۀ متکثر مدرن نمیتواند نسخۀ واحدی از فضایل و رذایل توصیه شود. منتقدان اخالق فضیلت تا حدی پیش میروند که اجرای اخالق فضیلتنگر را در جامعۀ مدرن ناممکن میدانند.

تأکید فضیلتگرایان بر الگوها و قهرمانان و قدیسان اخالقی در تعلیم و تربیت اخالقی با وجود محاسنی که دارد با مشکالتی هم روبروست. از جمله امکان و ظهور خطاکاری در الگوها: آیا الگوها نباید/نمیتوانند مرتکب خطا شوند؟ آیا در اینصورت الگو بودن آنها از بین میرود و نمیتوان به آنها اعتماد کرد. یا باید به نحوی رفتار آنها را تأویل کرد و حسن فاعل را به جهت قبح فعل مخدوش ندانست؟ مؤلفۀ غفلت و ضعف اراده در الگوها و افراد فضیلتمند چه جایی دارد؟ فضیلتگرایان چه دیدگاهی در باب پدیدۀ ضعف اراده دارند؟

مشکل دیگر فضیلتنگری که از یک جهت در نظریههای رقیب نیز دیده میشود هم تعارض فضایل در موارد عینی و ملموس است همچون بردباری و شجاعت در مورد و موقعیتی خاص، و هم امکان تعارض فضیلتهای اخالقی با سایر فضیلتها )ی نااخالقی( و نیز تعارض فضیلتهای یک نظام فکری با نظام اخالقی دیگر یا به تعبیر دیگر تعارض در آرمانها!

این مسائل و مسائلی دیگر هنوز محل مناقشه و جدال طرفین نزاع است و همچون هر بحث فلسفی ساحلی آرام را نمیتوان انتظار داشت.

این مجموعه و دفتر با معرفی دو کتاب )یکی به زبان انگلیسی و دیگری در زبان فارسی( در حوزه اخالق فضیلت به پایان میرسد.

امیدوارم و به خوانندگان این سه دفتری که در این مجله با حمایت و اشارت دوست دانشورم دکتر انشاءاهلل رحمتی و همراهی دوستان نیکسیرت و فضیلتمندم گردآمد، وعده میدهم که گزیدههایي از این مقاالت و مقاالتی دیگر در جنگی در قالب کتاب به آنها عرضه شود و از حضرت حق به دعا میخوانم که، دستکم در این باب، فضیلت وفاداری را به این بنده عنایت فرماید. بمنه و کرمه.

مهدياخوان،عضوهیئتعلمیگروهفلسفۀدانشگاهعالمهطباطبائی

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.