جستارهایی در سیاست های روش

گفت وگو با احمد محمدپور

Ettelaat Hekmat va Marefat - - کتاب -

منیره پنجتنی

احمد محمدپور بیش از یک دهه است که دغدغۀ »روش« دارد؛ از زمانیکه استاد دانشگاه بوعلی سینای همدان بود تا زمانیکه در مقام استادیار دانشگاه واندربیلت کتاب روش تحقیق معاصر در علوم انسانی را نگاشت و تا همین االن که پژوهشگر و مدرس بخش مردمشناسی دانشگاه ماساچوست است. سالهاست اندیشههای او را در باب روش دنبال میکنم و در سال 1390 به بهانۀ انتشار سه گانهاش1 در باب روش با او گفتگویی داشتم.2 در سال 1396 او در ادامۀ دیگر آثار و پژوهشهایش دربارۀ فلسفه روش، کتاب دیگری با عنوان روش تحقیق معاصر در علوم انسانی: مباحثی در سیاستهای روش )انتشارات ققنوس( نگاشته است که آن را حاصل تأمالت متأخرش به موضوع روش و متفاوت با نگاه گذشتهاش به آن میداند. پس از گذشت بیش از شش سال از آخرین گفتگویمان، بهسراغ ایشان رفتم تا کتاب جدیدشان را با هم نقد و بررسی کنیم. پرسشهایم را به تیغ سانسور نسپردم و هر نقدی دربارۀ کتاب داشتم3 با ایشان در میان گذاشتم. محمدپور صادقانه و متواضعانه پرسشهایم را پاسخ داد که حاصل آن گفتگو را در اختیار شما قرار میدهم.

جناب دکتر محمدپور از پیشگفتار کتاب روش تحقیق معاصر در علوم انسانی: مباحثی در سیاستهای روش چنین برمیآید که بناست در این اثر با نگاهی متفاوت به روش تحقیق، نسبت به آثار قبلی شما، روبهرو شویم. این حدس هنگامی بیشتر تقویت میشود که در پیشگفتار میخوانیم مؤلف بناست بهجای تمایز سنتی بین سه روش پژوهش کمی، کیفی و ترکیبی، هر سه را راهبردهای متفاوتی تلقی کند. همچنین در بخش دیگری از پیشگفتار میخوانیم: »برخی فصول و مطالب پیشتر در قالب مقاالت در مجالت علمی منتشر شده بودند که برخی یادداشتها و نسخههای تلخیصشدۀ کتب و منابع التین را بر آنها افزودهام. ازاینرو به زحمت میتوان کتاب را اثری تألیفی دانست.« (17ص) چند پرسش برایم پیش آمد که با ذکر این مقدمۀ مختصر بهترتیب طرحشان میکنم. جناب دکتر محمدپور اگر کتابی ترجمه باشد و به زحمت بتوان تألیف نامیدش، پس هنگامی که از نگاهی جدید به روش سخن میگوید مقصودش چیست؟ اگر ترجمه باشد که این نگاه از پیش موجود است و اگر تألیف باشد که مؤلف قرار است چهارچوب نظریاش را ولو »نیاز بازگشت به روش در قالب جهانبینی« باشد برای خواننده شرح دهد و آن را در اثر یا پژوهشش به کار گیرد و جنبههای بدیع اثرش را برجسته کند. راستش در ابتدای کتاب بهنظرم رسید این موارد کمی ناهمخوان هستند. آن بخش بدیع و آن نگاه متفاوت در این اثر – که بهتعبیر خودتان به زحمت میتوان تألیفش نامید- چیست و در چه بخشهایی محقق شده است؟

بله همانطورکه در مقدمۀ کتاب عرض کردم، بخشهایی از کتاب در قالب مقاالتی )البته نه چندان زیاد( آمده بودند؛ بااینحال من بر این باورم که مالحظات نظری و روشی آنها هنوز جدید است؛ اینکه من از همان ابتدا عنوان کردم کتاب به زحمت اثری تألیفی است، برجسته کردن بعد اخالقی تحقیق یا نگارش علمی است؛ همانطورکه خودتان هم میدانید علوم اجتماعی کشور دستکم در چند دهۀ اخیر چندان مولد نبوده است؛ آنچه بیشتر ما بهعنوان دانش آموختگان علوم اجتماعی انجام دادهایم، قبض و بسط یا شرح و معرفی آراء و نظریههاي متفکران غربی بوده است. در مورد نگاه متفاوت آن، بنده هنوز اصرار دارم نگاهش متفاوت است. از این جهت که روش تحقیق بهطور عام در فضای دانشگاهی ما با فنون انجام تحقیق یا فرآیند مکانیکی آن گره خورده است درحالیکه روش خود نوعی رویکرد یا جهانبینی است یا از آن برمیخیزد. اگر شما به فصول و مباحث کتاب نظری بیفکنید و در پایان کتاب از خودتان بپرسید روش کجاست یا کجا بود، کتاب به شما خواهد گفت که روشها عبارتاند از جهانبینیها و ادراکاتی که به هر دلیل ما آنها را سازماندهی و تنظیم کردهایم.

جناب دکتر تا اندازهای با شما موافقم، اما چون شما پیش از این اثر، چند کتاب مفصل دیگر در زمینۀ روش تألیف کردهاید و در مقدمۀ کتاب جدید نوید نگاه متفاوتی را به بحث روش دادهاید، شاید این توقع چندان بیراه نباشد. با این حال اگر بخش دیگری یا پرسشهای جداگانهای، یا مقدمۀ مبسوطتری به کتاب افزوده میشد، ممکن بود یافتههای جدید شما مشخصتر شود.

احساس میکنم اگر در هر یک از فصول، مقدمه یا توضیحاتی در آخر میآمد به این دغدغه بهتر و بیشتر پاسخ داده میشد؛ من با نظر شما تا حد زیادی موافقم که میتوانستم این بحث را طور دیگری جلو ببرم.

پرسش دوم بهعنوان فرعی کتاب مربوط میشود. عنوان کتاب شما این است: روش تحقیق معاصر در علوم انسانی: مباحثی در سیاستهای روش. مقصودتان از سیاستهای روش چیست؟

در مورد عنوان اصلی، به سفارش ناشر، انجام شد؛ عنوانی که من در نظر داشتم عبارت بود از »جستارهایی در سیاستهای روش« یا »سیاستهای روش در علوم اجتماعی«. بااینحال ناشر احتماال در نظر داشت برخی سویههای کتاب را برجستهتر کند. گرچه من فکر میکنم )دقیقا البته یادم نیست( که این پیام را رساندم که این کتاب بهطرز مشخص یک کتاب روش تحقیق در معنای متعارف آن نیست و اگر این عنوان را بگذارم هر چه ریسیدهام از دید عدهای پنبه میشود؛ بااینحال احساس کردم باید دغدغههای خاص ناشر را نیز لحاظ کنم. در هر حال، همچنان بر این باورم کتاب در مورد روشهای تحقیق سخن می گوید و محور آن نیز تحقیق و پژوهش است.

با این که گویا به نگرانی ناشر پاسخ داده شده است اما ابهام برای خواننده باقی میماند. نمونۀ این ابهام هم پرسشی است که برای من بهعنوان یکی از خوانندگان کتاب طرح شده است.

من تجربیات بسیار بدی از اکثر ناشران ایرانی دارم؛ بیتردید در اینجا نمیتوان نام ناشری را آورد؛ برخی از ناشران که در حال نشر بزرگترین و مهمترین آثار فلسفی هستند از حداقلهای درک و فهم و ادب نه فرسخها بلکه سالهای نوری فاصله دارند. انتشارات ققنوس در زمانهای نشر کتاب بنده را برعهده گرفتند که من از ناشران دیگر و برخی پیشنهادهای شوم و شرمآور آنها بسیار خشمگین و سرخورده شده بودم. نشر ققنوس با احترام و صد البته ریسک فراوان اقدام به نشر اثر من کرد و من همواره قدردان آنها هستم. گرچه عرض کردم عنوان روش تحقیق معاصر ممکن است چندان دقیق نباشد، اما خیلی هم بیارتباط نیست.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.