بخت اخالقی

Ettelaat Hekmat va Marefat - - News - گفتگو با فیری کوشمن

فیری کوشمن استاد روانشناسی و عالقهمند به مباحث فلسفی است و بهطور خاص مطالعاتبرجستهایداشتهاستدرزمینۀ»شانس«وآنچه»بختاخالقی«نامیدهمیشود.او مدرکدکترایخوددرزمینۀروانشناسیرا ازدانشگاههارواردگرفتهوهماکنوناستاديار علومشناختی،روانشناسیوزبانشناسیدردانشگاهبراوناست.بخشیازتحقیقاتاودر خصوصقضاوتاخالقیاست.وايدۀاصلیاودراينبررسیهاتوجهبهاينموضوعبوده کهدلیلاصلیبهکارگیری»جريمه«و»پاداش«برایرفتارديگران،اصالحرفتارآنهاست؛ در حقیقت او يکی از کارکردهای اخالق را آموزش رفتار درست به افراد میداند. هدف غايی از بهکارگیری علم اخالق در واقع فهم و شناخت پديدههايی عامتر و کلیتر و البته مهمتر است که برخی از آنها عبارتاند از: دستیابی به تعادل میان آموختهها و اطالعات اکتسابی و درونیات آدمی؛ استفاده از ظرفیت انسان برای توضیح، پیشبینی و ارزيابی رفتار ديگران؛ ارتباط بین ناخواسته بودن يک چیز و ضبط و مهار آن، و معماری فرايند يادگیری و تصمیمگیری در بافت اجتماع. آنچه میخوانید گفتوگوی او با نايجل واربرتون است که از نسخۀ گفتاری سايت www.philosophybites.com گرفته شده است.

فیری کوشمن به ‪philosophy bites‬ خوش آمديد. بسیار متشکرم، و ممنون از اینکه مرا دعوت کردید.

موضوعیکهدراينجلسهمیخواهیمبدانبپردازيم،بختاخالقیاست؛ اجازهدهیدپیشازهرچیزتلقیشماازاينمفهومرابشنويم.

بله،بهنظرمناینموضوعیکیازموضوعاتخاصیاستکهبهبهترینشکل میتوانآنراباذکرمثالتوضیحداد.تصورکنید،پسازاینگفتوگو،منوشما یکنوشیدنيمینوشیموهریکبااتومبیلخود،درراهبازگشتبهخانهمنحرف میشویموشماسریکپیچبایکبوتهمتراکمدرختبرخوردمیکنیدوبهخاطر رانندگیدرحالمستیمتوقفمیشوید،ومشخصمیشودکهایناولینمرتبهاست کهشماچنینجرمیرامرتکبمیشوید.ازقوانینبریتانیاخبرندارمامادرجاییکه

منزندگیمیکنم،ماساچوست)آمریکا(،شماقطعابرایاینکاربین02تا05دالر جریمهمیشوید.مندرراهبازگشتبهخانه،بهاشتباهازجادهمنحرفمیشوموبا

شخصیتصادفمیکنمواوکشتهمیشود.درماساچوست،اینکاربرایمنبین2

تا51سالزندانیبههمراهدارد.بنابراینمالحظهمیکنیدکهمیزانجریمهبرایهریک ازاینرفتارهامتفاوتاست.برناردویلیامزفیلسوفخاطرنشانکردهکهاخالق،ازاین لحاظ،متکیبهشانساستواینمسئلهایاستکهمنبدانپرداختهام.

بنابراين،شانس)بخت(دراينجاناظربهاتفاقیاستکهبرایشخصدر کنارجادهمیافتد،ومتعاقبااوبابتآنبايدجريمهپرداختکند.

بله،دقیقا.

هر نوع شانسی نمیتواند با اخالق ارتباط داشته باشد. )آيا( اين میتواند موضوعشانسباشدکهمندربريتانیابدنیاآمدهامونهمثالدرآلمان؟

کام ًالدرستاست؛وویلیامزازراههاییناممیبردکهشانسبرقضاوتاخالقی ماتأثیرمیگذارد.درواقعمسئلهایکهمنبهطورخاصبرآنمتمرکزشدهام،»شانس نتیجهمحور«)یاناظربهنتیجه(است.ازاینرو،قضیهایناستکهشانسمیتواندبر مبنایرفتارمشترکواصلینتایجوپیامدهایمتفاوتیبهبارآورد.

شما پیش از هر چیز يک روانشناس هستید و به مسائلی میپردازيد که صبغۀفلسفیهمدارند،ازاينمنظربهمسئلهچگونهمینگريد؟

این موضوع یکی از پیچیدهترین موضوعاتی است که روانشناسی به مدت چندینسدهوفلسفهبیشازهزارسالاستکهدرگیرآنهستند.درمیانمردمنیز اینقبیلمفاهیممطرحاستوبهطورخاصآنهاخودرا)درخصوصشانس(برسر دوراهیمیبینند؛درواقعآنهابامواردوموقعیتهاییمواجهمیشوندکهبراساس درکوفهمآنها،باهمجوردرنمیآیند.بنابراین،پرداختعلمیبهاینمسئلهزحمت زیادیمیطلبد.ومنامیدوارمبتوانمازپسایندوراهیدشواربرآیمومکانیسمهای روانشناختی هم ارزی را تعریف و تحدید کنم که بتوانیم از طریق آنها بین یک چشماندازوچشماندازدیگربهدرستیقضاوتکنیم.

بنابراين،درباباينموضوع،شهودهایرقیباقتضامیکندکهپیشازهر چیزبگويیم،تنبیهياجريمۀشخصبهعلتاتفاقیکهخارجازضبطومهاراوبوده، اشتباهاست.واينبهشانسبرمیگرددکهآياهرزمانشخصیکهاتفاقیازجاده منحرفشد،بايدجريمهپرداختکند.ازسویديگر،بهلحاظشهودی،درست استکهکسانیکهمستهستندوبههنگامرانندگیافرادیرامیکشند،بايدتاوان وجريمهسنگینیبپردازند.البتهکسانیهمهستندکهمراقباندکهبهکسیصدمه نزنند،درعینحالممکناستچندانخوششانسنباشند.

بله،درستاست.ازیکسو،کام ًالاحمقانهاستکهشخصیراکهواردبوتههای

درختشده01سالزندانیکنیم.ودرعینحال،احمقانهاستکهشخصیراکهیک

انسانراکشته،باپرداخت02یا05دالرآزادکنیم.وشگفتانگیزآناستکهمادرمقام قضاوت،بادومقولهنادرستی مجازاتمواجهایم.لذاشماایندوموردراپیشروی مردممیگذاریدومیگوییدچقدرنایجلبرخطاست،وچقدرفیریبرخطاستو چقدررفتارآنهانادرستاست؟آنهابالطبعمیگویندکهرفتارهردوبهیکساننادرست است.اگربگوییدچقدرشخصیتمابداست،آنهاخواهندگفتهردوبهیکسانبد هستید.وقتیمیگوییمنایجلچقدربایدمجازاتشودیافیریچقدربایدمجازات شود، در واقع بهطور خاص، سخن از نفس مجازات گفتهایم. و دراینجا ناگهان با مغایرتدرنتیجه،مواجهمیشویم،فلذابخشیازمعماییکهبایدآنراحلکنیمآن استکهچرامغزماطوریطراحیشدهکهدومجموعۀمتفاوتومغایرازشهودهای اخالقیرادرخودداردوسببمیشودکهماپاسخهایمتفاوتیبهیکمسئلهبدهیم: یکیپاسخبهبرخطابودنویاشخصیتودیگری،مجازات.

وقتیمیگويیدمردمعلیاالصولدربارۀخطابودنقضاوتمیکنند،در واقع آنها به هر دو موقعیت يک پاسخ میدهند، اين فقط يک حس شخصی نیست،اينچیزیاستکهدرنهايتباروشهایتجربیکشفمیشود.

بلهکام ًالدرستاست.دراینباره،ماتقریب ًاهزاراننفررادراینترنتآزمودهایم ونمونههاییفرضیبهآنهاعرضهکردیم.البتهطبیعیاستکهشمامایلنیستیدکل استداللخودرابریکنمونهواحد بنا کنیدوازاینرو،بهآنهانمونههایمتفاوتو فراوانیعرضهکردیم؛نمونههاییکهدرآنهامقاصدونیاتونتایجگوناگونیوجود داشتوسپسازآنهاخواستیمدربارۀنادرستی،شخصیتیامجازات)جریمه(به قضاوتبنشینند.البتهنگرانیموجوددراینجااینبودکهچگونهمیتوانبهگفتههای افراددراینترنتاعتمادورویآنهاحساببازکرد.مردمدراینترنتخیلیحرفهای احمقانهمیزنند)وحتیخودمنهمممکناستدراینترنتچرتوپرتبگویم(. ازاینرو،مرحلۀبعدیدرتحقیق،اینبودکهافرادرابهآزمایشگاهبیاوریمودرعین حال،روشهایبهکارگرفتهشدهدرزمینۀرفتاراقتصادیرااصالحکنیم،روشهایی کهدرآنافراددربازیهابهمبادلۀپولمیپردازند.مااتفاقاتیدراینبازیهاتعریف

کردیموحسبپاداشوجریمههایدریافتی،نتایجرابررسیکردیمودریافتیمکهاگر منبهشمابراساستاس)قاپ(پولبدهم،دراینصورتهمینتاسکافیخواهد بودکهتعیینکندشماچقدربهمنپاداشیاجریمهخواهیدداد.اگرتاسخوببیفتد آنچنانکهمننسبتبهشمابسیارسخاوتمندانهپولبدهم،دراینصورتممکناست شمانیتمرامبنیبرتاس،نادیدهبگیریوبهمنپاداشبدهی.واگرتاسبدبیفتد،حتی اگرنیتمنآنباشدکهسخیباشم،شماممکناست،مراجریمهکنی.

آنچهدرخصوصنتایجبرایمنجالباستآناستکهاغلبقضاوتهای افرادبرخالفانتظاروغافلگیرکنندهبود.شماچهفکرمیکنید؟

پرسش بسیار جالبی است، و من تالش زیادی کردم تا پاسخش را دریابم. واقعیت آن است که دشوار بتوان توضیح داد که چرا نتایج حاصله صرفا ناظر به جریمهومجازاتهستند.بنابراین،برایمثال،شماممکناستبگوییدسردرآوردن از نیات و مقاصد افراد مشکل است و بهآسانی نمیتوان گفت که در سر فالن شخص چه میگذرد. در عین حال، بهآسانی نمیتوان فهمید که آیا شما دربارۀ »شخصیت«فردقضاوتمیکنیدیاقضاوتشماناظربهمیزانجریمهومجازات الزم برای آن شخص است. بنابراین، مشکل عبارت است از توضیح آنچه عمال شمابرایمجازاتوجریمهیکرفتارنیازدارید.وماگمانمیکنیمکهاینمسئله بهنقشخودمجازاتوجریمهربطپیدامیکند؛نقشیکهجریمهدرآموزشافراد جهتاصالحرفتارشاندرآیندهایفامیکند.وقتیشمادرخصوصشخصیتیک فردقضاوتمیکنید،درواقعسعیمیکنیدکهبااوتعاملکنیدودرسایۀاینتعامل پیشبینیکنیدکهاوچهرفتاریدرآیندهخواهدداشت.وقتیشماکسیرامجازات وجریمهمیکنید امیدواریدکهرفتارشراتغییردهدواصالحشود.ممکناست تصور کنید که افراد میتوانند بهنحوی طراحی شوند که از طریق پاداش و عقاب مبتنیبرنتایجکارها،عبرتبگیرند،درعینحال،دریافتپاداشوعقاببراساس نیت،نتیجۀمعکوسدارد.لذاماآزمایشیترتیبدادیمکهاینفرضیهرامیآزماید کهشیوۀمجازاتماباشیوۀیادگیریاتفاقیماانطباقدارد.برطبقاینآزمایش،شما و من در یک آزمون شرکت میکنیم، شما تاس میاندازید و ممکن است پولی از منببریدیابهمنببازید؛منامیدوارمکهشمااهدافخوبیراقصدکردهباشید،اما مشکلاینجاستکهشمانمیدانیدکهکدامهدفبرایمنخوبیابداست.وبعداز هرپرتاب،شمادوبارهپرتابمیکنیدوبازدوبارهپرتابمیکنید،ومنبهشماامتیاز یاجریمهمیدهمتابهشماآموزشدهم.اگرنیتشماخوبباشد،منبهشماپاداش میدهمواگربدباشد،مجازاتمیکنم.البتهشمایکپرتابکنندۀحرفهایتاس نیستید)ودرواقعهیچکسنیست(.ماازشمامیخواهیمکهدرهرپرتابهدف خودرااعالنکنی،وبااینکارمامکانیسمیدراختیارداریمکهمطمئنمیشویم شما صداقت دارید. این البته بستگی به اعالن شما دارد، اگر هدف سبز را قصد کنید،پولخوبیدرانتظارشماستواگرهدفقرمزراقصدکنید،پولهنگفتی ازکفمیدهید.دراینجامنبایکدوراهیمواجههستم:میخواهمبهخاطرنیت سخاوتمندانهتانبهشماپاداشدهمیاقصددارمبهخاطرنتیجۀبدتانشمارامجازات کنم.خب،مابراینیمیازافراداستراتژینخستمانرابهکارمیبریمیعنیهمواره به رفتارها به حسب هدف و نیت پاداش و جریمه میدهیم. و برای نیمی دیگر، استراتژیدوم،رااستفادهمیکنیمیعنیهموارهبهرفتارهابهحسبنتیجهپاداش وجریمهمیدهیم.درپایانآزمایشدریافتیمکهگروهدومبسیاربهتریادگرفتندکه کدام هدف خوب و کدام بد است. برخی از اساتید از لحظههای آموزنده سخن میگویند.اینلحظههادرواقعزمانهاییدرکالسدرساستکهمیتواندبرای افرادعبرتانگیزباشد.دربارۀاتفاقاتوتصادفاتنیزهمینطوراست؛کودکشما قصدنداردفنجانچایرابشکند،امااین،یکلحظهآموزندهاستکهدرآنشما فرصتداریدپیامیرادربارۀآنچهبرایتاناهمیتدارد،منتقلکنید.

حالاگرماشخصثالثیراداشتهباشیمکهدرگیرماجراشودچطور؟مثالمن بهسمتخانهرانندگیمیکنم،درحالیکهمستهستمازجادهمنحرفمیشوم ولیکسیرانمیکشم،وشمانیزبهسویخانهمیرانیدوفردیرامیکشید.اما اینکشتندرواقعتوسطشخصیانجاممیگیردکهباآنشخصخصومتی داشتهوعامدانهاورامیکشد.اینراچگونهتوضیحمیدهید؟

بله،سؤالبسیارخوبیاست،چونازاینواقعیتپردهبرمیداردکهاگرچهمن بردوراهیپاداشوجریمهتأکیدکردمکهناظربهنتیجهاست،امایکعنصرمسلم وجوددارد)وآناین(کهنیت،بهغایتبرایمجازاتوجریمهمهماستومنیقینا نمیخواهمهمۀداستانرابهنتیجهحوالهدهم.ازاینرو،تحقیقاتبسیاریدراین زمینهانجامدادهام،اماافراددیگریکهتعدادشانکمهمنیستمیگویندکهبهشدت بهخاطر نیت پلیدی که داشتهاند، بهسختی مجازات شدهاند. میدانیم که »الگوی قضاوت«دراوایلکودکیپدیدمیآیدودرفاصلۀسالهای4 تا8 سالگیرشد میکند.ونخستینآزمایشدراینزمینهدرروانشناسیاخالقتوسطژانپیاژهانجام شده است که قضاوت را بر مبنای مراحل رشد فرد بررسی کرده است. بر اساس آزمایشاو،»قضاوتبرمبناینتیجه«تاهشتسالگیاستوازهشتسالگیبهبعد، »قضاوتبرمبناینیت«صورتمیگیردوتاآخرعمر،رشدفینفسهنقشمهمیدر نحوۀقضاوتشمادربارۀرفتارافرادایفامیکند.بنابراین،بهنظرمیرسدکهجریمهیا مجازاتبهنوعیترکیبدونیرویمتضاداستودرهمانمراحلاولیۀرشد،خود رانشانمیدهد.البتهاینمسئلهمستلزمجمعآوریشواهدبسیاریاستتابهتأیید برسد.زمانیکهشمابزرگوبالغمیشوید،قضاوتنیتمحورغالبخواهدشد،و درتعیینمیزانمجازاتوجریمهنقشمهمتریبازیمیکند.

بِن ِولیکفیلمجناییساختهکهدرآنشخصیتاصلینیّاتبدیدر سر دارد. او میکوشد تا عدهای را به قتل برساند اما حسب اتفاق، این افراد بهواسطۀاتفاقدیگریکشتهمیشوندکهاواصالانتظارندارد.حال،اونیتی دارد که نتیجه نداده، در این خصوص چه میگویید؟

پرسش جالب و البته خندهداری است. ما نمونههایی را آزمایش کردهایم که عین ًاهمینساختاررادارند.ماباافرادیمواجهایمکهنیتمیکنندکسیراب ُکشند امادرنهایتموفقنمیشوند،وازقضاآنشخصمیمیردوآنچهماکشفکردیم آن است که اگر بهطور همزمان این شخص بمیرد، مجازات شما در مبادرت به قتل، کمتر میشود اما به صفر نمیرسد؛ درست است که به حسب اتفاق و ناگهانازکلماجرایقتلکنارکشیدهشدهاید،امابهخاطرتالشبرایارتکاببه قتل،اندکیمجازاتوجریمهخواهیدشد.اگرمنسعیکنمکهشمارابکشمو همزمانشماساالدزهرآلودیراکهدرآشپزخانههست،بخوریدوبمیرید،نظریۀ انعکاسمیگویدکهمقصرساالدزهرآلوداستوبهناگهانهمۀتوجهاتبهسمت آشپزخانهجلبمیشودوشمادیگربهکسیکهآنجانشستهوباتفنگدرانتظار کشتنشماست،فکرنمیکنید.خب،اگرساالدشمارانکشد،نظریۀانعکاسدیگر ضرورتیندارد.وقضیهتماماروینیتیمتمرکزمیشودکهمتوجهکشتنمناست. آنهمتوسطشخصیکهباتفنگآمادهنشستهاست.

پس شما میگویید که ما این شهودهای خودمان را کنار بگذاریم و تبیینهایتکاملیدرخصوصچراییایناتفاقاترابپذیریم.خباینیک واقعیت است و فرضیۀ شما نیز درست است، اما این پرسش پیش میآید که وقتیشمایکالگویرفتاریدراختیاردارید،چگونهمیتوانیدبراساسآن درخصوصپاداشوجریمۀاعمالقضاوتکنید؟

سؤالفوقالعادهایاست.اجازهدهیدمثالیبزنم.آنکودکیراکهپیشتراشاره کردم،درنظربگیریدکهفنجانچایراشکستهومادرشمیتواندبراساسنظریۀ »لحظۀآموزنده«عملکند.امادرتاریختکاملیما،مادرنمیتواندازآنزباناستفاده کند؛همۀآنچهاومیتواندانجامدهدتنبیهکودکاستواوبااینکاردرواقعبهکودک میگویدکهاینکاربداست.امامادردرتکاملفعلی)یعنیوقتیبزرگترشدیم( گزینۀدیگریدارد:میتواندبگویدکهتومرابااینکارعصبانیکردی،یاحتیپیشاز آنکهایناتفاقبیفتد،بهاو)کودک(قوانینراآموزشدهدوبگویدکهشکستنفنجان کارنادرستیاست.ودرواقعدراینمرحلهزباننقشمهمیداردومیتواندمارا از دوراهیهاینتایجتصادفیبرهاند.ومنامیدوارمکهازاینگزینهبیشتربهرهببریم.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.