نوادر لبخند دربارة طنز و لطيفه و »نوادر« قزوینی

Ettelaat Hekmat va Marefat - - انديشه ونظر -

بخش دوم سيد مسعود رضوي بازخواني

در این بازخوانی، پس از مروری کوتاه بر احوال و فعاليتهای استاد احمد مجاهد، برخی آثار، تصحيحها و تتبعات وی را از نظر گذرانده و در باب هریک مطالب و آگاهیهای مجمل و مفيدی عرضه کردهایم. غرض آنکه، ضمن آشنایی با آثار و فعاليتهای استاد مجاهد که عمرش دراز باد، با حوزههای متنوع اما مهجور و کمشناختهتری از طنز و حکایت و لطيفه در ادب کهن و کالسيک پارسی نيز آشنا شویم. توجه خوانندگان نکتهیاب و گرامی را به این نوبت از بازخوانی جلب میکنم.

ابن جوزي، در صفةالصفوة، نام و مشخصات تعدادي از اين دانشوران ديوانهنما و لطيفهپرداز را نقل كرده است. از جمله: ابونصر مصاب )از عقالء مجانين مدينه(، سعدون مجنون )بغداد(، بهلول، ابوعلي معتوه، نمير مجنون )كوفه(، ميمونةالسوداء )از عقالءالمجانين و پارسازنان كوفه(، بّخه، ريحانه )از بصره(،

23 زهراي والهه )بانوي اهل بيت المقدس(، ولهان مجنون.

اين گونه، مجموعههايي از سيره و سخن اين بزرگان يا منسوب بديشان پديد آمد و در اختيار ما قرار گرفت كه در زبان فارسي به نامهاي مختلف ناميده شده است. آثاري همچون » لطائف الطوائف«، اثر فخرالدين علي صفي فرزند مالحسين واعظ كاشفي و »لطائف عبيد« و »محاضرات االدباء و محاورات الشعرا«ي راغب اصفهاني يا »نوادر« جحي از قدما و »زهرالربيع« اثر سيدنعمتاهلل جزايري، »معارف اللطايف« به كوشش محمدعلي مجاهدي، »خواندنيهاي ادب فارسي« به اهتمام و گردآوري دكترعلياصغر حلبي و سرانجام كتاب مستطاب »جوحي« به تحقيق و ترجمه و تأليف استاد احمد مجاهد كه چاپ دوم آن در سال ،1383 از سوي انتشارات دانشگاه تهران در يك هزار صفحه منتشر شد و مهمترين و بهترين منبع در اين زمينه يعني موضوع سرشار از لطف و لطافت »لطيفه« و سوابق و لواحق و مسائل آن است. كتابي كه در نوع و موضوع خود دائرةالمعارفي ارزشمند و بلكه از بهترين منابع تحقيق در طنز ايران و كشورهاي اسالمي و ادب و فرهنگ عامه است. در اينجا نكتههايي اجمالي درباره مؤلف دانشور و معرفي اين اثر ارجمند را به نظر خوانندگان عاليمقام ميرسانم.

احمد مجاهد احمد مجاهد درسال 1314 خورشيدي در شهر قزوين متولد شد. دورههاي دبستان و دبيرستان را در زادگاهش گذراند و سپس به تهران آمد و در رشته ادبيات فارسي دانشگاه تهران ليسانس گرفت. پس از آن به دانشكده الهيات رفت و فوق ليسانس خود را نيز دريافت كرد. آنگاه راهي لبنان شد و در دانشگاه فرانسوي بيروت به اخذ درجه دكتري نائل آمد. پس از بازگشت به ايران، معلمي و استادی پيشهكرد و03 سال تمام در مقاطع مختلف آموزشي، خاصه در دانشگاه و در باب متون كهن تدريس و تحقيق كرد. او سالهاست كه به تصحيح متون كالسيك و كهن اهتمام ورزيده و تاكنون بيش از بيست جلد كتاب از گنجينه آثار كهن ادب فارسي را تصحيح و منتشر كرده است.

يكي از اين آثار، كتاب »نوادر«، ترجمه كتاب معروف »محاضرات االدباء و محاوراتالشعراء والبلغاء« اثر راغب اصفهاني است و ما در ادامه به تفصيل دربارهاش سخن خواهيم گفت.42 اين اثر، از معروفترين متون ادب عرب و شامل 30 هزار مطلب با موضوعات متنوع است. يك اثر ديگر كه احمد مجاهد تصحيح كرده،»كدو مطبخ قلندري« است.52

رساله یا مناظرة شيخ و شوخ يكي ديگر از آثار و تصحيحات استاد احمد مجاهد عبارتاند از:»شيخ و شوخ« كه رسالهاي در باب مسائل تجدد و تقابل آن با سنن كهن و عادات ايراني است و در عهد قاجار تأليف شده است. مؤلف اين اثر نامعلوم است. اما نكاتی دربارۀ اين اثر هست كه بد نيست بيان شود و درنگی كنيم. باری، اين رسالۀ »شيخ و شيوخ« كه از جمله آثار تصحيح شده توسط استاد مجاهد است، رسالهاي انتقادي با رويكرد فرهنگي، سياسي، اجتماعي و حتي در بعضي بخشها نظامي و اقتصادي است. سبك نگارش روايي و داستان گونهاش بيانگر زمان آفرينش اين اثر بوده و متعلق به اواخر عصر قاجاريه است.

شايد خوانندگان عالیمقام ندانند اما اين رسالۀ فكاهی، يعنی »شيخ و شوخ«، جزو معدود آثاري است كه اين گونه عريان، به تقابل سنّت و تحّول دامن زده و سعي در پاسخگويي از موضع سنت دارد؛ نويسندۀ اين رساله كه به اعتقاد جناب مجاهد نخواسته است رساله به نام او منتشر شود، نگاهي تكبعدي، ذهني و مجرد به موضوع مورد بحثش ندارد. در حقيقت، اين رساله كه بازگوكننده داستان مناظره بين يك شيخ و جمعي از معلمان و صاحبمنصبان مدرسه دارالفنون است، قصد ندارد بدون نظر به واقعيات اجتماعي و فرهنگي جامعه زمان خود، به نقد بنشيند. شيخ كه در حقيقت همان نويسنده است، در بعضي از فصول، اگر به فرنگيمآبي ايراد وارد ميكند، تنها از جهت تشبه به كفار نيست كه معترض و متعرض است و تسهيل زندگي خلق اهلل را در رفع آن مي بيند. مجاهد، در مقدمهاي كه در ابتداي اين رساله به چاپ رسانده، اشارهاي هم به ديگر نوشتههاي اين مؤلف نامعلوم دارد.

مناظرۀ »شيخ و شوخ« را ميتوان به دو بخش كلي تقسيم كرد؛ ايرادات شيخ به علوم جديده و دفاعيات او از علوم بومي و

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.