رويارويي ايران و انگليس بر سر جزاير ايراني در خليجفارس (در دوران پهلوي اول)

دكتر داريوش رحمانيان ـ عضو هيأت علمي دانشگاه تهران شهناز جنگجو ـ مدرس مدعو دانشگاه پيام نور اروميه

Ettelaat Siyasi va Eghtesadi - - شماره 304 / تابستان 1395 -

چكيده

تلاش ايران براي برقراري دوبارة حاكميت خود در خليجفارس و ايستادگي در برابر نفوذ بيگانه در اين منطقه در دوران پهلوي اول، موجب درگيريهايي ميان ايران و انگليس بعنوان قدرت برتر منطقه شد. حاكميت بر برخي از جزاير ايراني در خليجفارس، يكي از مسائل مورد اختلاف دو كشور بود كه به علت جايگاه استراتژيك اين جزاير، اهميت فراواني براي انگليس داشت. در اين نوشتار به بررسي اين موضوع و شيوه كاركرد دولت ايران در اين زمينه در دوران پهلوي اول ميپردازيم. يافتههاي اين نوشتار كه با روش كتابخانهاي ـ اسنادي انجام گرفته، نشان ميدهد كه دولت ايران توانسته با بهرهگيري از اوضاع و امكانات داخلي و بينالمللي، تا اندازة زيادي از افزايش نفوذ انگليس در منطقه جلوگيري كند و در مواردي (مانند جزيره باسعيدو و جزيره هنگام) انگليس را به عقبنشيني و تخليه اين جزيرهها وادارد.

درآمد

بــا آغــاز دوران پهلوي اول، دولــت ايران درصدد گســترش دايره نفوذ و بازگردانــدن حاكميت خود در خليجفارس كه از آغاز عصر اســتعمار رفتهرفته مجال آن تنگتر شــده بود، برآمد. اقــدام ايران در اين زمينه و افزايــش نقشآفرينياش در اين حوزه مايه درگيريها و اختلافاتــي ميان ايران و انگليس بعنوان قدرت برتر در منطقه شــد. اعمال حاكميت بر برخي جزاير ايراني كه با مخالفت انگليس روبهرو شــده بود، از مهمترين اين اختلافات بهشــمار ميرفت. هرچند پژوهشهاي زيادي درباره هر يك از اين جزاير مورد اختلاف و درگيريهاي ايران و انگليس صورت گرفته اســت، ولي از آنجا كه اين پژوهشــها جنبة موردي داشته و در هر يك، تنها به يكي از اين جزاير پرداخته شــده، امكان ارزيابي جامع كاركرد دولت ايران در اين زمينه را بهدســت نميدهد. اينكه مهمترين اختلافات دو كشــور بر سر كدام جزاير بــوده و هر يــك از دو دولت براي از ميان برداشــتن اختلافــات و پاســداري از منافع خــود در منطقه، چه سياســتهايي در پيش گرفته و همچنين ارزيابي كاركرد دولت ايران در اين زمينه، از مواردي اســت كه در اين نوشتار به بررسي آنها ميپردازيم.

حضور انگليس در خليج فارس

آغــاز حضــور اســتعماري انگليــس در منطقــه خليجفــارس، بــه دوران صفوي برميگــردد. انگليس هنگامي كه به اين منطقه پا گذاشــت، تنها داراي منافع و هدفهاي بازرگانــي ـ اقتصادي بود، ولي رفتهرفته بر دامنة منافع و علايق اين كشــور در منطقه افزوده شد و خليجفارس در نزد انگليسيها، در كنار اهميت بازرگاني، اهميت استراتژيك و سياسي نيز يافت. با افزايش منافع انگليس در منطقه، دولت اين كشور بر آن شد تا به هر شيوه آنرا در برابر رقيبان حفظ كند. فرستادن سه دسته نيــروي نظامي به منطقه براي ســركوب دزدان دريايي و برقــراري امنيت و رويارويي بــا بينظميهاي پديد آمده از ســوي قبايل عرب در نخســتين دهههاي سدة نوزدهم نيز در اين راســتا صورت گرفت (ذوقي: 15.( چنگ زدن به بهانههايي چــون مبارزه با دزدي دريايي و جلوگيــري از خريد و فروش بــرده و... از اقداماتي بود كه انگليس در ســايه آنها توانست رفتهرفته سراسر خليجفارس را زير نظارت نيروي دريايي خود درآورد (گرانتوسكي و ديگران: 367.(

بــه هــر روي، در آغــاز ســدة بيســتم، توجــه به خليجفارس و تلاش براي نگهداشــت و گسترش دادن جايــگاه و پايگاه در آن، يكي از اركان اصلي سياســت

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.