بهارستان تهران را زیباتر کرده است؟

نگاهی به سه سال برگزاری رویداد هنری «بهارستان»

Iran Newspaper - - News - محمود مکتبی روزنامه نگار

رویـــداد بهارســـتان ســـومین دوره خـــود را پشـــت ســـر گذاشـــت و از اســـفند ماه سال 693۱، افـــرادی که توســـط داوران انتخاب شده بودند به نصب و اجرای کارهای خود پرداختند. گذشت سه ســـال از یک رویداد میتواندزماننسبتاًمناسبیبرایتحلیلو نقد آن باشد. از چند جنبه میتوان به این رویداد نگاه کرد؛ نخست اینکه کالنشهری مانند تهران نیـــاز مبرمی به آثـــار هنری و طراحـــی ویژه شـــهری خاص خـــود دارد و برگزاری رویداد بهارســـتان و سمپوزیومها و جشـــنوارههای مختلف توسط شهرداری تهـــران میتواند یک اتفاق مثبت باشـــد. همچنین توان مالی باالی شهرداری تهران به نســـبت دیگر متولیان فرهنگ و هنر در کشـــور، نکته مهمی اســـت که در برگزاری چنین رویدادی باید به آن اشـــاره داشـــت؛ چراکه بیشـــتر متولیان دیگر در این زمینه، به لحاظ بودجه، چنین امکانی را ندارند. در رویدادبهارستانمابانکاتمثبتیهمچون افزایـــش امکان خلق اثر هنری در شـــهر و همچنینحمایتمالیازهنرمندانروبهرو هســـتیم که میتواند کمک مؤثـــری بویژه براینسلهنرمندانجوانباشد.همچنین در بخش نقاشـــی دیواری فضـــا و گفتمان غالبدردهههایگذشتهتغییریافتهاست و هرچنـــد تعداد آثـــار بیکیفیت به لحاظ اجرایی کم نیست اما به طور کلی میتوان رشـــد قابـــل توجهی را در بحـــث تکنیک و اجرای نقاشـــی و آثار دیواری دیگر در شهر تهرانداشت.

بـــا وجود ایـــن، اگر مانورهـــای خبری و تبلیغاتـــی رویداد بهارســـتان را بـــه کناری بگذاریم، این رویداد بازتاب چندان مثبتی در فضای هنرهای تجســـمی کشور و میان هنرمنـــدان حرفـــهای نداشـــته اســـت. اگر نگاهی به ســـایت رســـمی زیباسازی شهر تهران بیندازیم، حجم اصلی گفتوگوها دربارهرویدادبهارستانبهعنوانیکرویداد در زمینه هنرهای تجســـمی، بـــا بازیگران، کارگردانها و ســـایر ســـلبریتیهایی است که کمترین ارتباط و تســـلط را در این زمینه دارند و همگی به تأثیرگذار و شگفتانگیز بـــودن ایـــن رویداد در شـــهر تهـــران تأکید میکننـــد اما اگر در میـــان این گفتوگوها، به صحبتهای داوران دقت کنیم، بیشتر آنها بهحضور نداشتن هنرمندان حرفهای و چالش طرحهـــای تکـــراری میپردازند. در ادامه میخواهیم به علتها و تأثیرات مثبت و منفی رویداد بهارســـتان بپردازیم و اینکه چرا یکی از پولدارترین جشـــنوارهها و رویدادهای هنری کشور، دچار آفت بازی با اعداد و ارقام شرکتکنندگان و تبلیغات رســـانهای برای پوشـــاندن ضعفها شده است؟

فراخوانومدیریت

نخســـتین و یکـــی از اساســـیترین ضعفهـــای رویـــداد بهارســـتان، بحـــث مدیریت، سیاســـتگذاری و نحوه فراخوان ایـــن رویداد اســـت. بـــا توجه بـــه اهمیت فضاهای شـــهری، هویـــت و فرهنگ ویژه یک شهر، گســـتردگی و میانرشتهای هنر معاصر، لزوم همکاری سازمانها، گروهها و افراد مختلف در برگزاری چنین رویدادی کامالً به چشم میآید اما سازمان زیباسازی یکتنه و بدون حمایت یا همکاری ســـایر ســـازمانها اقدام به برگزاری ایـــن رویداد کرده است و شـــاید تنها بتوان به همکاری انجمن مجسمهسازان ایران در این رویداد اشـــاره کرد. این تصمیمگیـــری و برگزاری یکسویه حتی به حضور تأثیرگذار مدیران ســـازمان زیباســـازی در کنـــار داوران برای انتخابآثارنهاییهممیرسد،کهبهلحاظ حرفهای میتواند نکتهای منفی محسوب شود.

نکتـــه دوم درایـــن بـــاره نـــوع فراخوان هنرمنـــدان بـــرای حضـــور در ایـــن رویداد است. رویکرد سازمان زیباسازی در بخش تخممرغهای نوروزی و نقاشـــی دیواری تا اندازهای شفاف و مشـــخص است، چراکه پیشینه مشخصی از رسانه نقاشی و نقاشی دیـــواری در شـــهر وجـــود دارد و دغدغـــه هنرمندان و مدیران، ایجاد تغییر به نسبت گذشـــته و پرداختن بـــه موضوعات جدید اســـت. امـــا در بخش هنرهـــای محیطی و مجسمهسازی چنین شـــفافیت و رویکرد مشـــخصی را نمیتـــوان پیدا کـــرد. عنوان «هنرهای محیطـــی و آذینبنـــدی خالق و نوگـــرا» به خودی خود گویـــای این ابهام اســـت. در واقـــع هدف اصلـــی این بخش فراتـــر رفتـــن از رویکردهای ســـنتی و حتی مدرن در زمینه حجم و مجسمهســـازی و ارتباط بیشـــتر با مخاطب و فضاســـت اما بهدلیل نبود تعریف و رویکرد مشـــخص، برگزارکنندگان تنها به مسأله میانرشتهای بـــودن آن میپردازند تا مجوز حضور همه افراد با هر گرایش و نگاه را داشـــته باشـــند. این مســـأله در مـــورد انتخـــاب داوران نیز صـــدق میکنـــد و بیشـــتر داوران بخـــش هنرهای محیطـــی، کوچکترین تجربهای در این زمینه ندارند و همین مسأله طبیعتاً موجب انتخابهای نه چندان مناســـب از میان آثار و راه یافتن تعداد بســـیار زیاد آثار کپی یا بیکیفیت به این رویداد میشود که میتوان به نمونههای فراوان آن در بخش هنرمحیطی دومین رویداد بهارســـتان در ســـال ۱396 اشـــاره داشـــت. به بیان دیگر، آنچه بـــا عنوان هنرهـــای محیطی مطرح میشـــود، بهانهای برای ورود به عرصهای بـــه غیـــر از مجسمهســـازی یـــا دســـتکم مجسمهسازی با رویکرد معاصر است اما بهدلیل آنکه اینجا هیچ تعریف مشخصی وجود ندارد این مسأله موجب سردرگمی هنرمندانونرسیدنبهاهدافترسیمشده میگردد.

از ســـوی دیگر، زمان انتشـــار فراخوان، داوری و اجرای آثار به اندازهای کوتاه است که به طور طبیعی نـــه هنرمندان فرصت مناســـب برای شناخت محیط و طراحی و ایدهپردازیدارندونهداورانامکانانتخاب و بررسی دقیق و به همین منوال هنرمندان مجبور هســـتند در مدت زمان اندک پیش از عید، به خلق آثـــاری بپردازند که نیاز به زمانی چند ماهه دارد.

رویداد بهارســــتان و رابطــــه آن با فضای شهری

حـــال جـــدای از بحـــث مدیریـــت و فراخوان، باید به وجه مثبت و منفی رویداد بهارســـتان پرداخـــت و اینکه بـــه طور کلی آمـــدن این میزان اثر هنری و به این شـــیوه اجرایی در شهری مانند تهران، چه اتفاقی را در تهران رقم خواهد زد.

بســـیاری از طراحان فضاهای شـــهری اعتقاد دارند که تغییر در شـــهرها و بهطور ویژه شـــهرهایی کـــه دارای هویت تاریخی و فرهنگـــی خاص خـــود هســـتند، باید به گونهای باشـــد کـــه مردم در نگاه نخســـت متوجه این تغییرات نشـــوند اما شـــاید ما اینجـــا بـــا رویکـــردی بالعکس ایـــن رفتار روبـــهرو هســـتیم: دیدهشـــدن حداکثری. این دیده شـــدن به بهانههـــای مختلف از جمله شـــاد و زیبا شـــدن ســـیمای شهر و ارتبـــاط با شـــهروندان صـــورت میگیرد و طی این ســـالها سعی شـــده وسعت این رویداد بهلحاظ جغرافیایی در سطح شهر تهـــران افزایش یابـــد. اینجا یک پرســـش مهم بهوجود میآید: محیط و شهر را باید همچون بوم ســـفید و پایه مجسمه دید یا اینکهاثرهنریبایدبازمینهومحیطاطراف خودارتباطداشتهباشد؟

بحثی کـــه در هنر مدرن و بـــا یک نگاه فرمالیستی مطرح میشـــد، این بود که اثر هنری جـــدای از بافـــت و زمینه خلق خود دارای یک فرم شـــاخص است که میتوان اثر را بر مبنای آن تحلیل کرد و حتی فراتر از این فرم انتظار بیشتری از آن نداشت. این نگاه که در پی ارزش بخشـــیدن به خود اثر هنری و در اصطـــالح «هنر برای هنر» بود، موجب پدید آمدن نگاهی شد که اثر هنری را خود ارجاع و تبدیل به یک شیء میکرد. درواقعدراینحالتاثرهنریبهعنوانیک فرم و شیء تنها میتوانست به هر آنچه که در خودش هست و میتوانیم آن را ببینیم یا نهایتاً لمس کنیم ارجـــاع دهد. حال در هنر معاصر این رویکرد تغییر کرده است، هنر معاصر هم به نوعی خود ارجاع است اما این ارجاع بهجای اثر و فرم آن به زمینه و مکان اثر هنـــری داده میشـــود. در واقع امروز مجســـمه با محیـــط و مکان تعریف میشـــود. از طرف دیگری در هنرمحیطی این توجه به محیط و زمینه خلق اثر به یک گفتمانمحیطزیستینیزپیوندمیخوردتا تفاوتهای خود را با دیگر رسانهها از جمله مجسمهسازی یا هنر چیدمان آشکار سازد. با وجود این آنچه ما طی ســـه دوره رویداد بهارستان و تحت عنوانهای هنرمحیطی و مجسمهسازی در شهر تهران داشتهایم، کمترین توجه را به محیط و مکان خلق اثر داشتهاند.درآثاریکهباعنوانهنرمحیطی به شهر تهران راه یافتهاند کمترین توجه به مســـأله محیط زیست صورت گرفته است یا اگـــر به صـــورت نمادین به این مســـأله هم پرداخته شـــده، تکنیک و نـــوع اجرای اثر در تضاد کامل با آن بوده اســـت. بهطور مثال میتوان به نمونههایی اشاره داشت که هنرمندان با ســـاخت النههای نمادین روی درختان به مســـأله پرندگان شهری و مشکالت آنها پرداختهاند اما جنس و نوع اجـــرای اثر به گونهای اســـت کـــه هم برای درخت و هم برای پرندگان مضر و بیفایده است. نکته بســـیار مهم دیگر، تأکید بسیار زیاد و بیمورد بر مواد و مصالح سنتی است تا جایی که دیگر این مواد و مصالح ارزش و اهمیت خودشـــان را از دســـت میدهند. در واقـــع مواد و مصالح انگاری فقط نقش استحکامرابرعهدهدارندوهرچهاثرهنری مستحکمتر، با ارزشتر. این در حالی است که در هنر معاصر، انتخاب مواد و مصالح بخش مهم و تأثیرگـــذاری از فرآیند خلق اثر هنری است و گاه برآمده و یافتشده از همان مکان ارائه اثر اســـت. اما آنچه که ما در رویداد بهارســـتان با آن مواجه هستیم، کمترینتوجهبهموادومصالحوزمینههای خلق اثر هنری است.

«اثر هنری یک شـــیء زیباست که شهر را تزئین میکند» این جمله شاید خالصه کوتاهـــی از نگاه و تعریف سیاســـتگذاران و مدیران زیباســـازی اســـت که میخواهد با جملهبابحث«مشارکتوارتباطمستقیم مخاطـــب» به نوعی مشـــروعیت معاصر یافتـــه و نـــگاه قدیمی موجود را بپوشـــاند. اهمیت مخاطب در هنر شهری و عمومی برکسیپوشیدهنیستامابرایتوجهبهاین مسأله نیازی به روی آوردن به آثار تزئینی یا برانگیختن حس نوستالژیک آنها نیست، همـــان توجه به مکان و فضـــا در اثر هنری این ارتباط را به وجود میآورد. در پایان باید گفت که ما نیاز به تعریف مشـــخصتری در همـــه زمینههـــای رویداد بهارســـتان و برنامههای مشـــابه داریم، تعریف رویکرد و نگاه هنری، تعریف مخاطب فراخوانها و در نهایـــت تعریـــف اینکـــه اثـــر هنـــری بـــرای برگزارکننـــدگان چه کارکـــردی دارد. بدونشکوجودرویدادبهارستانمیتواند بسیار مفید و به فرهنگ، هنر و حتی هویت شـــهر تهران کمک کند اما بایـــد در انتظار تغییراتاساسیدرهمهزمینههایآنبود.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.