هشدارها‌جدي‌گرفته‌نم‌يشود

Jahan e-Sanat - - News - تلنگر

محمدميالني-هشدارپشتهشدار.اخطارها يكي پس از ديگري، نگرانيها پشــت سر هم اما هيچكسگويي بناي آن را ندارد تا راهكاري جدي بينديشد.هنوزهمباآبشهريخودروهايشخصي درخانههاومعابرشستهميشوند.هنوزهمكساني هستند كه فارغ از مهمترين مسايل روز جلوي در منازل را با فشار آب شهري تميز ميكنند. هنوز هم انسانهاي بيربط با انسانيت، بيدليل آب را با فشار زياد براي پر كردن استخرهاي خانگي يا مصارف بدون بازگشت و برنامهريزيشده هدر ميدهند. در يك كالم، بحران كمبود آب جدي است اما در واقع ودركمالتاسفهنوزهيچكسجديبودنمساله را درك نكرده است. بحران نيز زماني بيشترين اثر را از خود برجا ميگذارد كه كسي به وقوعش ايمان واطميناننداشتهباشد. طرحي از ماجراي يك بحران ســالها بود كه ارگانها و مبــادي ذيربط باالخص وزارت نيرو مدام از صرفهجويي در مصرف آب ميگفتند و ميگويند. حتي ارگانهايي نيز كه ارتباط مستقيم با مقوله آب نداشتند، به نوعي تالش ميكردند فرهنگ استفاده مناسب از آب و صرفهجويي را در ميان مردم و اقشار مختلف جامعه نهادينه كنند. اينكه اينبار مردم مورد اهميت قرار گيرند و در حل بحران موجود بخواهند يا بتوانند نقشياساسيازخودايفاكننداگرچهشايدبهنوعي مغايرباامرتخصصگراييباشدامابدونهيچشكي بايد در بحث توجه به آب بدون هيچ تعللي نقش و جايگاه تودههاي جمعيتي اعم از روستايي و شهري را مدنظــر قــرار داد چراكه اگر به نقش و جايگاه مردميتوجهينداشتهباشيم،بيشكدچاربحراني مضاعفميشويم.وضعيتمصرفآبتصفيهنشده و آب شــرب به صورت عمومي از ديد بسياري از كارشناسان اگرچه نميتواند به عنوان عامل اصلي بحران كمبود آب باشد اما به همان اندازه كه مردم را ميتواند درگير و دستاندركار بحران كمآبي قرار دهد،اينتواناييراداردكهتصويريبسياردردناكاز روزگاريبدهدكهازقضاكمآبيتوانستهدروضعيت آبشربمانيزتاثيرگذارباشد.اينكهامروزهخوردن آب در بطريهاي كوچك و بزرگ به نوعي شيوع يافته و همگان كمابيش آب بطري براي شــرب مصرف ميكنند، هنوز در كشور ما به صورت امري اساسي نيست يعني يكي از گزينههاي رفع عطش براي ما ميتواند گزينه استفاده از اين آبها باشد در صورتيكهدرهمينهمسايگيماسالهايطوالني اســت كه كشورهاي همسايه استفاده از آبهاي بطري براي شــرب را به عنوان تنها راه و عامل و گزينه در زندگي خودشان دارند و علنا غير از آن هيچ نوع آب ديگري سالم و سالمت در اطرافشان يافت نميشود. اگر همين اصل را به عنوان اصل اساسي مدنظر قرار دهيم، بايد بدون هيچ درنگي به اين نتيجه رهنمون شويم كه اوال مشكل كجاست و در وهله دوم جايگاه مردم در اين شرايطي كه از آن به عنوان بحران ياد ميكنيم، كجاست؟ بحران كمآبي و نقش مردم بسياري از متخصصان امر عالوه بر آنكه اقليم ايران را خشك و نيمهخشك ميدانند، به موازات همين موضوع در سوي ديگر طرحي از خشكسالي و بيآبي را مقصر شرايط موجود ميدانند كه مدتي است بر اقليم ايران حاكم شده و تا مدتي نيز ادامه مييابد. اين مسايل اگرچه به نوبه خود ميتوانند داليل بســيار مهم و موجهي براي كاهش منابع طبيعي مورد استفاده و بارندگيهايي كه بسيار كم شده است، باشد اما واقعيت دقيقا در همين نكته است كه به تنهايي نميتوانند داليل موجهي براي وضعيتبيآبيباشند.درچشمكسانيكهدستكم در نيمقرن پيش اقصينقاط ايران را ديده بودند اين شرايط چنان عجيب و در عين حال ترسناك است كه بيشك نميتوان از آن بيتفاوت گذشت. كافي است عالوه بر رجوع به آمارهاي بارندگي و ميزان دبي آب رودخانهها و منابع زيرزميني دستكم در چهار يا پنج دهه گذشته، پاي خاطرات روستاييان و كشاورزان بنشينيد و آنها از منابع سرشار آب و چشمهها و پرآبي چاههاي آب بگويند تا به ميزان و شــدت بحران كمآبي پي ببريد. عالوه بر ميزان بارندگيها براي مثال در همين تهران كه زماني در حد بسيار مطلوب و قابل توجهي بود، در مناطق جنوبي كشور نيز ميزان آب و منابع زيرزميني به اندازهاي بود كه براي كشــور كه هيچ، براي اذعان و تاييد بر داشــتن يك منطقه خوشآب و هوا و پرآب ميتوانستيم بسياري از مناطق جنوب كشور را نام ببريم. اين يك توهم و دروغ نيست. اگر دروغ بود، مساله كمبود آب در كشور تبديل به مساله امنيتي نميشــد. تاالبها يكي پس از ديگري خشك ميشوند. شرايط عمومي آب مصرفي در استانها باالخص اســتانهاي مركزي كشور به طرز بيســابقهاي محدود و نگرانكننده شدهاند. اغلب درياچههاي كوچك و بزرگ كشور با راندمان كاهش آب مواجه هستند و بايد گفت در بسياري از شهرهاي جنوبي و مركزي كشور آب شهري براي منازل در چند ساعت محدود براي استفاده وصل هستند. اين شرايط در معناي كلي دقيقا روندي را به ثبت رسانده كه ايران را بايد اقليمي رو به بيآبي و خشك در جهان معرفي كنيم. تداوم شرايط در اين چند دهه و باالخص دههاي كه در آن قرار داريم، اگرچه موجي از دلنگراني و آيندهنگري مطلوب را تا حدودي به وجود آورده اما مهمترين نكته آن، اين اســت كه حتي اگر بخشي از مردم نسبت به اين مسالهوقوفداشتهباشندوبيتفاوتنباشند،بهنوبه خودميتوانددربرنامهريزيهايدرستومناسبو موجه بسيار اثرگذار و كارساز باشد.

مهمترين مســاله برابر با درستترين اقدام است

اگر در همين شــرايط مقداري تامل كنيم، متوجه ميشويم كه اكنون زمان طرحي و ارائه برنامهاي هدفمند در راستاي كنترل هدررفت آب و طرز صحيح مواجهه با منابع زيرزميني و روزميني آب به منظور استفاده صحيح و گذار از وضعيت موجود است. همانقدر كه اذهان عمومي به نوعي بدانند كه آب كم است و ميتواند روزي پايان يابد، مهمترين معيار در راه اقدام به كنترل بحران آب در كشور است. به اين معنا هيچگاه مــردم را بهعنوان مهمتريــن عامل در كنترل هدررفت آب لحاظ نكردهايم. ارگانهاي ذيربط و مسوول در اين امر اگر برنامههاي مدون خود را در راستاي اقدامات نهادهاي مردمي تعريف و تنظيم ميكردند، اگرچه امروز كماكان شرايط مشابه اعمال طرح بود و هنوز نيز با بحران آب مواجــه بوديم اما دســتكم مردمي را در كنار خود ميتوانستيم داشته باشيم كه وقوف بسيار ارزشــمندي به بحران دارند و با آنها ميتوان بر بسياري از مشكالت چيره شد.

مردمبههيچعنواننميتوانندباعثازبينرفتن اين دوره خشكسالي باشند اما دستكم ميتوانند مروجهاي خوبي در راستاي كشاورزي صحيح و بدون هدررفت آب باشند. اگر مردمي آگاه و مثبت در اين راستا داشــتيم، امروز بالشك در بدترين نقاط كشور به لحاظ نبود آب شاهد كشاورزيهاي غرقابينبوديم. مشكلكجاست اما مشكل كجاست؟ در سطور فوق به نوعي اشاره كلي به اين وضعيت شد. اما به طرز و شيوه جدي خير. مشــكل به اين نحوه تقسيمبندي نميشود.مبحثخشكسالياقليميكهبروضعيت اكولوژي منطقهاي تاثير عميقي ميگذارد، يك وجه از وجه اصلي و اساســي محسوب ميشود. اما دليل اصلي بيهيچ شــك و شبههاي نيروي انساني و نوع مواجهه و برنامههاي مهم و كالن ما با مساله طبيعت و محيط بيرونيمان است. آب اگرچه به هيچ عنوان بيارزش تلقي نميشده اما نوع مواجهه و روش در پيش گرفته شــده براي مصرف آن، بيشك از اولين و اصليترين عوامل كاهش آب تلقي ميشود.

بــدون هيچ اغراق يا گزافهگويي به تناســب افزايش جمعيت طبيعي است كه ميزان استخراج از منابع آبــي اعم از زيرزميني و منابع روان روي زمين افزايش يابد اما اين افزايش برداشت بدون هيچ شكي متناسب با وضعيت موجود و وضعيت طبيعتنبودهاست.

از يكسو با نداشتن برنامههاي جامع، الگويي درست و مناسب براي كشاورزي وجود ندارد و به نوعي اين نبود برنامه در تخريب منابع زيرزميني آب دخيــل بودهاند. از ســويي ديگر وضعيت استحصال آب از منابع زيرزميني به طرز بسيار وحشتناكي بدون كمترين تامل و برنامهريزي صورت گرفته است. طرح حفر چاههاي بيبرنامه كه با وضعيت اقليم مناطق به هيچ عنوان همسو نبوده و در حال حاضر نيز نيست. برنامه صحيح ترويجي براي كشاورزي به طريقي كه مطابق با وضعيت و ميزان منابع آب در مناطق مختلف صورت بگيرد، تحت هيچ شــرايطي درســت و مناسب اعمال نشده اســت. ارائه مجوزهاي بيبرنامه حفر چاه در مناطقي كه به هيچ عنوان سفرههاي زيرزميني قابليت اين حجم تعدد و تكثر چاهها را ندارند از بدترين موارد و معضالتي بــوده كه امروز ما را در چنين تنگنايي از منابع آب و سفرههاي زيرزميني قرار داده است. تنها براي نمونه بايد بگويم در اســتانهاي ايالم در حوزه غرب كشور و كرمان در مناطق نزديك به كوير مركزي چاهها يا چشمههايي كه تا مدتي پيش ميتوانســتند آب به زمينها و روستاها برســانند، امروز نهتنها خشك شدهاند بلكه با همت صاحبان اين چاهها حدود۰۱ تا ۲۲ متر بر عمق چاه افزوده شده اما هيچ نمونه يا پيامي كه بتوان آن را معياري براي وجود آب در ســطوح پايينتر دانست، رويت نميشود. دشتهاي ديگر و مرغزارهايي كه بــه نوبه خود تاثيرگذارترين مناطق كشاورزي از حيث برداشت قابل توجه محصوالت مورد نياز در كشــور بودند، به دليل مهمترين و در عين حال اساسيترين مشكالت راه به ساير مناطق كشور بردهاند و كشاورزي كه روزي ميتوانست بهعنوان يك عامل ارائه قدرت تلقي شود، بيهيچ توجهي رها شده است. كجايراهايستادهايم درحالحاضراگرچهبالنسبهباوضعيتبحراني آب در اقليم ايران مواجه شدهايم و آن را پذيرفتهايم امااينموضوعتحتهيچشرايطينميتواندمرهمي براينبالوفاجعهباشدكهگوييهنوزخيليجدي نزد ما مورد توجه قرار نگرفته است. نبود برنامهاي كالن كه بتواند مردم را براي مواجهه با اين بحران بزرگمتحدوبسيجكند،باعثبروزنوعيازرفتارها ازسويمقاماتدستاندركارومردمدراينخصوص شده كه بسيار نگرانكننده است. با كمال تاسف بايد گفت هنوز نتوانستهايم به الگويي واحد حتي در دلنگراني برسيم. اگر بحران كمبود آب با همين سرعت و فشار پيش رود، بدون هيچ ترديدي بخش اعظميازمعضالتونابسامانيهايمنشعبازآنبه نبودالگويواحددرميانمردمبراياتحاددرراستاي مبارزهومقابلهبااينبحرانبرميگردد.وظيفهنهادها و ارگانهايي كه متولي اين امور در كشور هستند و بيش از هر نهاد ديگري افراد متخصص در خود دارند، اين است كه براي هدفبخشي و اثردهي به طرح مقابله با كمآبي، سيستمي جامع، مردمنهاد و هدفمند را طرحريزي كنند.

وضعيتهمسايگانمادرخصوصكمآبي چگونهاست

در حال حاضر كشورهاي همسايه ما باالخص در منطقه غرب برنامههاي متعددي براي استفاده بهينه از آبي را دارند كه در نهايت وارد ايران ميشود و در اين راه از هيچگونه سرمايهگذاري و برنامهريزي فروگذارنكردهاند.درشرايطفعليقدرتيمانندكشور تركيه مدام در حال اجراي برنامههاي مهار آب و در اختيار گرفتن آن است كه در آينده در منطقه نقش قدرت را بازي كند. درست در چنين مواردي استكهتركيهمدعيقدرتبرتررامينمايد.اگرچه سازمان ملل متحد شرايط آب و ميزان اختصاص آن به كشورهاي ذينفع از يك منبع آبي را بسيار مورد ارزيابي قرار داده اما بيهيچ شكي متاسفانه بايد گفت جنگ آب اگرچه نبايد در قامت سالح و بمب و خشونت مورد تصور قرار گيرد اما ميتواند معادالتومناسباتمنطقهايباالخصدرمقولهآب راموردكنكاشوتاثيرخودقراردهد.بهعنواننمونه كشاورزيمااگربنابراصالحنظامكشاورزينداشته باشد،بيشترينوجديترينبحرانهاراهمميتواند تجربه كند و به صورت كامال فراگير اشاعه دهد.

فرض كنيد در راستاي توجه و ترميم به بافت سيســتم آبرساني شهري نظر داشته باشيم. اين موضوعبهعنوانيكمعضلومشكلبزرگدرواقع بخش قابل مالحظهاي از آب شرب را هدر ميدهد و طبيعي است كه تا بازگشت آن به چرخه مصرف مجدد زمان زيادي از دست ميرود. به نظر ميرسد اينمقولهبههمراهميزانآبشربشهريكهمردم در وضعيت عدم صرفهجويي هدر ميدهند، بخش قابلمالحظهايازهدررفتدرسيستمشهرياست. اين به عنوان يك نمونه شهري هميشه مورد توجه بوده و هنوز طرحي دقيق و مدون براي آن باالخص در مناطق شلوغ از نظر جمعيتي و بافت شهري فرسوده برنامهريزي نشده است. به يك معنا مدعي صرفهجويي در مصرف آب هستيم اما از سوي ديگر درست در عمقي از محلي كه ايستادهايم، آب هدر ميرود. در بخش كشاورزي شاهد يكي از مهمترين عوامل از بين رفتن و چه بسا خشك شدن منابع عظيمآبيهستيم.سيستمهاينامناسبآبيارياز يكسو و برداشت و تلقي نامناسب از نحوه آبرساني بهزمينهايكشاورزيازسوييديگر،عاملتضييع عامدانه سفرههاي آب زيرزميني و روان هستند. كاشتميوههاومحصوالتيكهبيشترينميزانآب رامصرفميكنندبدوندرنظرگرفتنكوچكترين معيارهاي مصلحتي، تنها نمونههاي دردناك اين نبود الگوي كار و كشــت در بخش كشاورزي به حساب ميآيند. متولي و كنترلكننده اين شرايط بدوننظارتصحيحدرواقعمقصروضعيتبحراني آب است. به واقع هيچ نظارت درست و مناسبي از سوي وزارت كشاورزي به معيارهاي كشاورزيهاي مدرن و سنتي ما نميشود. فقط زماني كه سخن از بحران آب ميشود، حجم قابل توجهي از اسناد و مكاتبات و پروندههايي رو ميشوند كه نشاندهنده ميزان جالي وطن، باير شــدن زمينها و كاهش جمعيت بافت روستايي ما و از همه مهمتر تخريب روستاها و هجوم فوجفوج مردم به شهرها صرفا به عنوانمصرفكنندهمنابعهستند. كالم آخر بحران به قدري جدي و خطرناك است كه به هيچ عنوان در همين چند سطر نميتوان به آن بســنده و در عين حال حق مطلب را ادا كرد. بله بحران به همين اندازه جدي است. نگرانيها رو به فزوني است. وضعيت آب امنيتي شده و بناست كه كليهاموردرخصوصآبوگزارشهايموجودمدام موردبررسيوواكاويقرارگيرند.طرحهايمختلف صرفهجويي و ذخيره آب بايد مورد توجه جدي قرار گيرندتاهرزمانكهالزماست،كمككنندهمابراي گذارازشرايطبحرانيباشند.اماچيزيكهمشخص است، بحران به حدي جدي است كه تا يك عزم ملي در راســتاي توجه به آن شكل نگيرد، تحت هيچ شرايطي نميتوان اميد گذار از بحران كمآبي را داشت. در اين صورت تازه توجه به اين بحران جدي ميشود.برايوجودمنابعآبيكهبتوانندعامليبراي ازبين رفتن بحران كمآبي باشند، تنها و تنها بايد منتظر معجزه و نزول رحمت الهي بود و جماعتي ميتوانند از اين رحمت بهره ببرند كه قدر آب را ميدانند و به اسراف آن را هدر نميدهند.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.