گشت و گذاری در دیار سرداران جنگل؛ رشت، 111 سال پس از مشروطه

Jahan e-Sanat - - News -

ســعید نوروزجو- تنها با ورق زدن چند صفحه از تاریخ میتوان به تاثیر مهم گیالن در شــکلگیری جنبش مشروطه پی برد. اما حاال پس از گذشت 111 سال از آن دوران پر التهاب و تاریخساز، مردم رشت چقدر از جنبش مشروطه میداننــد و در مــورد آن چه فکری میکنند؟ سالخوردهها خاطراتی از اجدادشان تعریف کردند و جوانترها به اطالعات کتابهایشان رجوع کردند فارغ از عده زیادی که اطالعات زیادی از موضوع نداشتند اما قطعاتمان برای تکمیل پازل تاریخ جنبش مشروطه در گیالن از زبان مردم کوچه بازار رشت کامل شد.

از میدان شــهرداری به سمت سبزهمیدان حرکت کردم. در راه جوانی را دیدم و سر حرف را با او باز کردم. نکته جالب و عجیب این بود که اکثر مردم رشت وقتی در مورد دوران مشروطه حرف میزنند حتما نام میرزاکوچکخان جنگلی بر زبانشــان جاری میشــود. درست است که میرزاکوچکخان در جریان مشروطه از مبارزان بود و در فتح قزوین نیز وجود داشت اما نقش او به نسبت محمد ولی تنکابنی و بسیاری از سرداران دیگر گیالن در جریان مشروطه کمرنگ است. با این حــال بیرق آزادیخواهیاش چنان آوازهای دارد که امروز پس از گذشــت بیش از یک قرن هنوز نام اوســت که همه جا زنده اســت. آرش تقریبا 20 ساله است و دانشجوی نرمافزار. وقتی درباه جنبش مشروطه از او میپرسم میخندد و میگویــد: «آره یادمه، میــرزا کوچکخان و دوستاشو!» از او پرسیدم اگر در آن زمان زندگی میکردی دوســت میرزاکوچکخــان بودی یا دشمنش؟ کمی فکر کرد و گفت: «نمیدانم. آدم باید در شرایطش قرار بگیرد، شاید امروز برای همه روشن باشد که میرزاکوچکخان آزادیخواه بود اما در آن دوران نمیشد به راحتی تشخیص داد.» او از بچگی در رشت بزرگ شده است و به گفته خودش میرزاکوچکخان جنگلی را بزرگترین مرد رشت میداند. با این حال هیچوقت به خانه او در محله استاد سرا سر نزده است.

ســید مرتضی که تقریبا 30 ساله است و کارمند بانک روایت متفاوتی از ماجرا دارد. او باجناقــی دارد که به گفته خودش شــبیه به حاجی خان- یکی از نامداران ثروتمند گیالن و پدر فتحاهلل خان اکبر از ســرداران مشروطه در گیالن- اســت. به گفته خودش ابتدا برای شوخی با باجناقش به مطالعه تاریخ مشروطه در گیــالن میپردازد امــا مدتی بعد به اصل ماجرا عالقه پیدا میکند. او میگوید: «دانستن تاریخ هر دیاری حداقل کاری است که مردم آن دیــار بایــد انجام دهند. در رشــت وقتی میگویید ســردار جنگل همه فکرها میرود سمت میرزاکوچکخان، در حالی که سرداران جنگل در این ناحیه کم نبودهاند.» او شــروع جنبش مشروطهخواهی در گیالن را همزمان با رویداد باغ مدیریه میداند و ادامه میدهد: «آقاباالخان که در آن زمان حاکم گیالن بود چنان فرد مستبدی بود که تا زمان زنده بودنش مردم جرات جنبش و قیام نداشتند. او قبل از مشروطه در جریان تحریم تنباکو و تحصن حاج میرزا حسن آشــتیانی و معترضان در میدان ارک تهران به سوی مردم دستور شلیک داد و بسیاری از مردم را کشت. او به اندازه پادشاهان قاجار مستبد بود. اما موجی که در آن زمان بر ضد استبداد در ایران شکل گرفته بود به گیالن هم رسید و با کشــته شدن آقاباالخان مردم گیالن به حمایت از مشروطهخواهی پیوستند.» او دومین اتفاق مهم در جریان مشروطه گیالن را چرخش سیاسی محمدولی تنکابنی میداند و میگوید: «بعد از قتل آقا باالخان مشــکل محمدولــی تنکابنی که حاکم ســابق گیالن بــود با دربار قاجار باال گرفت. در همین زمان مشروطهخواهان گیالن از او درخواست کردند که فرماندهی نیروهای مشروطه گیالن را به دســت بگیرد. این کار باعث شد هم ارتباط او با دربار قاجار به طور کامل قطع شود و هم از توطئهچینی روسها در مشروطهخواهی گیالن جلوگیری کنند.» به عقیده سید مرتضی اگر این دو اتفاق نمیافتاد هیچگاه نقش مشروطه در گیالن چنین پررنگ نمیشد.

در نزدیکــی محلــه استادســرا و خانــه میرزاکوچکخان جنگلی پیرمردی تقریبا 60 ســاله را دیدم کــه در جوانی کشــاورز بود و حاال دیگر با پســرش زندگی میکرد. علی آقا میگفت پــدر بزرگش از نیروهــای پارتیزانی میرزاکوچک خان جنگلی بوده اســت و روایت متفاوتی از میرزاکوچکخان داشــت. او درباره میرزاکوچکخان گفت: «هیچ فرقی نداشــت کــه میرزاکوچکخان جنگلی کنترل گیالن را در دست داشته باشد یا حاکم قاجار یا نیروهای مشروطه! در نهایت همه آنها برای سهم خواهی بیشترمیجنگیدندومیکشتندودرنهایتکسی که میمرد مردم بودند. همین میرزاکوچکخان که امروز اســطوره گیالن است با روسها رابطه خوبی داشــت و در مقطعی حکومتی مستقل در گیالن تشکیل داد. این کار به نفع چه کسی بود؟». مخالفت من با علی آقا نتیجه نداشــت و تمام مدت مصمم بود که هیچکدام از اتفاقاتی که در آن زمان در گیالن افتاده خواســت مردم نبوده است و سیاستمداران آن زمان همگی ضد مردم بودند. او با اشاره به محمدولی تنکابنی گفت: «آقای تنکابنی قبل از مشروطه حاکم گیالن بود، بعد از قتل آقاباالخان ناگهان شد سپهساالر اعظم مشروطه! معلوم است که سیاستش را طبق جهت وزش باد تعیین میکرده است.»

به خانه میرزاکوچکخان جنگلی رسیدیم. خانه میرزا در نزدیکی ســبزه میدان است. این خانه در گذشــته حیاط وســیعی داشت که تا پشت مسجد مســتوفی ادامه داشت. مساحت ایــن خانه هزار و 120 متر اســت. بعد از مرگ میرزاکوچکخان خانوادهاش به دلیل احساس عــدم امنیت خانه را ترک کــرده و بعدها آن را فروختند. در سال 1381 مالکان تصمیم گرفتند این بنا را تخریب کنند. در روز تخریب شهردار وقت به وسیله فردی ناشناس در جریان امر قرار گرفت و بیدرنــگ جلوی تخریب بنا را گرفت و با واگــذاری زمین معوض بــه مالکان، خانه میرزاکوچکخان را به تملک شهرداری درآورد. در ایــن خانه عکسها و دستنوشــتههایی از میرزاکوچکخان و دوران مشروطه موجود است. درخانه میرزا با پیرزنی گیلک صحبت کردم، از آن پیرزنهایی که حس مادرانگی از حرف به حرف کالمشان پیداست. خانم شفیعی تقریبا 70 سال داشت. اکنون خانهدار بود.

او در محــل استادســرا در نزدیکــی خانه میرزاکوچکخان به همراه همســرش زندگی میکرد. خانم شفیعی درباره حضورش در خانه میرزا گفت: «هفتهای دو ســه بار به اینجا سر میزنم. نه فقط میرزاکوچکخان، باید دســت تکتک جوونایی که خونشون رو برای این خاک دادن بوســید. وقتی به اینجــا میآیم دلم آرام میگیرد.» او در مورد جنبش مشــروطه گفت: «خودم چیز زیادی بــه خاطر ندارم، خاطراتی را مادرم از پدرم نقــل میکرد که در آن روزها ساعتها با نگاه نگران چشم به راهش میشد تا به خانه برگردد.»

بیشازیکقرنازفریادآزادیمشروطهخواهان گذشته است. با این حال صدایشان هنوز به گوش میرسد. در کوچه پسکوچههای رشت با هرکس که در مورد مشروطه حرف بزنید، امکان ندارد نام میرزاکوچکخان جنگلی را بر زبان نیاورد و چه چیز مهمتر از این ماندگاری وقتی صحبت از فریاد آزادیخواهان است.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.