جامعه در برابر کودکان کار مسئولیتشرافراموشنکند

گفتوگو با «هما عارف»، مدیرعامل انجمن حامیان کودکان کار و خیابان

Jameh Pouya - - چشم‌اندا‌ز شهروندی -

کودکان نباید بهاجبار تن به کار دهند. کودکان حق آموزش دارند، حق بهداشت دارند، حق شــادی و بازی دارند و...؛ این جملههای پاکیزه در متون حقوقی و پیماننامهها و سخنرانی در سراسر جهان به شکل انبوهی یافت میشوند؛ اما اگر سر را از روی کاغذ برداریم، در جهان واقعا با چه چیزی روبهرو میشویم؟ لشکر کودکانی که در کشورهای فقیر بر اثر سوءتغذیه جانشان در معرض خطر است، کودکانی که در کشورهای دیگر بهدلیل فقر خانوادگی و دهها مشکل پیچیده دیگر تن به کار میدهند و کودکانی که از حق تحصیل بهعنوان یکی از اساسیترین حقوقشان بازمیمانند. براساس گزارش سازمان بینالمللی کار 168 میلیون کودک در جهان مشغول کارند که بیش از نیمی از آنها 85( میلیون نفر) در شرایط بسیار سختی به سر میبرند. سهم کشورهای خاورمیانه از کودکان کار 9میلیونو 200 هزار نفر برآورد میشود؛ اما درباره آمار کودکان کار در ایران مثل همه شاخصهای آماری دیگر اختالف نظر وجود دارد. به گزارش ایرنا، فاطمه قاسمزاده، رئیس هیئتمدیره شبکه یاری کودکان کار، گفته است 15.3 میلیون کودک زیر 18 سال در کشور داریم که 12.3 میلیون نفر از آنان دانشآموز هستند. باقی این کودکان کجا هستند؟ معنای سخن قاسمزاده این است که قریب به سه میلیون کودک دستکم وضعیت نامشخص دارند؛ اما روزبه کردونی، مدیرکل دفتر امور آسیبهای اجتماعی وزارت کار و رفاه اجتماعی، به «خبرآنالین» گفته اســت طبق آمار درگاه ملی آمار 400 هزار نفر در شهرها در سنین 10 تا 19 سال مشغول به کار هستند. او تأکید کرده در سیاستگذاری حوزه کودکان کار و خیابان هیچوقت نمیتوان عدد و رقم مطلق بیان کرد. هرکدام از این روایتها را که بپذیریم باز هم تفاوتی در سرنوشت کودکان کار ندارد، زیرا جمعیت اندکی از آنها زیر پوشش خدمات اجتماعی سازمانهای مردمنهاد هستند. به گفته قاسمزاده شمار کودکانی که از خدمات سازمانهای مردمنهاد بهره میبرند، عددی بین 100 تا 200 هزار نفر است. یکی از تشکلهایی که در سالهای اخیر بهطور جدی و تخصصی در این زمینه فعالیت کرده؛ انجمن حامیان کودکان کار و خیابان است. این تشکل غیردولتی فعالیتهایش را در استان البرز متمرکز کرده؛ محوریترین برنامه انجمن، آموزش کودکان بازمانده از تحصیل و توانمندسازی آنها و خانوادههایشان است. نکتهای که «هما عارف» مدیرعامل انجمن بر آن تأکید فراوانی دارد. عارف که در رشتههای روانشناسی و جامعهشناسی تحصیل کرده، در گفتوگو با «جامعه پویا»، تصریح میکند نگاه انجمن تحت مدیریت او خیریهای نیست و رعایت اصول علمی و پیشرفتن براساس اصول مشخص از ویژگیهایی است که آنها بر آن تأکید میکنند.

قبل از صحبت درباره انجمن عالقهمندم بدانم چه شد که شما تصمیم گرفتید در حوزه اجتماعی بهطور جدی فعالیت کنید؟ بعد از اتمام دوره کارشناســیام در سالهای 80 و 81 در مرکز ساماندهی دختران خیابانی فعالیت کردم. از همــان زمان دغدغههایم در حوزه اجتماعی بیشتر شد. تجربه خیلی خوبی در آن دو ســال کسب کردم که باعث شد بعد از آن ســراغ انجمن حمایت از کودکان کار و خیابان بروم و مدیریت انجمن را بپذیرم. البته این کار برای من شغل محسوب نمیشود، فقط یک فعالیت اجتماعی است که براساس عالقه و تخصص شخصی آن را پی گرفتم. 14 سال است که در این انجمن فعالیت میکنم.

انجمن مشــخصا چه خدماتــی ارائه میدهد؟ از نظر جغرافیایی ما تمرکز اصلیمان بر مناطق حاشیه شهرهای استان البرز و مالرد در استان تهران است. از سالها پیش پنج مرکز در این مناطق راهاندازی شــد تا کودکان کار بتوانند در ایــن مراکز درس بخواننــد. در کنار این به خانوادهها هم خدمات آموزشی ارائه میدهیم. معتقدیــم اگر والدین این کــودکان و بهویژه مادران این کــودکان، آموزشدیده و توانمند شــوند، میتوان از بروز بســیاری از آسیبها جلوگیریکرد.

خدمات آموزشی شما به کودکان بازمانده از تحصیل جزء تحصیالت غیررســمی به شمار میرود؟ بله؛ هدف اصلی ما ســوادآموزی کودکان بوده است. بچهها در کالسهای ما درس میخوانند و خیلیهایشــان در امتحانهــای آموزش و پرورش شرکت میکنند.

ساالنه چند نفر از کودکان از این خدمات بهرهمندمیشوند؟ ما ســاالنه بــه 800 تا هزار کــودک خدمات میدهیــم. در کنار این با خانواده این کودکان هم در ارتباط هستیم. البته براساس فصول سال و نوع خدمات این جمعیت کم و زیاد میشود. این جمعیت زیاد باعث شــده تعداد همکاران ما هم زیاد باشــد. البته ما فعالیتهایمان را به همین محدود نکردیم. بسیاری از این کودکان مشغول کارهای پســت هستند. این کودکان باید برای رهایی از چرخه فعلی توانمند شوند. برای رســیدن به این هدف سه سال قبل یک تفاهمنامه همکاری با سازمان فنی و حرفهای امضا شد که براساس آن مراکزی را در دو بخش فنی و غیرفنی ایجاد کردیم. بخش فنی شامل تراشکاری و جوشــکاری است و این کودکان بعد از فراگرفتن آموزشهای الزم، گواهینامه

امین شول سیرجانی

مسئولیت خطیر را درک نکند، در آینده همین کودکاِن قربانی، خودشان به عامل بزهکاریهای جدید تبدیل میشوند. جامعه باید اهمیت این موضوع را درک کند.

بارها در رسانهها بحث وجود شبکههای سازمانیافتهای مطرح شده که از کودکان در قالب تکدیگری یا شــغلهای سخت سوءاســتفاده میکنند. آیــا با چنین شبکههاییبرخوردداشتهاید؟ من هم شــنیدهام؛ اما ما تاکنــون با چنین شبکههایی مواجه نشدهایم. بیشتر کودکانی که ما میبینیم بنا به دالیلی یا والدینشــان توان کارکردن نداشتهاند یا اینکه از مهاجران افغانستانی بودهاند و اجازه کار نداشتهاند. فقر نقطه مشــترک همه اینهاســت. حاال فرقی نمیکند کــه این کودک عضو یک شــبکه تکدیگری باشــد یا بهطور فردی به کارهای پست رو بیاورد، صورت مسئله تغییر نمیکند.

برای آینده انجمن چه برنامههایی دارید؟ توانمندکردن و آموزش کودک کار بدون توجه به آموزش جامعه و خانوادهها ممکن نیست. ما برای خودمان در هر ســه بخش مسئولیت قائل هســتیم. بهویژه برای زنــان برنامههای متعددی را تدارک دیدهایم. زنان اگر به آگاهی و توانمندی برســند در کاهش آسیب نقش مؤثری دارند. اینکه چگونه سرپرســتی برای فرزندشان باشند و مادر خوبی باشند. مادر اثر مهمی روی بچه دارد. روی آگاهی زنان باید کار کرد و برای آموزش آنها در زمینه مهارتهای مــادری برنامه داریم. یک مرکــز درآمدزایی برای زنان در معرض آســیب در جنوب شرق تهران دارد راهاندازی میشود. تأسیس درمانگاه مخصــوص کودکان کار و باشــگاه ورزشــی مخصوص کودکان کار هم از دیگر برنامههای انجمن است. تقریبا سالی 480 میلیون تومان بودجه اداره خانههای مهر است.

این پول از کجا تأمین میشود؟ تمام این پول از طرف مردم و حامیان مالی که دراینبارهاحساسمسئولیتاجتماعیمیکنند تأمینمیشود.

گاهی اوقات شــیوه هزینههای مالی مؤسسات خیریه و سازمانهای مردمنهاد با شائبههایی هم همراه است؛ شما چگونه نزد حامیان مالیتان اعتمادسازی کردهاید؟ بدبینی مردم بجا و درست است، چون متأسفانه مؤسساتی بودهاند که عملکردشان طوری بوده که مردم احساس کردهاند عملکردشان شفاف نیست. البته نباید اعتماد عمومی به مؤسسات خیریه و سازمانهای مردمنهاد آسیب ببیند؛ اما اینکه مردم هم هوشیار باشند خوب است؛ بهخاطر اینکه این هوشیاری موجب میشود یک نوع نظارت مردمی بر عملکرد سازمانهای غیردولتی شــکل بگیرد. ما در مؤسســهمان همیشه سعی کردهایم با صداقت پیش برویم و همهچیز شفاف باشد. حامیان ما حق دخالت در سیاستها و روش کار ما را ندارند؛ اما حق نظارت بر چگونه هزینهشدن کمکهایشان را دارند.

درواقع به آنها گزارش مالی میدهید؟ بله؛ به حامیان مالی حق نظارت کامل میدهیم تا در جریان چگونه هزینهشدن کمکهایشان باشــند؛ اما در برنامهریزی و اجرای برنامههای مؤسســه به حامیــان مالی اجــازه دخالت نمیدهیم. ما معتقدیم این برنامهها باید با نگاه علمی و مبتنی بر نیازهــای کودکان طراحی شود.

در صحبتهایتان اشاره کردید که اساسا مخالف کار کودکان هستید؛ اما آنها چارهای جز این ندارند. اگر بخواهید قدری ریشهای به این پدیده نگاه کنید دستکم باید برای کاهش تعداد کودکان کار چه راهبردی در پیش گرفته شود؟ نــگاه علمــی میگویــد کــودک کار علت داستان نیســت، معلول اتفاقات جامعه است، معلول نابرابری و مهاجــرت بیرویه و ازدیاد حاشیهنشینی اســت. به هر نسبتی نابرابری و رفاه اجتماعی وجود داشــته باشد به همان میزان هم کودک کار وجود دارد و در آیندهای نزدیک آسیبهای اجتماعی دیگری هم پیامد این چرخه است. ما صدایی هستیم که باعث میشود به این گروهها توجه شود.

این صدای مسئولیتپذیرانه شما شنیده هم شده است؟ باالخره باید شــنیده شــود، اگر جامعه این بینالمللی دریافت میکنند. در بخش غیرفنی به مادران و دختران مهارتهایی مانند خیاطی، آرایشگری و قالیبافی آموزش داده میشود.

تاکنون چند نفــر در دورههای فنی و حرفهای شرکت کردهاند؟ در سه سال گذشته، 200 نفر آموزش دیدهاند.

در این راه از طــرف خانوادهها یا مراکز دولتی با چــه مقاومتها یا موانعی روبهرو بودهاید؟ نهادهای دولتی مانع نبودهاند، ممکن اســت کمکی نکرده باشــند اما مانع هــم نبودهاند، چون ما کارمان را با مجوزهای رســمی انجام میدهیم؛ اما از طرف خانوادهها مقاومتهایی وجود داشت که طبیعی بود. چون این بچهها برای خانوادههایشــان درآمد کسب میکنند و ممکن اســت این درآمد کم شــود؛ ولی از دو طریــق حل میشــود، از طرفی مددکارها همیشــه ســراغ این خانواده رفتهاند و آنها را مجاب کردهاند. از طرف دیگر سیستم آموزشی خانههای مهــر طوری طراحی شــده که به درآمدهای اقتصادی کودکان ضربه جدی نزند. با اینکه ما اساسا مخالف کار کودکان هستیم؛ اما نمیتوان به آنها گفت اصال کار نکنید، زیرا چارهای جز این ندارند و خانوادهها هم ممکن بود در مواجهه با ما اجازه ندهند فرزندانشــان درس بخوانند؛ اما طوری برنامهریزی کردهایم کــه مددکارهایمان با نظارتی که بر محل کار کودکاندارند،آسیبهایچنینمحیطهاییبه حداقل خودش برسد.

ساختار انجمن به چه شکل است؟ چند نفر همکار دارید؟ چیزی حدود 300 نفر با خانههای مهر همکاری میکنند.

این جمعیت دستمزد هم میگیرد؟ از 300 نفر 38 نفر دســتمزد میگیرند، بقیه همه داوطلبانــه کار میکنند. اگــر قرار بود مؤسسه خیریه یا ســازمان مردمنهاد به همه نیروهایش حقوق بدهد، دولت خودش این کار را میکرد. وقتی یک سازمان غیردولتی درست میشود برای این است که ما با همیاری مردم این سازمانها را اداره کنیم. همیشه قرار نیست مردم به این مؤسســات پول بدهند. بسیاری از آدمها تخصصهایی دارند و داوطلبانه به ما کمک میکنند. یک نفر ممکن اســت تاریخ درس دهد، یک نفر پزشــک اســت، خدمات پزشــکی ارائه میدهد، یک نفر برقکار است، نیازهای فنی ما را رفع میکند.

بهطور متوسط ســاالنه چقدر هزینه میکنید؟ اگر بر مبنای هزینههای امروز محاسبه کنیم.

نگاهعلمیمیگوید کودک کار علت داستاننیست،معلول اتفاقاتجامعهاست، معلول نابرابری و مهاجرت بیرویه و ازدیادحاشیهنشینی است. به هر نسبتی نابرابری و رفاه اجتماعیوجودداشته باشد به همان میزان هم کودک کار وجود دارد و در آیندهای نزدیکآسیبهای اجتماعیدیگریهم پیامد این چرخه است

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.