جنگلتراشیها و سدسازیها کی تمام میشوند؟

هزاران گونه جنگلی، قربانی اجرای تصمیمهایی که بدون ارزیابی گرفته شده است

Jameh Pouya - - اجتماعی‌ محیط‌زیست - الهه موسوی

هرچند مسئوالن منابع طبیعی منطقه میگویند این اتفاق نمیافتد، اما در نقشــهای که با جیپیاس مشخص شده، ازآنجاکه مخزن ســد گلورد 747 متر ارتفاع دارد، قطعا زیر آب خواهد رفت».او در ادامه گفت: «ما به داخل آبشار هم که رفتیم، درختان زیادی را قطع کرده بودند و ماشینآالتشان داشت کار میکرد. تعداد زیادی از درختها هم روی زمین بود که عکسهای آن نیز موجود اســت. نیروهای پیمانکار سد به ما گفتند درختهای یکونیم کیلومتر باالتر از آبشار را قطــع میکنیم».این فعال محیط زیســت درباره تعداد درختانی که قرار است در این پروژه قطع شوند، گفت: «یکی از مسئوالن منابع طبیعی منطقه بهصراحت گفت حدود 24 هزار اصله درخت را برای قطع نشانهگذاری کردهایم و فکر میکنیم تا صد هزار درخت نیز برسد و تمام آنها هم سنی بین 50 تا 100 سال دارند».

مخالفت دفتر فنی آب

مطالعه سد گلورد در ابتدای دهه 80 آماده شد. در سال 18، کارشناســان وقت دفتر فنی آب وزارت نیرو، این طرح را مردود و غیرضروری اعــالم کردند؛ اما برخی به مردم و مســئوالن القا کردند که چاره نجات نکا از سیل و کمآبی، ساخت این سد است.

آستانی در ادامه هشدار داد: «آهنگ تغییر اقلیم در ایران بهسرعت در حال نواختهشدن است؛ چنانچه به همین شکل به تخریب منابع آبی و جنگلها بپردازیم و راه توسعه شهری مناطق روستایی واقع در جنگلهای هیرکانی را طی کنیم، بهسرعت دچار زیانهای آن ازجمله کمآبی خواهیم شد».

کاهش آب کشاورزی روستاهای پاییندست

این کارشناس اکولوژی با تأکید بر خطر خشکی شرق مازندارن گفت: «رودخانههای مازندران در چند دهه اخیر بهدلیل عوامل مختلفی ازجمله دستکاریهای غیراصولی ما باز هم اصرار میکنیم که چون برای آن خرج شــده باید افتتاح و بهرهبرداری شــود. سد «گلورد» نیز یکی از همین سدهاســت که این روزها تلخی جنگلتراشیها برای ادامه عملیات آن، کام همه شاهدان عینی را تلخ کرده است. سدی که در 45 کیلومتری شهرستان نکا در مازندران قرار دارد و در حال آمادهشدن برای آبگیری است. مکانیابی این سد در اواخر دهه 40 انجام شد و بعد از گذشت دهههای متمادی که هر تکهاش در دولتی اجرائی شــد و گاهی بهدلیل نبود اعتبار متوقف میشد، اکنون آماده آبگیری است. حاال باید مخزن سد از درختهای چندهزارساله هیرکانی خالی شود و درختها باید قطع شوند؛ آنهم نه یکی و دوتا، صدها و بلکه هزاران درخت که هرکدامشان ارزش زیستی باالیی دارند و خودشان بزرگترین جذبکننده و ذخیرهکننده آب و نیز عامل بارش برف و باران هســتند. این حوادث در شرایطی رخ میدهد که نه بارشها بارشهای ســابق است و نه دبی رودخانهها مانند گذشــته؛ رودخانه «نکارود» هم دیگر آن رودخانه دهه 40 نیست.

پدرام آستانی، کارشناس اکولوژی و فعال محیط زیست شهرستان نکا، درباره فاجعه ساخت سد گلورد به «جامعه پویا» گفت: «اصال تصــوری درباره این حجم قطع درخت و وسعت این فاجعه و اطالعی از محدوده مخزن نداشتیم. وقتــی به منطقه رفتیــم با حجم انبوهــی از درختهای قطعشــده مواجه شــدیم که تخمین زده شده حدود 10 هزار درخت تاکنون بریده شده است و هر روز نیز در حدود صد کامیون از آنجا درختها را میبرند. درختهایی که از قطورترین جنگلهای مازندران هستند؛ ممرز و انجیلی و توسکا و راش ...و که از کهنترین جنگلهای شمال هستند. از سوی دیگر آبشار تاریخی و زیبای «اسپی او» بهشهر نیز که مقصد گردشگران زیادی است، به زیر آب خواهد رفت؛

نمیدانم صدای ارههای موتــوری که آن روز جنگلها را میتراشــیدند، چگونه میتوان تقلید کرد: غــژژژژژژ... همممممممم... یا ... هرچه، باشد صدای کریهی بود که جان را میخراشید و میرفت تا انتهای وجودت؛ بهویژه وقتی قطر و ســن درختهایی توجه میکردی که با شدت بر زمین میافتادند و اطرافشــان خاکی بلند میشد به بلندای خود درخت. ارتفاع بعضی از آنها به 10 متر و بیشتر میرسید و قطرشان را بدون متر هم میشد تخمین زد. تلخیاش آنجا بود که این اتفاق درســت در روزهایی افتاد که ایران کمآب شده و استانهای پرآب شمالی هم حاال در ساعات مختلف شبانهروز جیرهبندی آب دارند. بااینهمه درختها بر خاک افتادند، روی هم چیده شــدند، بار کامیون شدند و رفتند به کارخانههای چوب و نئوپان و شرکتهای چوب و کاغذ.

هیچ پرســیدهایم مصوبههایی که مخرب هســتند و مخرببودنشان را تازه چند سالی است فهمیدهایم، چرا باید اجرا شوند و به پایان برسند؟ پاسخ وزارت نیرو برای بسیاری از سدسازیها مشخص است: «چون برایش هزینه کردهایم، باید تمامش کنیم». مثل اینکه دست یک آدم را قطع کرده باشیم و اگر پلیس یا پزشــک جلوی ما را گرفت، بگوییم: «حاال که دستانش را بریدهام، بگذار سرش را هم قطع کنم و قلبش را هم دربیاورم». داستان اجرا و آبگیری سدها هم در ایران اینگونه شده است. در شرایطی که هنوز باران میبارید و خشکسالی امروزی نبود و در روزهایی دور که هنوز بینش و دانش محیط زیســتی ما مثل امروز ارزش اکوسیستمها را نمیدانست، طرحهای ساخت سد و جنگلتراشیهایی را مصوب کردهایم که همانها به ما ضربه زدند. رودخانهها را خشــک کرده و ریزگرد را به حلق شهروندان فروبردهایم و

و گرمشدن زمین، بهطور متوسط دچار 47 درصد کاهش دبی آب شــدهاند؛ اما ســهم کاهش آب رودخانه نکارود از این تحوالت 80 درصد بوده که بیشترین کاهش در استان شمرده میشود. در چند سال گذشته در فصل تابستان که مزارع برنج پا میگیرند، شــاهد هستیم حجم آب عبوری رودخانه در وســط شــهر نکا تقریبا به صفر رسیده است. کاشت برنج در این منطقه حدود دو هزار سال قدمت دارد و تابستانها نیز آنقدر آب کافی بود که به دریا منتهی میشد که البته این روند در چند ســال اخیر کامال دگرگون شده است. درحالحاضر حقابه محیط زیستی این رودخانه هم رعایت نمیشود. اکنون با آغاز افتتاح و آبگیری سد گلورد در 13 تیر امســال با حضور وزیر نیرو، شکایت برنجکاران چندین روستای پاییندست رودخانه از کاهش شدید آب و خطر خشکشدن شــالیها شنیده شد که با درخواست فرمانداری نکا، آبگیری به حداقل رســید». آستانی دومین خطر را اینگونه شــرح میدهــد: «دوم آنکه آب رودخانه نکارود به بهشهر راه نداشت و میلیونها سال از منطقه نکا گذر کرده و به ســاحل نکا ریخته است. با احداث این سد، بخــش زیادی از آب رودخانــه از طریق خطوط لوله قطور برای آب شرب و دهها کیلومتر شبکه آبیاری به سمت مزارع بهشهر منحرف میشــود. در گذشته نیز خطوط قطوری برای انتقال آب ســفرههای زیرزمینی نکا به سمت بهشهر ساخته شــد و در حال انتقال آب هستند. با وجود این دو طرح انتقال که برخالف قوانین طبیعت و حکمرانی علمی آب و موجب برهمزدن حقابه طبیعی هستند، باید سرنوشت خطرناکی را برای کشــاورزان نکایی متصور شد. همچنین تجربه سالهای اخیر در انتقال آبها بهوسیله وزارت نیرو نشــان داده هر طرفی که قدرت البیگری بیشتری داشته باشد سهم بیشــتری از آب دریافت میکند. آب شرب این سد برای شهرهای نکا، بهشهر و گلوگاه و حتی بندر ترکمن نیز در نظر گرفته شده است».

ازدسترفتنجنگلهایهیرکانی

آستانی ادامه این طرح را همراه با جنگلتراشی گستردهتر ذکر میکند و بــه «جامعه پویا» میگویــد: «پیمانکاران برداشت چوب که دو شرکت و یک شخص حقیقی هستند، هرروز در حال قطعکردن صدها درخت و انتقال آنها هستند. مسئوالن و مدیران پروژه درباره این تعداد درختی که نابود میشود هیچ اطالعرسانی نکردهاند. اشرافنداشتن به ارزش جنگل برای مهندسان سدساز و بهکارنگرفتن کارشناسان ارزیابی ارزش اقتصادی درختان جنگل، برای ارزشگذاری و مقایســه آن با منافع سدی با عمر مفید محدود کمتر از صد ســال، اکنون موجب شده است به این سادگی دست به قطع جنگلهای شــمال ایران بزنیم که میراث طبیعی و باســتانی هســتند. درختان قطور ممرز، انجیلی و بلوط که دیررشــد هستند و انواع درخت افرا و توسکا، بیشترین گونههایی هســتند که در حال قطعشدن هستند و برآورد صحیحی از ارزش واقعی آنها نشده است».او درباره عوارض قطع درختان در کاهش میزان بارش و در نتیجه آن کمبود بیشتر آب، میگوید: «در شمال هر چه جنگل متراکمتری داشته باشیم، باران بیشتری خواهیم داشت. جنگل متراکم شمال موجب خنکشدن و زود بارورشدن بخارهای دریای مازندران و تشــکیل مه میشود. بنابراین بسیار غیرعلمی است که برای سدسازی با هدف تأمین آب شرب، این همه جنگلتراشی صورت بگیرد. احیای دوباره جنگلی شبیه این جنگل با عمر کمتر، نیاز به بودجه نجومی و سالهای زیادی دارد. پرسش ما این است آیا وزارت نیرو در قبال نابودی این جنگل غرامتی به سازمان جنگلها میپردازد تا مشابه این جنگل را در جایی دیگر احیا کند؟ و حتی اگر بپردازد، این جنگلها در عمل احیا میشوند؟!».

زیرآبرفتن چشمه آبشار بزرگ و غار ارزشمند «اسپی او»

چشمهآبشار «اسپی او» در مسیر رودخانه نکارود، یکی از این مواهب الهی اســت که باکیفیتتریــن آب را برای منطقه تأمین میکند. آستانی تأکید میکند حاال با ساخت سد گلورد، این چشمهآبشار خزهای که آب آن به رودخانه میریخته، به زیر آب مخزن ســد میرود. این چشمهآبشار که یکی از بهترین جاذبههای اکوتوریستی منطقه است و میتواند منبع تأمین آب شــرب مفیدی باشد، اینگونه به دست ویرانی سپرده میشود. از دیگر جاذبههای توریستی کنار این آبشــار، غاری است که هنوز تحقیقاتی درباره آن انجام نشده است. درباره ویرانی این چشمهآبشار ارزشمند که طبیعتگردان زیادی را از اقصا نقاط ایران جلب میکرد، هیچگونه اطالعرسانی عمومی انجام نگرفته است و این نشانه آن اســت که مدیران مجری ســد، به میراثهای طبیعی کشورمانبیاعتناهستند».

کاهش آب سفرههای زیرزمینی نکا

سفرههای زیرزمینی شهرســتان نکا که بستر زندگی مردمان، جنگلها و حیات وحش منطقه است، در سالهای اخیر کاهش چشــمگیری از نظر میزان آب داشــته است. آستانیدراینبارهمیگوید:«چندینسالاستفصلتابستان در شهر نکا با بستر خشک رودخانه مواجه میشویم. بخش اعظمی از زمینهای کشاورزی جلگه بزرگ و حاصلخیز نکا که در چند دهه قبل آبیاری آنها بهوســیله آب رودخانه و کانالهای منتهی از آن انجام میگرفت، اکنون بهوسیله حفر چاههای بیشمار و بدون حساب و نظارت انجام میپذیرد. از طرفی دیگر، برای آب شرب شهرهای نکا و بهشهر، از چاهها و لولههای قطوری آب برداشــت میشود که رقم مجموع آبدهی این چاهها، به بیش از 800 لیتر در ثانیه میرسد. مجموع این شرایط خطرناک موجب شده آبخوانهای دشت نکا بهســرعت به سمت تهیشــدن پیش بروند. مسئوالن بهشهر میتوانستند آب شرب خود را از چشمههای غرب این شهر تأمین کنند؛ ولی به نظرشان آب نکا منبع باثباتتری محسوب میشد. درحالیکه با برداشت حجم زیادی از آب نکا، امنیت آبی منطقه را به خطر انداختهاند. از چند ســال قبل دشت نکا و بهشهر و گلوگاه، دشت ممنوعه اعالم شده اســت؛ ولی چاههای آب همچنان فعالاند و نظارتی نیز بر آنها وجود ندارد. گزارشهای رسمی، از کاهش 04درصدی ســطح آب آبخوانها و افزایش غلظت کلر و نیترات در این آبها خبر میدهد. همچنین با بهرهبرداری از ســد گلورد، تغذیه آبی آبخوانهای نکا بیشتر از سابق و بهشدت کاهش مییابد و کشاورزان دست به حفر چاههای عمیقتر میزنند و در نهایت، خطر فرونشست آبخوانهای دشت نکا که در میلیونها سال شکلگرفتهاند، در راه است که بههیچوجه بازگشتپذیر نیستند. از سوی دیگر، سیلهای موسمی نکا یکی از عوامل تغذیه آبخوانهای حیاتی نکا هســتند که با وجود ســد گلورد، این نوع تغذیه آبی کمتر خواهد شد. در چنین شرایطی، خردمندانهترین تدبیر در مدیریت آب این حوضه آبریز و رودخانه نکارود و دشــت نکا، نظارت دقیق و محدودکردن برداشــتهای آب نکارود از منشأ تا مقصد و همچنین نظــارت دقیق و محدودکــردن چاههای آب است، زیرا بهرهبرداری از سد گلورد بر خطرات آبی منطقه میافزاید».

آلودهشدن آب رودخانه نکارود

بیشتر درختان درون دره صخرهای و دارای شیبهای تند هســتند و کار قطع آنها به ســختی و با خطر همراه اســت. همین نکته که امکان ازریشهدرآوردن درختان در شیبهای تند را سخت کرده است، به نظر آستانی موجب آلودگی آب منطقه میشود. او میگوید: «برای پیشگیری از ریزش، الزم است ریشه در خاک باقی بماند. پیمانکاران قطع درختــان، دو ماه دیگر فرصت دارند همه درختان را قطع کنند. این حجم زیاد از ریشه درختان درون آب مخزن ســد گلورد پوسیده میشود و آب مخزن را دچار آلودگی زیادی خواهد کرد.»

بر اساس «منشور حقوق شهروندی» که حسن روحانی بر آن تأکید میکند، زیرپا گذاشتن منافع عمومی، یک جرم تلقی میشود که دولت موظف است مقابل آن بایستد، آیا دولتی که چنین منشوری را تهیه و ارائه میکند، میتواند ادامهدهنده طرحهای مخرب دولتهای پیش از خود باشد که عوارض آنها تا صدها سال ماندگار است و منافع ملی و عمومی را با چالشهایی جدی روبهرو میکند؟

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.