سرطان را هر روز میبلعیم ...

میزان آلودگی محصوالت کشاورزی به سموم مشخص نیست

Jameh Pouya - - چشم‌انداز‌ ‌‌محیط‌زیست - الهه موسوی

گازی میزنــی بر پوســت ســرخ و زیبایش، عطــری دلانگیز که میتواند چند ساعتی نشــاط روزانهات را تأمین کند و جانت را تازه؛ اما نه! حواست باشد؛ به رنگ و عطرش اطمینانی نیست. زیر پوســتش، درون ســلولهایش و تمام ذرهذره وجــودش پــر اســت از موادی که میتواند نهتنهــا آنچنان مریضات کنــد که کیــف خــوردن را از دماغت دربیاورد؛ بلکه بکشــاندت تا یکقدمی مــرگ و توی راهروهای بیمارســتان و مراکز شیمیدرمانی و ... اگر زود متوجه نشوی و بهسرعت پیگیری نکنی یا اینکه بدشانس باشی، حتی میتواند زندگیت را بگیــرد و دیگر تمام. حال تو میمانی و یک دغدغه بزرگ و پرســش بیپاسخ کــه با آنها چه کنــی؟ بخوری؟ مریض میشــوی و نخوری دچار کمبود. این دیگــر یک ماجرای برآمده از «ســانتی مانتالیســم» محیط زیستی نیست که فقط نگران ماهیهای قرمز سفره هفت سین باشد و دغدغه فالن گونه حیوانی در خطر انقراض؛ بلکه مربوط میشود به غذایی که بر سفره کودکانت میگذاری و سالمت یا بیماری و مرگ یا زندگیشان...

اردیبهشــت امســال بود که عضو کمیســیون بهداشــت مجلس درباره ســالمت محصوالت کشاورزی در ایران هشــدار داد و بهصراحت اعالم کرد که حدود 30 تــا 35 درصــد محصوالت کشــاورزی کشــور، آلوده به ســموم شیمیایی اســت که اگر برای آن فکری نشــود، میتوانــد تهدید جــدی برای سالمت شهرندان باشــد. این در حالی بود که پیشتر مسئوالن میگفتند که 95 درصد تولیدات کشــاورزی کشور از نظر باقیمانده ســموم آفات نباتی سالم هستند و فقط بعضی محصوالت مانند گوجه، خیار و توتفرنگیهای گلخانهای ممکن اســت بیش از حد مجاز ســم داشته باشند. در این راستا در سال 84 محمدعلی باغســتانی میبدی، رئیس سازمان حفظ نباتات وقت کشور، اعالم کرده بود میزان سم مصرفی در تولیدات کشاورزی ایران، نصف میانگین جهانی اســت و بیشــترین مبارزه شیمیایی و استفاده از ســم برای محصوالتی مانند گندم و برنج است؛ درحالیکه برای تولید محصوالتی مانند انار، کیوی، انجیر ...و از هیچ سمی استفاده نمیشود. او گفته بود میزان مصرف سم در تولید محصوالت کشاورزی در 20 ســال اخیر یکسوم کاهش یافته و از 30 هزار تن در سال به 21 هزار تن رسیده است.

از ســویی اردیبهشت ســال جاری سعید متصدی، معاون انسانی سازمان حفاظت محیط زیســت بهصراحت از آلودگی محصوالت کشاورزی خبر داد. او گفت: «حتی اگر بهترین و پاکترین آبها به زمینهای کشاورزی ما برسد، به دلیل آلودگی خاک، محصوالت مصرفی ما آلوده اســت». او با بیان اینکه از سال 1346 درباره باقیمانده ســموم در مواد غذایی، قانون تدوین شــده است، گفت: «باید به ســمت پایش و کاهش سموم و کود برویم، اما متأسفانه درحالحاضر برای مصرف سموم یارانه تعلق میگیرد. بسیاری از محصوالت کشاورزی آلودگی شیمیایی دارند و بر اساس آخرین آمار حــدود 30 الــی 35 درصد محصوالت مختلف به جهت مصرف بیرویه سموم و آنتیبیوتیکها آلوده هستند و آلودبودن محصوالت کشــاورزی به سموم و آنتی بیوتیکها منجر به افزایش مقاومتهای میکروبی شــده و برای سالمتی انسان خطرناک است؛ بنابراین باید توجه شود».

این اظهارنظرهــای متناقض نگرانی شــهروندان را افزایش داد و این سؤال را بدون پرسش بر جای گذاشت که باالخره تکلیف مصرفکننده ایرانی در این میان چه میشود و چه باید کرد؟!

بهارخاموش

نخستین اظهارنظرهای علمی درباره آسیبزابودن مصرف سموم و کودهای شــیمیایی در کشــاورزی را خانمــی زیستشــناس اهل ایالت پنسیلوانیا در کتاب مشهورش «بهار خاموش» گوشزد کرد. راشل کارسون این کتاب را نوشت و در ســپتامبر 1962 در ایاالت متحده آمریکا منتشــر کرد. انتشار این کتاب و آگاهی جامعه جهانی نسبت به خطرهای سموم دفع آفات در کشاورزی انقالبی را ایجاد کرد. جهانیان متوجه شدند آنچه تاکنون درباره ســموم میپنداشــتند، ذهنیتی خوشبینانه و غیرعلمی بوده که میتواند منجــر به بیماریهای جدی و مرگ آنها شود.

پس از جنگ جهانی دوم اســتفاده بیرویه از سموم شــیمیایی آفتکش توجه کارسون را به خود جلب کرد و او را واداشــت تا مردم را از اثرات درازمدت سموم آفتکش آگاه کند. وی شیوههای متخصصان علوم کشاورزی را به چالش خوانــد تا همگان را به تحول در دیدگاه بشر درباره دنیای طبیعت دعوت کند.

کارســون پــس از آن در برابر آماج حمالت صنایــع شــیمیایی و برخی کارکنــان دولــت کــه او را اخاللگر مینامیدند، قرار گرفت، اما با شــهامت از موضــع خــود دفــاع کــرد و گفت: «نباید فراموش کنیم که ما هم بخشی آســیبپذیر از دنیای طبیعت هستیم و به اندازه ســایر بخشهای اکوسیستم در معرض خطر». او در ســال 1963 از کنگره آمریکا تقاضا کرد تا سیاستهای جدیدی را برای حفاظت سالمت انسانها و محیط زیست اتخاذ کنند. در واکنش به انتشار بهار خاموش و نقد جدی سموم شیمیایی و آفتکشها، صنایع شیمیایی و وزارت کشاورزی آمریکا در یک ائتالف بیســابقه، تهاجمی گســترده را علیه کارسون سازمان دادند و نزدیک به 250 هزار دالر برای بیاعتبار کردن تحقیقات او در این کتاب و خرابکردن شخصیت

او هزینــه کردند. آنها او را «پیردختری عصبــی و احساســاتی» نامیدند که از گربهها نگهداری میکند و از علم ژنتیک حالش به هم میخورد.

«بهار خاموش» در اصل نقدی جدی و بیشتر از یک کتاب یا متن دانشگاهی صرف بود. این کتــاب یک «دکترین» به حساب میآمد که تمام آنچه بشر تا پیش از آن درباره کنترل طبیعت و مهار آن اندیشــیده و عمل کرده بود، به نقد جدی کشید؛ بیاحتیاطیها، آزمندیها و بیمسئولیتی انسانی را با هر نیتی نقد کــرد و همگان را نســبت به دگرگونی نگرانکننده و خطرساز سیمای زندگی در کره زمین هشــدار داد. کارسون در آخریــن پاراگراف کتــاب بهار خاموش نوشته است: «ازعبارت «کنترل طبیعت» بــوی تفاخــر و خودخواهی به مشــام میرسد و زاییده فلسفه و زیستشناسی عصر حجری اســت که گمان میکرد وجود طبیعت فقــط بهخاطر راحتی و آسایش انسان اســت. برای ما بداقبالی نگران ایاســتکهعلمیچنین ابتدایی، به مخوفترین سالحها مجهز شده باشد و آنها را نهتنها علیه حشرات، بلکه علیه تمامی زمیــن به کار گرفته است».

هشت سال بعد از اینکه کارسون به دلیل ابتال به سرطان پستان درگذشت ،)1964( قانون ممنوعیت استفاده از سم د.د.ت در ایاالت متحده در سال 1972 تصویب و اجرائی شد که میتوان آن را دســتاورد این کتاب و تالش کارسون دانســت. پــس از آن و با وجــود تمام مخالفتهای صنایع شیمیایی و تاجران این بخش در صنعت کشــاورزی که با انتشــار ســموم در خاک و آب و غذای جهانیان، پول روی پول میگذاشــتند، بشر راه بازگشت به مسیر طبیعی تولید محصــول را پی گرفت و «کشــاورزی ارگانیک» را بهعنوان بهترین روش برای تولید محصول سالم انتخاب کرد.

سرطان و ارتباط با سموم

متخصصان تغذیه استفاده بیرویه از سموم و آفات کشاورزی را عامل افزایش بعضی از انواع ســرطانها میدانند. بر اساس آمارهای رسمی میزان بروز ساالنه ســرطان در جهان از 41میلیون نفر در سال 2012 میالدی به 25 میلیون نفر ســال 2030 خواهد رسید که بیش از 07درصد آن در کشورهای درحالتوسعه رخ میدهــد. در ایران ســاالنه بیش از 90 هزار نفر دچار سرطان میشوند که تا ســال 2030 میالدی، بــا 70 درصد افزایش، به 155 هزار نفر خواهد رسید. میزان بروز سرطان در مردان ایرانی 134 نفر و در زنان نیز 128 نفر است.

حال باید پرسید که ارتباط سرطان با استفاده از کودهای شیمیایی چیست؟ چندی پیش یحیی پاسدار، متخصص تغذیه، با تأکید بــر این ارتباط پیچیده گفت باید نظارت بر سالمت محصوالت کشاورزی افزایش یابد. او افزود: «مطالعات مختلف ارتباط بعضی انواع سرطانها را با افزایش نیتــرات در مواد غذایی و نیز افزایش باقیمانده سموم کشاوری نشان داده و از طرفــی افزایش مقاومتهای آنتیبیوتیکی بیارتباط به مصرف بیرویه آنتیبیوتیکها در کشاورزی نیست».

پاسدار در پایان کنترل هرچه دقیقتر استفاده از مواد شیمیایی در کشاورزی و دامداری، نظارت بیشتر وزارت کشاورزی در تهیــه و توزیع کودها و ســایر مواد کشاورزی در روستاها و مسئولیتپذیری آنها در قبال ســالمت تولید محصوالت را ازجمله گامهای اساســی در افزایش امنیت غذایی دانست و تأکید کرد:«خطر آلودگی ســیبزمینی، پیــاز یا حتی هندوانه کمتر از خطر آلودگی گوشــت نیســت که برای توزیع آن مهر تأییدیه ســازمان مربوطه را نیاز دارد. پس باید بر روی ســالمت محصوالت کشاورزی نظارتی جدی صورت بگیرد».

کشاورزیارگانیک

به گفتــه کارشناســان، محصوالت ارگانیک محصوالتی هستند که در کل فرایند تولید آنهــا یعنی مراحل قبل از کاشت، داشت، برداشت، پس از برداشت و حتی مرحله فرآوری آنها از هیچگونه نهاده شــیمیایی، دســتکاری ژنتیکی (تراریختگی)وافزودنیمصنوعیاستفاده نمیشود و چرخه طبیعی محصول کامال رعایت میشود؛ به عبارتی در کشاورزی ارگانیک ما نمیتوانیم از کودها، سموم شیمیایی و بذرهای تراریخته (دستکاری شده ژنتیکی) استفاده کنیم. کشاورزی ارگانیک بر چهار اصل اکولوژی، سالمت، مراقبت و اصل عدالت و انصاف اســتوار اســت. آزاد عمرانی، عضو هیئتمدیره انجمن ارگانیک کشور، با ارائه تعریف فوق در توضیح اصل عدالت و انصاف میگوید ما در این نوع کشــاورزی نمیتوانیم از کودکان اســتفاده کنیم، چراکه باید به مســئولیتهای اجتماعی نیز توجه و حقوق کودکان رعایت شود. بهطور کلی کشــاورزی ارگانیک یک نوع کشاورزی فرایندمحور و دوستدار طبیعت است.

امــا آفتهــا را چه کنیــم؟ اگر آنها را کنتــرل نکنیم، محصولمــان از بین میرود یا کاهش ســطح بسیار درخور توجهی خواهد داشــت. این نخســتین سؤالی است که کشــاورزان و مسئوالن در پاســخ منتقدان ســموم شیمیایی میگویند. عمرانی در پاسخ این پرسش میگوید:«متأســفانه مــا بــه کودهای شیمیایی وابستگی زیادی پیدا کردهایم و در حال فراموش کردن عملیات صحیح کشــاورزی هســتیم، این پیشفرض غلط را که بدون ســموم و شــیمیایی نمیتوان کشاورزی کرد، تولیدکنندگان و واردکنندگان سموم شیمیایی ترویج کردهاند. روشهای زیــادی وجود دارد که میتوان با انجام آنها مصرف سموم و کودهای شیمیایی را به حداقل رساند یا حذف کرد. ما در این راستا میتوانیم ابتدا از روش تلفیقی شــیمیایی و بیولوژیک اســتفاده و بهتدریج ســموم و کودهای شــیمیایی را حذف کنیــم؛ درنهایت نیــز مقابله با آفات را فقط به اســتفاده از روشهــای بیولوژیکی محدود کنیم. خروجی چنین روشی به نفع اکوسیستم، کشاورزان، مصرفکنندگان و نسلهای آینده خواهد بود».

کشاورزی ارگانیک در ایران و جهان

غذای بشر در مدت 11 هزار و 500 ســال پیش از خلق ســموم شیمیایی چگونه تولید میشده است؟ کشاورزی ارگانیک ســالها بشر را بدون بیماری و عوارض مصرف سیر کرده و امتحانش را در این زمینه پس داده است.

بر اســاس آمارهای موجــود، امروزه تجارت این محصوالت در دنیا در حدود 90 میلیارد دالر و ســطح زیرکشت آن حدود 40 میلیون هکتار است. بسیاری از کشــورهای جهــان از جمله اتریش، ســوئیس، آلمان، ایتالیا، فرانسه و اکثر کشورهای اروپای شمالی مانند دانمارک در حال حرکت به ســوی کشــاورزی ارگانیک هســتند و در این مســیر قدم برمیدارند. استقبال مصرفکنندهها نیز تا آنجا بوده که مردم در کشورهای پیشتاز این روش، گرایش ویژهای به آن دارند و حاضرند حتی تا دو برابر قیمت برای خرید آن پول بدهند. اگر میبینیم که اروپاییها بیشــترین مصرف محصوالت ارگانیک را دارند، نباید تصــور کنیم محصوالت ارگانیک لوکس و تجملی اســت؛ بلکه دنیای ثروتمند و توسعهیافته به این دلیل به غذای ارگانیک گرایش دارند که ضمن حفظ سالمت، از هزینههای کمرشکن درمانپیشگیریکنند.

اما در ایران کشاورزی ارگانیک وضعیت چندان مطلوبی نداشته و محصوالت آن هنوز یــک کاالی لوکس و تفننی تلقی میشــود. سطح زیرکشــت محصوالت ارگانیک در ایران حدود 40 هزارهکتار و با احتساب عرصههای طبیعی تقریبا 80 هزارهکتار است و کشوری مانند ترکیه سطح زیرکشت بیشتری در این زمینه نســبت به ایران دارد. این درحالی است که مطابق قانون برنامه پنجم توسعه، مقرر شــده بود 52درصد از اراضی زیرکشت کشور تحت پوشــش مدیریت تلفیقی آفات و بیماریها و کشــاورزی ارگانیک قرار بگیرد، اما این هدف، به دلیل فقدان برنامهریزی و بودجه مناسبی محقق نشد. نکته تأســفآور و عجیب آن است که با وجود تحققنیافتن اهداف برنامه پنجم، کشــاورزی ارگانیک در برنامه ششــم توسعه نیز مورد بی مهری قرار گرفت و به ضرورتهای آن توجه نشد.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.