ختمی؛ دوست پوست، دشمن یبوست

novindaroo - - حکیمخانه - سیما رفیعی کارشناسی زیستشناسی گیاهی، عضو فعال انجمن تحقیقات طب سنتی ایران

نـام علمـی آن ‪Althaea officinalis‬ ، در کتـب طـب سـنتی نوعی خبّـازی و نـام یونانـی آن ختمـی اسـت. بهتریـن آن ســبز کوهــی اســت کــه گلــش سـفید اسـت. ازنظـر جالینوس سـرد و تـر، ازنظـر شـیخالرئیس ابوعلـی سـینا گــرم معتــدل و ازنظــر زکریــای رازی گــرم میانــه اســت. بــه نظــر میرســد کــه نظــر بوعلــی بــه حقیقــت نزدیــک اســت، گرچــه عــدهای نیــز ختمــی را معتــدل و قــوی و مایـل بـه سـردی و تـری دانســتهاند. گل آن در خــواص، ضعیفتــر از تخــم، بـرگ و سـاقۀ آن اسـت. دانــه ختمــی بهتریــن نوعــش ســیاهرنگ بــوده و مــزاج ســرد یــا معتــدل دارد.

گیاهشناسی:

خطمــی گیاهــی اســت علفــی چندســاله کــه ســاقۀ آن نســبتاً ضخیــم و افراشــته اسـت. گیـاه پوشـیده از کـرک سـفید پنبهای اســت. برگهــای آن متنــاوب و بــه رنــگ سـبز مایـل بـه سـفید و گلهـا درشـت بـه رنـگ سـفید مایـل بـه صورتـی یـا مایـل به ارغوانـی اسـت کـه در قسـمت انتهای سـاقه معمــولاً بهصــورت دســتههای 3 تایــی ظاهـر میشـود. ریشـۀ آن دراز دوکی شـکل بــهرنگ رگخاکســتری مایــل بــه زرد و ریشــۀ ســال دوم آن بــه ضخامــت یــک انگشــت بــا طعمــی کمــی شـیرین اسـت. معمـولاً ً در ســال دوم ریشــه را بیــرون آورده، تمیــز کــرده و خشــک میکننــد. ایــن گیــاه معمــولاً در نقــاط مرطــوب و باتلاقــی و چمنزارهـای شـور میرویـد و معمـولاً برای مصـارف دارویـی کاشـته میشـود. تکثیر آن بـا کاشـت، تخـم آن در بهـار و یـا کاشـت پاجــوش آن در پاییــز انجــام میگیــرد. معمـولاً برداشـت برگهـای جـوان خطمـی و گلهـای آن قبـل از اینکـه کامـلاً باز شـود، در تابســتان انجــام میگیــرد. در ریشـه ختمـی، لعـاب )موسـیلاژ( 25 تـا 35 درصـد، نشاسـته 35 درصـد، پکتیـن 10 درصــد، قندهــا 10 درصــد، آســپارژین 2 درصـد و تانـن 10 درصـد وجـود دارد. ایـن مــواد در گل، بــرگ و در تخــم ختمــی بــه مقــدار کمتــر وجــود دارد.

روشهای مصرف:

جوشــاندۀ ریشــۀ خطمــی: 30 گــرم ریشــۀ خطمــی را نیــم کــوب کــرده و مــدت نیم ســاعت در مقــداری آب

می جوشــانند کــه1000 گرم جوشــاندهبــهدســت آیــد. ســپس آن را صافکــرده و بــرای شسـتن، نـرم کـردن و کمپـرس ورمهـا از آن اســتفاده میکننــد. خیسـاندۀ ریشـه خطمی: ریشـۀ خطمـی 10 گـرم، آب سـرد 1000 گرم. ریشـه را پوسـت گرفتـه خرد کنند و در آب سـرد بخیسـانند و در اسـهال خونـی حـاد قسـمت صـاف روی آن را بهجـای آب مرتبـاً بیاشـامند. در هنــد برگهــا و گلهــای لهشــدۀ آن را روی سـوختگی میگذارنـد و دمکـردۀ گلها و غنچههــای آن را در مــوارد برونشــیت و نزلههــای برونشــیتی تجویــز میکننــد. در ژاپــن از جوشــاندۀ ریشــه و برگهــای خطمــی دارویــی بــرای معالجــۀ اســهال اســتفاده میشــود. ایــن جوشــانده بــرای تســکین ســرفه و لینــت مــزاج نیــز مفیــد اســت. و بهصــورت قرقــره بــرای رفــع التهــاب گلــو مصــرف میشــود. بـرای تهیـۀ دمکـردۀ ریشـۀ ختمـی ‪-10 30‬ گـرم ریشـۀ خطمـی را گرفتـه پـس از تمیـز کـردن و خـرد کـردن، 1000 گـرم آب جوش روی آن مییریزنــد و آنقــدر صبــر میکننــد کـه درجـۀ آب 20 درجـه شـود. سـپس آن را صـاف کـرده بـا عسـل مخلـوط و 3 فنجـان در روز مییخورنــد. در مــوارد یبوســت در ایــن دمکــرمکــرده شــیرینبیان، انیــس و پوســت سیاهتوســه ‪-10 )20‬ گــرم( اضافــه میکننــد. اگـر نیـمگگرم گل خشـک ختمـی را در 150 گــرم آب بــه مــدت 5 دقیقــه بجوشــانند و ســپس آن را ســرد کــرده ‪-5 6‬ قطــره الــکل کامفـره بـه آن اضافـه کننـد، محلولـی بـرای شستوشـتوشــوی چشــم تهیــه میشــود کــه خیلـی مفیـد اسـت. در مـورد رفـع یبوسـت و تحریـک رودههـا اگـر 4 گـرم ریشـۀ ختمـی را بـا 2 گـرم مغز ریشـۀ شـیرینبیان و 2 گـرم لاکتـوز مخلوط کــرده و صبــح ناشــتا بخورنــد، بــرای رفــع یبوسـت و تحریـک رودههـا مفیـد اسـت.

مصارف درمانی ‪medicinal uses(‬ )

ملیــن مــزاج، محلــل و منضــج ) معتدلکننکننــدۀ اخــلاط( اســت. جهــت رفــع شــقاق و تقشر)پوستهپوســته شــدن( پوســت کــف دســت و پــا نافــع اســت. شســتن بــا جوشــاندۀ بــرگ آن بـرای نـرم کـردن مـوی سـر نافـع اسـت. ورم ســخت را نــرم میکنــد، از آمــاس جلوگیــری مینمایــد، ورم خونــی را فــرو مینشــاند، دمــل را میرســاند، در عـلاج آمـاس نفخـی و خنازیـر مفیـد اســت. نشســتن در دمکــردۀ آن بــرای تحلیــل ورم مقعــد و بســته بــودن دهانــه رحــم زنــان عقیـم مفیـد اسـت. بهویـژه اگـر بـا پیـه غاز باشـد در عـلاج درد مفاصـل، عـرق النسـاء )سـیاتیک(، لرزش، کشـیدگی و گسـیختگی ماهیچـه، کشـیدگی اعصـاب مفیـد اسـت. ضمــادش عــلاج ورم بناگــوش اســت، التهـاب و بادکردگـی پلـک را از بیـن میبرد، راه بلغـم آوردن را آسـان میکنـد. بـه ذلیـل قبضــی کــه دارد، مانــع خــون بــرآوردن از گلــو میشــود. ضمــاد برگــش ورم پســتان را فــرو مینشــاند. از علاجــات ذاتالریــه اســت. شــیرهاش تشــنگی را فــرو مینشــاند. آب پــز بــرگ و ریشــهاش در عــلاج ســوزش مجــرای بــول، ســوزش روده، ورم اطــراف پیزی)مثانــه( و اســهال بــد و بیماریهــای دسـتگاه ادراری ماننـد سـنگ کلیـه، کمـی ترشــح ادرار)الیگوریــا( و عــدم دفــع ادرار)آنوریــا( مفیــد اســت. در ترشـحات زنانگـی عـلاوه بـر خـوردن، از همــان محلــول دســتگاه تناســلی را شستشـو دهنـد. بـا روغـن کنجـد و روغن زیتـون بـر بـدن بمالنـد و از گزند حشـرات در امــان میماننــد. اگـر آبپـزش را بـا روغـن کنجد یا شـراب مخلــوط کننــد و بــر جــای نیــش زنبــور عسـل بمالنـد، مفیـد اسـت. قطعـات ریشـه ختمـی را در آب خیسـانده و از آن بـرای رفع تحریــکات جلــدی و بهعنــوان آرامکننــدۀ ناراحتیهــای پوســتی اســتفاده میکننــد. از ریشــۀ ختمــی بهصــورت دمکــرده بــرای تســکین ســرفه شــدید اســتفاده میشــود. بــرای تســریع دنــدان بنــدی کــودکان ریشــۀ خطمــی را کامــلاً تمیــز کــرده و خــرد نمــوده بــرای جویــدن و ســاییدن لثههــا بــه کــودک میدهنــد. ایــن کار اثــرش از لاســتیکهایی کــه بــرای مالــش بــه لثههــا بــه کــودک میدهنــد بجــود، خیلــی بیشــتر و بهتــر اســت.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.