شريك يا متحد

مروري بر پیوندهاي ایران و روسیه

Salnameh Shargh - - ديپلماسی - بهرام اميراحمديان تحليلگر مسائل خاورميانه

روســيه با تحريمهاي اتحاديه اروپا، توجه خاصي به ايران نشان داده است. در آن برهه، سرنگوني هواپيماي سوخوي روسي از ســوی جنگندههاي ترکيه و قطع مقطعي روابط تجاري و اقتصادي با ترکيه، روسيه را در توجه بيشتر به ايران مصممتر کرد، ولي با برقراري دوباره روابط با ترکيه به سبب ضرورتهاي مد نظر هر دو طرف (ترکيه و روســيه)، تيرگي روابط چندان نپاييد و از اهميت ايران براي روسيه در غياب ترکيه نيز کاسته شد. از ديدگاه روسيه انتظار ميرود بخشي از نيازهاي وارداتي، بهويژه در زمينه محصوالت کشاورزي و مواد و کاالهاي خوراکي اين کشور را ايران تأمين کند. در اين دوره انتظــار ميرفت ايران از اين فرصتها بهره گيرد، ولي به ســبب نبود برنامههاي ازپيشتعيينشده و ظرفيتهاي مناســب براي دراختيارگرفتن اين بازارها، زماني سپري شد تا اينکه ترکيه توانســت با ديپلماسي خود دوباره روابطش با روسيه را بهبود بخشــد و روند تحوالتي را که قرار بود از ســوي ايران در رابطه با روسيه شکل بگيرد، تا حدود زيادي بــه نفع خود تغيير دهــد. اکنون هم از ســوي ايران و هم روسيه در اين دوره، گسترش روابط اقتصادي و تجاري مورد توجه قرار گرفته است.

اوضاع اقتصادي روسيه

يکي از شــاخصهاي مهم اقتصادي براي ســنجش اندازه و قدرت اقتصادي کشــورها، مقــدار توليد ناخالص داخلي است. براساس اطالعات بانک جهاني، روسيه در سال 2015 سيزدهمين اقتصاد جهان بعد از اياالت متحده آمريکا، چين، ژاپن، آلمان، انگلســتان، فرانسه، هندوســتان، ايتاليا، برزيل، کانادا و اســتراليا بود. در اين ســال توليــد ناخالص داخلي روسيه هزار و 326 ميليارد دالر بود و از سه عضو ديگر گروه BRICS (به ترتيب توليد ناخالص داخلي: چين، هندوستان، برزيل) پايينتر قرار داشت؛ درحاليکه در سال 2013 روسيه با توليد دوهزارو 96 ميليارد دالر، هشــتمين اقتصاد جهان بود (ايران در همين سال با توليد 368.9 در رديف 32 بود و هند در رديف 10 قرار داشت و چين و برزيل باالتر از روسيه بودنــد) ( ‪.)World Bank‬ تحوالت بعد از بحران اوکراين و کاهش جهاني قيمت نفت خام، ضربهاي سخت بر اقتصاد روسيه وارد کرده است. توليد ناخالص داخلي جمهوري اسالمي ايران در سال 2015 برابر 425.3 ميليارد دالر بود. در اين ســال، اقتصاد روسيه ســه برابر بزرگتر از اقتصاد ايران بوده است؛ درحاليکه در سال 2013 توليد ناخالص داخلي ايران با 369 ميليارد دالر در رديف 32 بود و روســيه در رديف هشــتم قرار داشت و انــدازه اقتصاد آن 5.6 برابر بزرگتر از اقتصاد ايران بود. اين امر نشــان ميدهد اقتصاد ايران در حال پويايي و روسيه در رکود است. توليد ناخالص داخلي روســيه در سال 2014 به هزار و 861 ميليارد دالر و در ســال 2015 به هــزارو 325 ميليارد دالر کاهش يافت. اقتصاد روســيه با پيامدهاي بحران اوکراين، تحت تأثير قرار گرفته و نرخ برابري پول ملي (روبل) در برابر ارزهاي قوي، از جمله دالر نســبت به پيش از بحــران، به بيش از نصف کاهش يافت. افزايش نرخ بيکاري، کاهش سرمايهگذاري خارجي و روند پرشتاب خروج سرمايههاي خارجي و ملي بر اقتصاد روسيه تأثيري منفي داشته است.

وضعيت تجاري روسيه

از ديگر شــاخصهاي مهم اقتصــادي بــراي اندازهگيري قــدرت اقتصادي در صحنه روابط بينالملل، ميزان تجارت خارجي و اثرگذاري در بازار کاالها و خدمات اســت. حجم تجارت خارجي روســيه در سال 2013 نسبت به سال 2000 (آغاز رياستجمهوري والديمير پوتين) بيش از شش برابر افزايش يافته اســت. تجارت خارجي روسيه در سال 2015 پس از بروز بحران در روابط با اتحاديه اروپا از 865 ميليارد دالر در ســال 2013 بــه 534 ميليارد دالر در ســال 2015 کاهش يافته است) ‪38 .5(‬ درصد کاهش). صادرات روســيه نيز از 523 ميليارد دالر در ســال 2013 به 340 ميليارد دالر در سال 2015 رسيد 35( درصد کاهش). واردات نيز تحت تأثير بحران قرار داشــته و از 341 ميليارد دالر در ســال 2013 به رقم 194 ميليارد دالر در سال 2015 رسيد 43( درصد کاهش). )http://www.gks.ru( سهم روسيه در کل صادرات جهان در سال 2013 برابر 2.8 درصد بود، درحاليکه اين سهم در سال 2015 به 2.1 درصد کاهش يافته اســت. سهم ايران در صادرات جهان در سال 2014 (آمار قابل دســترس در نشريات ســازمان ملل) برابر 0.47 درصد (کمتر از نيمدرصد) بوده است. بنا بر گزارش بانک جهاني، ارزش صادرات کاالهاي تجاري روســيه در سال 2015 با کاهشي 9.30 درصدی مواجه و به رقم 9.343 ميليارد دالر رسيد؛ درحاليکه واردات کاالهاي تجــاري نيز با کاهــش 63.2درصدي مواجــه و به 8.128 ميليارد دالر رســيد. موازنه تجاري کاالها به 1.161 ميليارد دالر مثبت رسيده است. بزرگترين رقم موازنه مثبت تجاري بــا اروپا بود که رقــم 7.65 ميليارد دالر را نشــان ميدهد. صادرات کاالهاي تجاري فدراسيون روسيه در ميان شرکاي تجاري خود از تنوع برخــوردار بود. واردات نيز متنوع بود1 ‪.)International Trade Statistics Yearbook 2015(‬

تركيب تجاري روسيه

الف ) واردات بنا به گزارش بانک جهاني، روســيه در سال 2015 وارداتي بــه ارزش 182.8 ميليارد دالر داشــته اســت2 40( درصد کاهش نسبت به ســال قبل). واردات عمده روسيه در اين سال عبارت بودند از «ماشينآالت و تجهيزات حملونقل»، «مواد شــيميايي»، و «مواد غذايي، حيوانات + نوشابهها و دخانيات» که به ترتيب ‪15.0 ،41.8‬ و 12.6 درصد از کاالهاي وارداتي را به خود اختصاص دادهاند. از سال 2013 تا 2015 بزرگترين اقالم وارداتي را «اتومبيل ســواري و ديگر وسايل نقليه» که عمدتا براي حملونقل طراحي شدهاند، تشکيل ميداد. ســه شريک عمده روســيه در واردات عبارتاند از: چين(7.71درصــد)؛ آلمان(5.11درصــد)؛ ايــاالت متحده .)دصرد6.0( مهمترين خدمات وارداتي مربوط به بخش سفر بود که در ســال 2014 به 50.4 ميليارد دالر بالغ شده است و به دنبال آن حملونقل است که 15.4 ميليارد دالر بود و حقوق امتياز و جواز ثبت اختراعات، هشت ميليارد دالر. جمهوري اســالمي ايران داراي ظرفيتهــاي خوبي براي همکاري با بخش حملونقل و ســفر با روسيه است که با بهرهبرداري از ظرفيتهاي گردشگري و حملونقل زميني، دريايــي و هوايــي و با ايجاد خطوط هوايي بين شــهرهاي مهم روســيه، ازجمله در مناطق مسلماننشــين سيبري، اورال، منطقه ولگا، قفقاز شــمالي، ميتوان با برنامهريزي، از اين ظرفيتها براي گسترش روابط اقتصادي بهره گرفت. تأســيس شرکت مشــترک گردشگري مســافري دريايي در درياي خزر بين ايران و روسيه ميتواند به ايجاد اشتغال در هر دو سو ياري رساند. ب) صادرات روســيه در ســال 2015 صادراتي برابر 343.9 ميليارد دالر داشــته اســت.3 در ترکيب صادرات روســيه «سوختها و روغنهــاي معدني»، «کاالهــاي عمدتا طبقهبنديشــده براســاس نوع مواد»، و «مواد شــيميايي» بيشــترين گروه کاالهــاي صادراتي روســيه در ســال 2015 بودهاند که به ترتيــب ‪12.6 ،62.8‬ و 5.8 درصد از صادرات روســيه را به خــود اختصاص دادهاند. از ســال 2013 تا ،2015 مهمترين کاالي صادراتي روســيه «مواد نفتي و نفت حاصل از مواد معدني نفتي، و نفت خام» بوده اســت. ســه مقصد عمده صادراتي روســيه شامل گروهي از کشــورها ‪،)Area nec(‬ هلند و چين بودهاند که به ترتيب ‪12.9 ،13.7‬ و 7.4 درصد از صادرات روسيه را به خود اختصاص دادهاند. حملونقل بيشترين سهم را در صادرات خدمات داشته و در سال 2014 حدود 20.5 ميليارد دالر را به ثبت رسانده است. افزونبرآن، «ســفر» با 11.8 ميليــارد دالر و خدمات ســاختمان با 4.7 ميليارد دالر، بيشترين سهم را داشتهاند.

تجارت خارجي جمهوري اسالمي ايران

در اين بررسي سال 1394 به عنوان سالي که بهبودي نسبي در فضاي سياسي کشور پس از برجام به وجود آمده و رونق تجاري به دست آمده، انتخاب شــده است. از سويي ديگر به عنوان ســالي که آخرين اطالعات ساالنه درباره تجارت خارجي در دست است، انتخاب شده است. مجموع مبادالت بازرگاني جمهوري اسالمي ايران در سال ،1394 ميزان صادرات قطعي کاالهاي غيرنفتي کشــور (به

استثناي نفت خام، نفت کوره و نفـــت سـفيد و همچنين بدون صادرات از محل تجارت چمداني)، بالغ بر 39هزارو 541 هزار تن و به ارزش 93هزارو 640 ميليون دالر بـــوده است که در مقايسه با ســال ،1393 کاهشي 61.7درصدي در وزن و 6.12درصــدي در ارزش دالري داشــته اســـت. همچنيــن ميزان واردات کشــور در اين مدت، با کاهشــي 82.81درصــدی در وزن و 64.22درصدي در ارزش دالري در مقايسه با سال ،1393 به ارقام 53هزارو 152 هزار تُن و 14هزارو 539 ميليون دالر رسيده است.

الف)صادرات

اقالم عمده صادرات در سال ،1394 شامل «گازهاي طبيعي مايعشـــده» بـــه ارزش ششهزارو 820 ميليـــون دالر و سـهم ارزشي 2.71درصد، «گازهاي نفتي و هيدروکربورهاي گازي به شکل مايعشـده» بـــه ارزش هزارو 581 ميليـون دالر و سهم ارزشـي 3.99 درصـــد، «پروپـان مـايعشـده» بـــه ارزش هزارو 447 ميليـون دالر و سـهم ارزشـي 3.65 درصـد، «قيرنفت» به ارزش هزارو 238 ميليون دالر و سهم ارزشي 3.12 درصد و «پلياتيلن گريد فـــيلم بـــا چگـالي کمتـر از 94 درصد به جز نوع پودري» به ارزش هزارو 108 ميليون دالر و سهم ارزشي 2.8 درصد بوده است.

ب) واردات

اقالم عمده وارداتي در سال ،1394 شامل «ذرت دامي» به ارزش هزارو 405 ميليون دالر و سهم ارزشي 3.38 درصد، «دانه گندم به جز دامي» به ارزش 864 ميليون دالر و سهم ارزشي 2.08 درصد، «لوبياي سويا» به ارزش 728 ميليون دالر و ســهم ارزشــي 1.75 درصد، «برنج» به ارزش 681 ميليون دالر و سهم ارزشــي 1.64 درصد و «کنجاله سويا» به ارزش 672 ميليون دالر و سهم ارزشي 1.62 درصد بوده است (گمرک جمهوري اسالمي ايران). مهمترين شرکاي تأمينکننده واردات ايران در سال 1394 به ترتيب عبارت بودند از چين بــا 10 هزارو 447 ميليون دالر 25.2( درصــد)، امارات متحده عربــي با هفتهزارو 765 ميليون دالر 18.7( درصد)، جمهوري کره با سههزارو 680 ميليون دالر 8.86( درصد)، ترکيه با دوهزارو 988 ميليون دالر 7.19( درصد) و سوئيس با دوهزارو 393 ميليون دالر 5.76( درصد).

تجارت ايران و روسيه

تجارت خارجي ايران با روســيه در ســال 1393 نسبت به ســال ‪12( 1381‬ سال قبل) هيچ تغييري نکرده است؛ درحاليکــه حجم تجــارت خارجي ايــران از 27 ميليارد دالر در ســال 1381 بــه 90 ميليارد دالر (بيش از ســه برابر رشد) در سال 1393 رسيده است و با بروز مشکالت تحريم در سال 1394 به 77 ميليارد دالر کاهش يافته است. مقــدار صادرات ايران به روســيه کــه در ســال 1381 برابر 73 ميليون دالر بود، در ســال 1391 بــه 499 ميليــون دالر رســيده و از آن بــه بعــد رونــدي نزولــي را طــي کرده اســت؛ بهطوريکه در سال 1394 بــه رقــم 174 ميليون دالر رســيده اســت (ســايت گمرک جمهوري اسالمي ايران). با اينکه روســيه اقتصادي بزرگ و بيش از 143 ميليون نفر جمعيــت دارد، بازار آن براي کاالهــاي توليد ايران جذاب نبوده اســت؛ درحاليکه ايران در همين سال به افغانستان 2.6 ميليارد دالر و به عراق 6.2 ميليارد دالر کاال صادر کرده است، روســيه بازاري مناســب براي ايران نبوده است. در بازار روسيه برند کاالهاي ايراني در بازار ايران برند کاالهاي توليدي روســيه شناختهشــده نيســتند. در ايران روسيه با تســليحات و فناوري هوا-فضا و نيروگاههاي هســتهاي و حرارتي بيشتر شناخته ميشــود؛ بنابراين بازار روسيه براي کاالهــاي ايران محدود بــوده و مازاد بر مصــرف ايران به بازارهاي ديگري که در ساليان دراز از ثبات نسبي برخوردار بوده، صادر ميشده است.

الف) صادرات

در ســال 1381 صادرات ايران به روسيه 73.2 ميليون دالر بود که ســهمي برابر 20/0درصــد (دو صدم درصد) از کل صادرات ايران به روسيه را تشــکيل ميداد. در سال 1391 کل مقدار صادرات ايران به روسيه 498.8 ميليون دالر بود (5.1درصد کل صادرات ايران) که نســبت به ســال 1381 حدود 581.4 درصد افزايش داشــته است. در سال ،1394 صادرات ايران به روســيه به 173/6 ميليون دالر رسيد که نسبت به سال قبل 60/8 درصد کاهش داشته است. سهم روســيه از کل صادرات ايــران به5,0 درصــد (نيمدرصد) کاهش يافته است (سايت گمرک جمهوري اسالمي ايران، آمار بازرگاني خارجي در سالهاي مختلف). مهمترين صادرات ايران به روســيه شــامل ســبزيجات و ريشــههاي خوراکي، ميوههاي خوراکي، آجيل خشــکبار و صيفيجات و ديگر مواد خوراکي اســت که در سال 2013 حــدود 70 درصد و در ســال 2015 حدود 78 درصد از کل صادرات ايران به روســيه را تشــکيل داده است. در جدول زير 15 کاالي اول صادراتي به روســيه در ســالهاي 2013 تا 2015 نشــان داده شــده اســت(edarT International )Center . اطالعات مندرج در اين گزارش که از منابع سايت گمرک جمهوري اســالمي ايران گرفته شــده، با اطالعات ارائهشده از ســوي مرکز تجاري جهان درباره تجارت ايران با روسيه (به نقل از سايت سفارت جمهوري اسالمي ايران در مســکو) تفاوتهايي دارند. اين مغايرتها ممکن است شامل بخشــي از کاالهاي کنترلنشدهاي باشد که به روسيه صادر شــده يا اينکه در ثبت ارقام در

گمرک جمهوري اســالمي ايــران کوتاهي شده باشد؛ يعني اقالم صادرشده از ايران به روسيه، کمتر از ارزش کاالهايي اســت که در آن سوي مرز در روسيه به نام وارده از ايران، ثبت و ارزشگذاري شده است. اين موارد در برنامهريزيهاي اقتصــادي و روابط بازرگاني تأثيــرات منفــي دارد و به ســبب نبــود شــفافيت از آن سوءاستفاده میشود.

ب) واردات

واردات ايران از روســيه در سال 1381 برابر 874.1 ميليون دالر بــوده 3.9( درصــد از کل صادرات ايران) که در ســال 1391 پس از گذشت 10 ســال به رقم 1768.6 ميليون دالر رسيده اســت (4.3درصد از کل واردات ايران) که نسبت به 10 سال قبل به بيش از دو برابر رسيده است. در سال 1394 واردات ايران از روســيه925.9 ميليون دالر بود ( 1.3 درصد از کل واردات ايران) که نســبت به ســال قبل 7.22 درصد کاهش نشــان ميدهد (ســايت گمرک جمهوري اسالمي ايران، آمار واردات در ســالهاي مختلــف)؛ درحاليکه در آمارهاي بينالمللي4 واردات ايران از روســيه در ســالهاي 2013 تا 2015 بيش از يک ميليارد دالر نشان داده ميشود. احتمال ميرود برخي از اقــالم کاالهاي وارداتي در گمرک ايران ثبت نشده باشد. مهمترين اقالم وارداتي ايران از روسيه در اين ســالها غالت و آهن و فوالد، چــوب و فراوردههاي چوبي بوده اســت که مجموعا 71.5 درصــد از کل ارزش واردات ايران از روسيه در سال 2013 و 75.2 درصد در سال 2015 را تشکيل ميدهد. به بياني ديگر بيش از 70 درصد از اقالم وارداتي ايران از روسيه شامل غالت و مواد خام است. بــا نگاهي به اقــالم عمده وارداتي ايران از خارج مشــخص ميشــود در ميان ايــن کاالها، محصوالت صادراتي روســيه نميتواند جايگاهي مهم داشته باشد. روسيه نيز مانند ايران بيشــترين درآمدهاي خــود را در صــادرات از منابع نفت و پتروشيمي به دست ميآورد؛ بنابراين هر دو داراي بازارهاي صادراتي مشابهي هستند که نميتوانند از نظر مبادالت کااليي مکمل هم باشــند و ساختار اقتصادي آنها اکمالي نيست. به جز گندم که روســيه توليد مازاد مصرف براي صادرات دارد، در ديگر زمينهها روسيه تأمينکننده اصلي و عمده جمهوري اســالمي ايران نيست. در ســالهاي اخير ايران واردات گندم نداشته و برنامهريزي شده اســت تا در اين ماده مهم غذايي به خودکفايي برســد. البته جمهوري اسالمي ايران از روسيه فلــزات، چوب و فراوردههاي آن، مواد شــيميايي، ســلولز و ماشــينآالت هم وارد ميکند، ولي درعينحال روسيه (در کنار قزاقســتان) به عنــوان يکي از گزينههاي تأمين واردات گندم ايران همواره مد نظر است. براساس برآورد فائو و گزارش وزارت کشاورزي روسيه پيشبيني شــده است که اين کشور در ســال 2016 حدود 105 ميليــون تُن غله توليد خواهد کرد. -1 اطالعــات بانــک جهاني در رابطــه با موازنه تجاري در سال 2015 با اطالعات ارائهشده از ســوي فدراسيون روسيه حدود 20 ميليارد دالر مغايرت دارد. -2 منابــع روســي مقــدار صــادرات را 194.1 ميليــارد دالر اعالم کردهاند. -3 منابع روسي اين مقدار را 340.3 ميليــارد دالر اعالم کردهاند. ‪International Trade -4‬ Center

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.