نزدیكي ترامپ و پوتين به نفع خاورميانه نيست

حميدرضا دهقاني، رئيس سابق اداره خاورميانه وزارت خارجه:

Salnameh Shargh - - جهان -

خاورمیانه را در نظام بینالملل باید منطقهاي بدانیم که به دلیلهاي متعدد در مناسبات جهان جدي گرفته ميشود و در مناسبات، تأثیرگذاري غیرقابلانکاري دارد. منبع اصلي نفت، مأمن اسرائیل و البته حضور کشورهاي مهمي چون ایران و عربستان، فضایي را به وجود آورده است تا تصمیمگیران عرصه دیپلماسي نگاهي ویژه به این منطقه استراتژیك داشته باشند. این «مهمبودن» باعث شده تا سؤالهاي مهمي طرح شود؛ اوپك چه طرح و برنامهاي براي مدیریت صحیح نفت دارد، اسرائیل در شرایطي که ابهتش را در مجامع جهاني از دست داده، چه فکرهایي در سر دارد، آیا ميتوان منتظر حاشیهنشیني داعش و در کل تروریسم در خاورمیانه بود، سوریه چه زماني از بحران خارج ميشود و آیا یمن در حال تبدیلشدن به سوریهاي دیگر است و باالخره این سؤال مهم که «آمریکاي ترامپ چه رویکردي را در قبال خاورمیانه در پیش خواهد گرفت؟» سؤالهایي هستند که چه براي خاورمیانهايها و چه براي غیرخاورمیانهايها اهمیت باالیي دارد. حمیدرضا دهقان، رئیس سابق اداره خاورمیانه وزارت خارجه میگوید، «دونالد ترامپ در حالي این آهنگ خوش را نواخته است که از روزهاي تبلیغاتي تا روزهاي اول کاخسفیدنشیني نغمههایي آتشافزا از او شنیده شده و ميشود. به هر حال این امید هست که آمریکاي ترامپ دفاع از تروریسم و دخالت در امور کشورها و همچنین تالش براي سرنگونکردن دولتها را کنار بگذارد تا بتوان جهان را جهاني ببینیم که به سمت تعامل و آرامش حرکت ميکند». او ابراز امیدواري ميکند که خاورمیانه از این پس آرامش بیشتري را تجربه کند.

به نظر ميرسد که خاورمیانه به بحران هم اصرار و هم عادت دارد. بلــه، مــردم خاورميانه متأســفانه در دهههاي گذشــته از يك ســو گرفتار اشــغالگري رژيم صهيونيســتي و دخالتهــاي خارجــي و از ســوي ديگر گرفتــار شــخصيتهاي ديكتاتور و حكومتهاي تماميتخواه بودند و البته همچنان هستند. درواقع بحران در اين منطقه مهم و استراتژيك به سال جاري يا سالهاي اخير ربط پيدا نميکند. بحراِن خاورميانه ريشهدار است و آغاز آن به زماني بازميگردد که رژيم صهيونيستي در دنيايي که بالطبع بايد براساس قانون اداره شود، بهطور غيرقانوني اعالم موجوديت کرد. اما بهطور مشخص در سالي که گذشت، تحوالت مهمي در منطقه خاورميانه روي داده است و از جمله آنها ميتوان به بحران سوريه اشاره کرد. با اين حال در سال جاري گشايشهايي هم حاصل شد که از جمله اين موارد ميتوان به برخي گشــايشها در پرونده اوپك، لبنان، ســوريه، يمن ...و اشاره کرد. همچنين انتخاب نخستوزير لبنان يكي از مهمترين رويدادها بود و اين کشــور توانســت با انتخاب رئيسجمهور، پس از دو سال و نيم، آرامشي نسبي را تجربه کند. همچنين ميتوان توافق بهدستآمده در اوپك بر سر ميزان توليد، قيمت و البته ســهميهها را هم اتفاقی مثبت قلمداد کرد. در مجموع ســال 95 بهويژه در اواخر آن، سالي بود که در برخي از پروندهها افقهاي روشني نمايان شد.

خاورمیانه همیشه براي آمریکا مهم بوده و هست؛ رابطه این منطقه با آمریکاِي ِ ترامپجنجالي چطور خواهد بود؟ امــكان پيشبيني نوع تصميمگيري و رفتار اياالت متحدهاي که قرار اســت تصميمگير اولش دونالد ترامِپ جنجالي باشــد، به اين دليل مشكل است که ترامپ سابقه و تجربهاي به عنوان يــك دولتمرد ندارد و همچنيــن اظهارات و انتصاباتش به نحوي اســت که براي تحليلگران راهنماي درستي براي پيشبيني از آينده آمريكا نميدهد. بااينحال ترامپ نميتواند در ديدگاه سنتي آمريكا انقالب و واژگوني ايجاد کند و سياست سنتي اين دولت در حمايت از رژيم صهيونيستي و حمايت از امنيت عبور نفت استمرار خواهد يافت؛ با توجه به برخي ســخنان آقاي ترامپ مبني بر اينكه بايد بهاي حمايتهاي خود از کشــورها را دريافــت کنيم، ميتوان پيشبيني کرد در دوره او کشــورهاي مورد حمايت آمريكا بايد خود را آمــاده پرداخت مابازايي در مقابل حمايتهاي آمريكا کند. البته به جز رژيم صهيونيســتي، حمايتهاي آمريكا از ديگر کشورها چندان کارآمد نبوده است.

البته ترامپ با وجود همــه حرف و حدیثها برخــي اظهارات پراکندهاي داشــته مبني بر اینکــه به دنبال سرنگوني دولتها نیست، بلکه خواســتار سرکوب تروریسم است. آیا ميتوان این اظهارات را اتفاقي خوشایند تلقي کرد؟ اينكه رئيسجمهوري اياالت متحده چنين نقطهنظري درباره اســتقالل دولتها و همچنين مبارزه با پديده شــوم تروريسم دارد، در نــگاه اول باعث رضايت جامعه جهاني ميشــود و اميدواريهايي را ايجاد ميکند. اما نكته اين است که آيا ترامپ واقعــا چنين موضعي را قبول دارد يــا هدفش از طرح چنين اظهاراتي صرفا نمايشهاي رسانهاي است. بايــد منتظر واکنشهــاي عملي ترامپ بمانيــم. بهطور ويژه دربــاره رابطه آينــده آمريكا و خاورميانه بايد گفت، سياســت دونالد ترامپ راجع به پروندههاي موجود در منطقه، متناقض و مختلف است. او از طرفي حمايتي جدي از رژيم صهيونيستي دارد، بهطوريکه در تبليغات انتخاباتياش از انتقال ســفارت کشــورش به بيتالمقدس ســخن گفت که اين امر هــم با توجه به رويه رؤســايجمهوري ســابق آمريكا و سياستهاي عملي اين کشور، تكروي محسوب ميشود و هم خالف حقوق بينالملل و قطعنامههاي بينالمللي است. اگر آقاي ترامپ با مشــاوران حقــوق بينالملل و صاحبنظران منطقه خاورميانه مشــورت ميکرد، قطعا چنين اظهاراتي را عنوان نميکرد. از طرف ديگر درباره موضوع مربوط به سوريه نظرش بر اين پايه است که حتما بايد با تروريستها برخورد شود و خالف سياستهاي گذشته آمريكا، حرفي از برکناري بشــار اســد به ميان نياورده است. درباره پرونده مهم هستهاي ايران نيز، با بيتوجهي بــه اراده جهان براي توافق، بهطور بيپــرده موضع منفي ميگيرد، هرچند بعيد است ساختار سياسي اياالت متحده به رئيسجمهوري اجازه لغو برجام را بدهد؛ چراکه چنين حالتــي هزينههايي را بر آمريكا تحميــل خواهد کرد.همچنين بايد اذعان داشــت که مخالفتهاي ايشان با فعاليتهاي صلحآميز هستهاي ايران در کمپينهاي انتخاباتي با اين هدف طرح ميشد که در فضاي داخلي، عملكرد دولت دموکرات را تخريب کند. اينكه اياالت متحده به رهبري ترامپ از توافق حاصلشده کنار بكشد، امري بعيد به نظر ميرسد؛ هرچند ممكن است برخي سختگيريها را در اجراي آن يا برخي محدوديتهاي غيرهستهاي را براي ايران مد نظر قرار دهد. البته پيشبيني انسانهايي مانند دونالد ترامپ سخت است و ممكن است مواضع اتخاذي ايشان در حرف و عمل متفاوت باشد.

اســرائیل در سال 2016 ســال متفاوتي را پشتسر گذاشــت و براي اولینبار قطعنامهاي در شــوراي امنیت علیه این رژیم به تصویب رسید. آیا ميتوان اینطور گفت که دولت «بنیامین نتانیاهو» روزهاي پرچالش دیگري را پیشروي خود ميبیند؟ رژيم صهيونيســتي در سالي که گذشت، با دو روند روبهرو بود؛ در منطقه به دليل سرگرمبودن ملتها و اختالفات موجود در کشــورها، توانســت بخشــي از منافع سياسي خود را محقق و نوعي آســودگي خاطر را تجربه کند. به نظر ميرســد استمرار فضاي موجود در خاورميانه باز هم به نفع اســرائيل باشد، اما اين کشور در سطح مجامع بينالمللي به واسطه رخدادن چند تحول، متحمل هزينههاي جدي شــد و روزگاري متفاوت با گذشته را سپري کرد. اولين اتفاق، قطعنامهاي بود که يونســكو درباره تعلق اماکن مذهبي به مسلمانان در قدس صادر کرد که اين براي اســرائيليها که در راستاي توسعهطلبي بهراحتي حاضر ميشوند حقوق ملتها را ناديده بگيرند، خيلي اتفاق تلخ و غيرقابل هضمي بود. دومين مسئله هم اقدام شوراي امنيت بود که بعد از سالها، شهركسازي در سرزمينهاي اشغالي را محكوم کرد که در اقدامي جالب اياالت متحده هم به اين قطعنامه رأي ممتنع داد تا رژيم صهيونيســتي در آخرين روزهاي دولت اوباما ضربه سهمگيني را متحمل شود. همچنين ميتوان به برخي تحريمهاي ســازمانيافته نهادهاي غير دولتي اروپايي اشاره کرد که موجب شد اشغالگران قدس به اين نتيجه برسند که شرايط در نظام بينالملل ديگر مانند گذشته نيست و قطعا از اين پس نميتوانند مانند گذشته رفتارهاي نژادپرستانه خود را ادامه دهند.

آمریکا همیشــه و با رويکارآمدن هر دولتي در کاخ سفید، نگاه خاصي به عربستان داشته است. فضاي بین دولت ترامپ با دولت ســعودي را چطور ميتوان پیشبیني کرد؟ با این توضیح که اوباما خودش را چنــدان ملزم به کنارآمدن با مواضع آلسعود نميدید. عربســتان ســعودي در هر حال يكي از کشــورهاي بااهميت خاورميانه به شــمار ميرود و دقيقا به همين دليل بســياري منتظر رفتار ترامپ با عربســتان هســتند. ســعوديها بدشان نميآيد که بــا آمريكاي ترامپ تعامل تنگاتنگــي برقرار کنند تــا بتوانند از اين طريق اهداف منطقهايشــان را محقق کنند؛ چراکه عربستان هميشه داعيه پدرخواندگي بر کشورهاي عربي منطقه را دارد و حاضر نيست از اين سياست عقبنشيني کند. همچنين بايد گفت با توجه به غيرقابل پيشبيني بودن ترامپ، در اين مســئله هم ناچار به گذر زمان هستيم تا نوع همكاري دولت جديد اياالت متحده با اين کشــور خاورميانه مشــخص شــود. البته ســعوديها به برخي اظهارات ترامپ و برخي از مســئوالن جديد آمريكا در مخالفت با جمهوري اسالمي ايران دل بســتهاند و اميدوارند اين اظهارات عليه کشــورمان جامه عمل بپوشــد. در اين راســتا اميد زيادي به روابط بهتر خود با دولت جديد آمريكا در مقايسه با دوره اوباما دارند.

به نظر ميرســد یمن نیز به سرنوشــت سوریه نزدیك ميشود. آیا موضع ضد تروریسم ترامپ راهکاري براي حل مشکل این کشور جنگزده خواهد شد؟ قطعا چنين موضوعاتي با لشكرکشــي حل نميشــود و با کشــتار بيگناهــان و خرابکردن خانههاي مردم، هيچ متجاوزي به اهداف خود نميرسد. يمن هم مانند سوريه راه حل نظامي نداشــته و فقط از طريق سياســي ميتوان به حل بحران يمن اميدوار بود. ابتدا بايد متجاوزين به کشــور خود بازگردند و يمنيها نيز به دنبال حل مشكالت داخلي از طريق گفتوگو باشند. در عين حال چنانچه ترامپ همانگونه که اظهار کرد، واقعا به دنبال مبارزه با تروريسم باشد، ميتوان به تحقق راه حل سياسي در يمن نيز اميدوار بود.

دغدغه دیگر و مهم جامعه جهاني تهدیدي به نام داعش است. بله. داعش تهديد بزرگي براي کشــورهاي منطقه و حتي کشورهاي جهان است. افراطگرايي و تفكر تكفيري ميتواند مصيبت بزرگي براي جهان اســالم باشد. از يك طرف در درون جهان اسالم اين بالي خانمانســوز ميتواند همه دستاوردهاي تاريخي، فرهنگي، تمدني و سياسي جهان اسالم را با تهديد مواجه کند و از سوي ديگر با ارائه چهره زشتي از اسالم در سطح جهان ميتواند به پروژه اسالمهراســي کمك کند. پيدايش داعش بدون طراحي نهادهاي امنيتي و اطالعاتي امكانپذير نبود اما کاستيهاي موجود در ميان کشورهاي اسالمي، زمينه گرايش به داعش را فراهم کرده اســت. تا زماني که دو عامل پيدايش و گرايش به داعش وجود داشــته باشد، تهديد روزافزون آن نيز وجود خواهد داشت.

این که ترامپ خودش را چهرهاي ضد تروریسم معرفي ميکند، چقدر ميتوان جدي گرفت؟ دونالــد ترامپ در حالي اين آهنگ خوش را نواخته اســت کــه از روزهاي تبليغات انتخاباتي تا روزهاي اول کاخسفيدنشــيني نغمههايي آتشافزا از او شــنيده شده و ميشود. به هر حال اين اميد هســت که آمريكاي ترامپ دفاع از تروريســم و دخالت در امور کشــورها و همچنين تــالش براي ســرنگونکردن دولتها را کنار بگــذارد تا بتوان جهان را جهانــي ببينيم که به ســمت تعامل و آرامش حرکت ميکند. بهطور مشــخص درباره خاورميانه بايد گفت که اگر واقعا رئيسجمهوري جديد آمريكا سياســتش را براســاس مقابله با تروريسم بگذارد، شاهد خاورميانهاي توام با آرامش خواهيم بود. البته همواره بين عمل و وعدههاي سياســتمداران بهويژه آمريكاييها فاصله وجود داشــته است. اميدواريم در بين دهها پيام منفي صادرشده از سوی ترامپ، شاهد تحقق برخي وعدههاي مثبت او نيز باشيم.

تأثیر رابطه آمریکا و روسیه در دوره ترامپ بر خاورمیانه چیست؟ در ابتــدا بايد گفت روابط شــخصي ترامپ و «والديمير پوتين» لزومــا بيانگر روابط نزديك روســيه و آمريكا نخواهد بود. نقش افراد در دولتها نقش محدودي اســت؛ با اين حال ميتوان پيشبيني کرد که در اين دوره شــاهد روابط نزديكتري بين دو کشــور باشيم. بهبود روابط آمريكا و روسيه ميتواند براي کشورهاي خاورميانه فرصتها و تهديداتي را فراهم کند. ميتوان گفت تعامل و هماهنگي کشــورهاي خاورميانه در سايه روابط نزديك آمريكا و روسيه به ايجاد فرصت براي منطقه ميانجامد و عكس آن، در صورت استمرار درگيريها، اختالفات و ناهماهنگيها بين کشورهاي منطقه، نميتوان از نزديكي روابط آمريكا و روســيه فرصتي براي خاورميانه انتظار داشت. در پايان ذکر اين نكتــه را ضروری میدانم که خاورميانهای منهاِی تنش و آرام هم برای کشورهای خاورميانه و هم برای کشورهايی که هرکدام به بهانه و دليلی بــه خاورميانه نگاه ويژهای دارند، ضرورتی اســت که با هيچ اتفاق و دليلی انكارشــدنی نيست. دقيقا بههمين دليل میتوان اين اميد را داشت که اين منطقه پرتالطم با تدبير جهانی که «خاورميانه آرام يكی از اهدافش اســت» باالخره از شر تالطم رهايی پيدا کرده و آرامش را تجربه کند.

روابط شخصي ترامپ و والديمير پوتين لزوما بيانگر روابط نزديك روسيه و آمريكا نخواهد بود. نقش افراد در دولتها نقش محدودي است؛ با اين حال ميتوان پيشبيني کرد که در اين دوره شاهد روابط نزديكتري بين دو کشور باشيم. بهبود روابط آمريكا و روسيه ميتواند براي کشورهاي خاورميانه فرصتها و تهديداتي را فراهم کند. ميتوان گفت تعامل و هماهنگي کشورهاي خاورميانه در سايه روابط نزديك آمريكا و روسيه به ايجاد فرصت براي منطقه ميانجامد

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.