از شهرنشینی تا شهروندی

Setare Shargh - - یادداشت - علی ذاکری

بنا به تعریف «شهروند» کسی است که «حقوق فردی و جمعی خود را میشناسد و از آنها دفاع میکند؛ قانون را میشناسد و به آن عمل میکند و از طریق آن مطالبه میکند. از حقوق معینی برخوردار است و میداند فرد دیگری هم حضور دارد؛ دفاع از حقوق او یعنی دفاع از حقوق خودش و فردی که در امور شهر مشارکت دارد». بر این اساس «شهروند» مفهومی چندوجهی است که هریک از وجوه آن متضمن حقوق و همچنین تکالیفی است که عمل به آنها زندگی در جوامع شهری را تسهیل و شرایط زیستی شهروندان را بهبود میبخشد. تعریف ارائهشده گویای این مطلب است که یک «شهروند» از حقوق فردی و اجتماعی خود، آگاهی دارد و خود را ملزم به رعایت و انجام آنها میداند، مطابق قانون و قواعد اجتماعی از حقوق خود و دیگران دفاع میکند، از قانون بهعنوان مهمترین عامل در تنظیم روابط اجتماعی اطلاع داشته و آن را محترم میشمارد، حقوق دیگران را مانند حقوق خود به رسمیت میشناسد و تکالیف خود در برابر قانون را میداند و به آنها عمل میکند. با این اوصاف و با دقت در احوال جامعهای که در آن زندگی میکنیم؛ آیا میتوان هر شهرنشینی را «شهروند» نامید؟ چه درصدی از افرادی که در جوامع شهری زندگی میکنند - مطابق مشخصاتی که ذکر شد - «شهروند» محسوب میشوند؟ اجازه دهید برای پاسخ به این پرسشها ابتدا و بهاتفاق، با استفاده قوه تخیل، برخی از رویدادهای روزمره و معمولی را که ممکن است هر یک از ما بارها با آن مواجه شدهایم را تصویرسازی و مرور کنیم. تصویر اول: میخواهید با خودرویتان برای انجام کار فوری- چهبسا رساندن بیماری به طبیب یا بیمارستان - از پارکینگ منزل خارج شوید، اتومبیلی را مشاهده میکنید که درست مقابل در پارکینگ منزل شما پارک شده و راننده نیز بدون بهجا گذاشتن نام و نشان یا شماره تماس، محل را ترک کرده است. تصویر دوم: پیاده یا با اتومبیل در حال تردد در پیادهرو یا خیابان هستید؛ ملاحظه میکنید دستی از پنجره خودرویی بیرون میآید و مقداری آشغال و مواد دورریختنی را به بیرون و سطح خیابان پرتاب میکند. تصویر سوم: همسایه شما معمولاً شبها دیروقت از محل کار خود به خانه مراجعت میکند و بهجای اینکه از خودرو پیاده شود و زنگ خانه را بزند و یا دستکم با تلفن همراه خود آمدنش را خبر دهد، با بوقهای ممتد و پر صدا از اهل منزل میخواهد که در را به رویش باز کنند. تصویر چهارم: برای خرید کالای موردنظر خود، به فروشگاهی مراجعه میکنید و از فروشنده میخواهید کالایی باکیفیت و با قیمت منصفانه به شما بفروشد. فروشنده با کلی تعریف و توصیف، کالای موردنظر را در قبال اخذ وجهی قابلتوجه به شما عرضه میکند. بعد از استفاده متوجه میشوید کالایی را که خریدهاید از کیفیت و ارزش لازم برخوردار نیست و علاوه بر این، وجهی که از شما دریافت شده نیز بیشتر از نرخ مصوب و معمول بوده است. تصویر پنجم: در مجتمع مسکونی زندگی میکنید. محترمانه از همسایه طبقه بالایی خود میخواهید که هنگام رفتوآمد در راهرو و یا بالا و پایین رفتن از پلهها بهخصوص در ساعاتی از شبانهروز که اهالی ساختمان در حال استراحت هستند؛ از سروصدا و صحبت کردن با صدای بلند پرهیز کنند و قدری مراعات نمایند؛ که در پاسخ و به طرز غیرمحترمانه و زنندهای به شما حالی میکند که این موضوع به کسی غیر از خودش ارتباط ندارد. ذکر این موارد فقط برای تقریب ذهن بود. بیتردید شما نیز با قدری تأمل میتوانید نمونههای متعدد دیگری را به این سیاهه بیفزایید. همانگونه که ملاحظه میکنید واکنشهای طرف دوم روایتهای مزبور هیچگاه با مشخصههای شهروندی تطابق ندارد. بهنحویکه ردی از تبعیت از قانون و ملاحظات هنجارمند اجتماعی به نفع زندگی مترقی و سعادتمند شهری مشاهده نمیشود. چنین رفتارهایی یا نشان از عدم آشنایی افراد مزبور با وظایف و قواعد پذیرفتهشده حقوق شهروندی دارد و یا نمایانگر عدم التزام و پایبندی آنان به انجام تکالیف و حقوق متقابل اجتماعی است که در هر دو صورت شروط اولیه شهروندی محقق نشده است. درنتیجه باید اذعان داشت که بر اساس شاخصهای پیشگفته، هر شهرنشینی «شهروند» نیست و بر این اساس شرط اساسی ارتقای شهرنشین به «شهروند» رعایت حقوق متقابل اجتماعی، قانونگرایی و پرهیز از رفتارهای هنجارشکنانه بهمنظور دستیابی به زندگی سالم و سعادتمند انسانی در جوامع شهری است. هرچند این نکته را نیز نباید نادیده گرفت که اگرچه دلبستگی به نظم اجتماعی بدون کاستی و آرمانی حقیقتی دستنیافتنی به نظر میرسد لکن کسب شرایط شهروند مطلوب با تکیهبر مؤلفههای غنی و تحول ساز فرهنگ ایرانی - اسلامی، امری شدنی است که خوشبختانه جامعه ما ظرفیتهای لازم برای تحقق این مهم را دارا است.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.