تغرسیییکرر اسیقلل آیذربایم جادر وگو با وندگفستتیکک ادانرشیاری جغزرافو یک میایند=کترایآ سبیلشناسی

Shargh - - جامعه -

صدرا محقق:

وقوع سیل ویرانگر و کشنده در استانهای شــمال غربی کشــور از اردبیل و آذربایجان شــرقی تا کردستان در هفته گذشته تبعات و تلفات بسیاری بر جای گذاشــت. پیش از شروع سال جدید و در آخرین ماههای زمستان گذشته هم دستکم دو مورد سیل بسیار شدید در جنوبشرقی کشــور در استان سیستانوبلوچستان و همچنین در جنوب یعنی استانهای بوشهر، هرمزگان و جنوب استان فارس به راه افتاد که خسارتهای فراوانی از خود بر جای گذاشت. اقلیم و جغرافیای ایران اگرچه با سیل بیگانه نیست و همهساله بارها شاهد این پدیده خشمگین طبیعی بوده؛ اما آمارهای سازمان هواشناسی کشــور نشان میدهد در 2۰ سال اخیر تعداد و همچنین حجم وقوع ســیلهای ویرانگر در ایران همیشه در حال افزایش بوده است.

دراینمیان پرســشهایی به میــان میآید که علت وقوع این ســیلها و تلفات و تبعات فراوان آن ناشی از چیست و چه راهکاری میتوان و باید در برابر آن به کار بست؟ آیا امکان مقابله و پیشگیری یا حداقل کاستن از خســارتهای مالی و جانی مردم و همچنین واردآمدن آسیبهای جبرانناپذیر به طبیعت در برابر این سیلها وجود دارد. در این گزارش همین پرسشها را با دو استاد دانشگاه و صاحبنظر و متخصص مرتبط با موضوع در میان گذاشتیم؛ دکتر غلامرضا براتی، دانشیار جغرافیای دانشگاه شهید بهشــتی با گرایش اقلیمشناسی و دکتر شــهریار خالدی، استاد آب و هواشناسی دانشگاه شهید بهشــتی، در پاســخ به «شــرق» دراینباره توضیحاتی دادهاند که شرح نظرات آنان در ادامه آمده است:

وقوع بارندگی یک پدیده طبیعی اســت؛ اما این پدیده یعنی سیل ویرانگری مشابه آنچه در شــمالغرب کشور رخ داد، یک پدیده طبیعی نیست. بارندگــی اگر بر بســتری فرود بیاید که دســت نخورده نباشــد، باعث فعالشدن چشــمهها، تغذیه سفرههای زیرزمینی و بالابردن کشــاورزی و توســعه میشود؛ اما وقتی بســترها تخریب شــد، ثمره آن وقوع ســیلهای شــدید است. تخریب بســتر و زمین یا میتواند ناشی از چــرای بیرویه دام باشــد یا بر اثر صنایع و اکتشــاف و بهرهبــرداری غیراصولــی و غیرعلمی از معدن باشــد. همچنین در راهســازی وقتی تلاش میشــود با حداقل هزینه و برای کسب بیشترین بهرهوری مالی با نگاه سود محوری صرف پروژهها انجام شــود، تخریب بســتر رخ میدهد. به این موارد میتوان سدســازی را اضافه کرد، سد اگرچه گفته میشود خودش میتواند مانع از وقوع ســیل و راهکاری برای کنترل ســیلاب باشــد؛ اما وقتی

دکتر غلامرضــا براتی:

غیراصولی و با جانمایی نامناسب ساخته شود، خودش میتواند منجر به وقوع سیل شود؛ مثلا وقتی جادههای دسترســی برای ساخت ســد در محلهای اشتباه و به روشهای تخریبی ساخته میشــوند یا انفجارهایی که برای آمادهســازی محل ســد صورت میگیرد، میتواند روند تخریب زمین را تشــدید کند. همه این کارها دست به دســت هم میدهد و زمین و آبخیز را در شــرایطی قــرار میدهد که آب باران به جــای نفوذ در زمین روی خاک روان بشود و به ســمت پاییندست حرکت کند و ســیل را به وجود بیاورد؛ چون بــه دلیل این تخریبها پوشــش گیاهی زمین از بین مــیرود و نفوذپذیری آب کاهش پیدا میکند و جریــان آب با راهافتادن تبدیل به ســیلاب شده و به بار رسوب و ســنگریزه و خاک مسلح میشــود و به جای جریان آب بــه جریانی از گل و لای بدل میشــود؛ حتی اگر جایی به پشت سدی هم برسد، مخزن ســد را پر میکند و اثرات مخرب دارد. در کشور ما متأسفانه در ســالهای اخیر مسابقه اکتشاف معدن و دادن مجوز آن هم بدون نظارت شــکل گرفته است، معدنکاران هم با نگاه صرفا سودآوری اقدام به تخریب منابع و زمین میکنند و بعد از مدتی بعد از بهرهبرداری معدن شعاع بزرگی از زمینهای اطراف را زیر نخالههای معدن مدفون میکنند و وقتی ذخایر معدن تمام شــد، منطقه را بــه حال خود رها کرده و به ســراغ نقطهای دیگر میروند. در شرایط کنونی در وهله اول من وزارت نیــرو را که متولی حــوزه کنترل و مدیریت آب اســت، مســئول این ســیلها میدانم، پس از آن هــم وزارت صنعت را به دلیل همین مجوزهای معدنکاوی و بعد وزارت جهــاد کشــاورزی و منابع طبیعی کــه در زمینه حفاظت و نگهــداری یا افزایش پوشــش گیاهی زمین کوتاهی میکنند. البته همه اینها به معنای این نیســت که تغییر اقلیم هیچ نقشــی در وقوع سیل ندارد. تغییر اقلیم همیشه بوده؛ اما الان تشدید شده است. آزادشدن گازهای گلخانهای اقلیم را دچار تغییرات کرده اســت، این تغییر اقلیم باعث شده است طبیعت رفتار تنشآمیز و پیشبینیناپذیر داشته باشــد، بارشها را دچار تغییر کرده است و مثلا اگر پیشازاین بارش سالانه یک منطقه صــد میلیمتر بود کــه در ۱۰ موج بارشــی صدروزه به وقوع میپیوســت، حالا به دلیل تغییــرات اقلیمی این صد میلیمتر در دو موج بارشــی به وقوع میپیوندد و خاک آن منطقه هم به دلیل همین تغییرات تحمل این بارش را ندارد و سیل به راه میافتد. درباره همین سیل اخیر در آذربایجان و دیگر مناطق شمال غربی کشور ما از قبل آســتانه تحمل محیطزیست را کم کردیم و وقوع این ســیلها نتیجــه همکاری تغییــرات اقلیم و همین دستکاری در طبیعت اســت. در پروژههای عمرانی و شهرسازی و جادهسازی و سدسازی تصور این است که اگر پروژهها را با هزینه کمتر بسازیم و پول کمتری خرج کنیم، کار مفیدی انجام شــده است. این در حالی است که این هزینهها بعدا به شکل خسارتهای سیل خودش را نشان میدهد و حتی هزینههای بسیار هنگفتتری بر جای میگذارد.

دکتر شهریار خالدی:

تغییر اقلیم یک بحث جهانی است و کشــور ما هم از آن مستثنا نیست. سیل، خشکسالی، توفانها و بادهای شدید و مهمتر از همه گرمایش آب و هوای زمین چهار اثر و تبعات اصلی تغییر اقلیم اســت که متأسفانه کشــور ما همه این تبعات را شاهد بوده و از این به بعد هم شــاهد خواهد بــود. تغییر آب و هوا دلایل خاص خودش را دارد؛ برای مثال انتشــار گازهای گلخانــهای که خیلی جدی گرفته نشــده، یکی از دلایل اصلی آن اســت. باید در نظر داشــته باشیم که با اینکه تغییــر اقلیم میتواند خســارت به بار بیــاورد؛ اما خود انســان هم به نوعی دیگر مسئول اســت، اگر در کشور ما ســیل راه میافتد، باید رد پای انسان را در آن ببینیم. طبیعت با بــروز تغییر اقلیم واکنش خودش را نشــان میدهد و انســان هم با دســتکاری نابجا در طبیعت اثراتش را تشــدید میکند. ما وقتی پوشش گیاهی زمین را از بین بردهایم و نفوذپذیری آب در شــهرها و اطراف را کم کردهایم، بدیهی است که پس از وقوع باران، سیل رخ میدهد. بااینهمه ما در ارتباط با تغییر اقلیم باید دو کار انجام دهیم، یکی تطابق با تغییرات و دیگری اینکه باید تلاش کنیــم اثرات آن را بــا فعالیتهای خودمان کاهش دهیــم. کاهش انتشــار گازهــای گلخانهای با کاستن از مصرف سوختهای مضر و فسیلی و استفاده از انرژیهای نو، بهتر ســاختن ســاختمانها که اتلاف انرژی کمتر شــود و جلوگیری از ســاخت سدهایی که با جانمایی نادرســت احداث میشــوند، بخشی از این وظایف اســت. ما ســدها را بیرویه و در جاهای ناجور احداث کردهایم که تبعاتش را حالا دارد نشان میدهد.

باید توجه داشــت که در آب و هــوای ایران بهازای هر ۱۱ ســال معمولا یکبار تَرسالی )سالی که بارشها در آن زیاد اســت( یا خشکســالی داریم؛ اما تغییرات اقلیمــی اینها را تشــدید کــرده اســت، گرمایش زمین ناپایداری هوا را هم بیشــتر میکند؛ برای مثال در رابطه با ســیل در مناطق شمال غربی کشور، مشکل این است کــه در منطقه سرســبزی مانند آذربایجانها و شــمال غربی، همیشــه مراتع عالی و پوشش گیاهی داشتهایم؛ اما اینها تضعیف شده و شهرســازی افزایش پیدا کرده است، قبلا اگر 4۰ میلیمتر بارش رخ میداد، مشکلی به وجود نمیآمد؛ اما این کارها باعث شده با همین میزان بارش، سیل راه بیفتد. منطقه آذربایجان، رشتهکوههای عظیم دارد و با ازبینرفتن پوشــش گیاهی، باعث شدیم سیل افزایش پیدا کند، بهنوعی میتوان گفت مشکل را خودمــان به وجود آوردهایم. راهکار مقابله با مشــکل هم این اســت که با تکنولوژیهــای جدید باید مناطق آســیبپذیر در برابر سیل را شناســایی و آمایش کنیم و برای آن برنامهریزی داشــته باشــیم. در شرایط کنونی مهمترین کار پیشگیری است، چراکه ما در ایران باز هم ســیلها و خشکسالیهای شــدید را خواهیم داشت و باید آماده باشیم.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.