ا رززشچ مهیاینند،لایهز خمحاینطهیسمتلز از آ شوتمرحفاظکتهنمهما

Shargh - - علم - محمدرضا توکلیصابری استاد بازنشسته دانشگاه تهران

سه عنصر مهم در حیات انسان، جانوران و گیاهان، عبارتاند از هوا، آب و خاک. تمام جانداران به این ســه عنصر حیاتی وابســتهاند و آلودگــی آنها اثر خطیری بر زندگی آنها دارد. کشور ایران سرزمین پهناوری است که بهجز در حاشیه دریای خزر، آبوهوایی خشــک و کوهستانی دارد. رودخانههای عمده آن نیز در غرب و شمال غرب جریان دارند و بقیه بخشهای این ســرزمین، خشک و بیابانی است. آب یکی از ارکان اساسی ادامه حیات در نواحی خشک ایران است. نیاکان ما با کندن چاهها و ابداع شیوه آبیاری با قنات در سدههای گذشته، توانسته بودند در دل کویر خشک و بیآب، گلســتان و بوســتانهای فراوانی به وجود آورده و کشاورزی کنند. اکنون که شهرنشــینی بهسرعت در حال گسترش در ایران است و روستاها و کشتزارها به تدریج از میان میرود، وضعیت محیط زیست نیز آسیبپذیرتر میشود.

از اشتباهات درس بگیریم

ما که در قرن بیســتویکم زندگی میکنیم و علم و تکنولوژی غربی بر شیوه زندگی ما اثر گذاشــته اســت و فرایند صنعتیشدن را تجربه میکنیم، باید هم از اشتباهات غربیها درس بگیریم و هم از اشتباهات آن کشورهای شرقی که زودتر از ما علم و تکنولوژی غربی را گرفتهاند و دچار عوارض آن شدهاند. بیشتر کشورهای غربی، در نیمکره شــمالی زندگی میکنند که رودخانههای بزرگ و بارش فراوان دارند و کمتر دچار خشکســالی میشوند. با پذیرش الگوهای صنعتی غرب، ما اکنون بیش از پیش در معرض عوارض این صنعتیشــدن هستیم؛ عوارضی که به علت موقعیت جغرافیایی کشور، به مراتب شدیدتر و خطرناکتر از آسیبهای وارده به محیط زیست غرب است. امروز با تشدید آلودگی هوا، افزایش روزافزون آلودگی رودخانهها، نابودی تالابها و کاهش ذخایر دریایی و منابع آبی، فرسایش خاک و کاهش مســاحت جنگلها مواجه هســتیم که اگر تکتک ما برای یافتن راهحل آنها نکوشــیم، مشــکلی به مراتب بزرگتر را برای نسلهای آینده به ارث خواهیم گذاشت. آســیبپذیری ما در این موارد، بسیار بیشتر از کشورهای غربی اســت؛ زیرا مردم ما به دلیل بیاطاعی، اصول حفاظت از محیط زیست را کمتر رعایت میکنند. البته افراد کمی از این اصول اطاع دارند؛ اما کسی به فریادشان نمیرسد و قدرت اجرائی ندارند. ایران از نظر شاخصهای پایداری محیط زیست، در انتهای جدول جهانی قرار گرفته اســت؛ یعنی پس از کشورهایی مانند آنگولا، بورکینافاسو، ویتنام، لیبی و چاد جای دارد.

چتری به نام اُزون

به آلودگیهای محیط زیســت در ایران، نگرانی دیگری افزوده شــده است و آن، مسئله تهیشــدن لایه اُزون و ایجاد حفره در این لایه در قطب جنوب است. لایــه اُزون در فاصله 1٦ تا ٤٨کیلومتری از ســطح زمین قرار گرفته و کره زمین را در برابر تابش فرابنفش نور خورشید محافظت میکند. تابش فرابنفش موجب بروز سرطان پوست در انسان میشود و به گیاهان آسیب میرساند. مولکولهای کلروفلوئورکربنها در ازبینبردن لایه ازون مؤثرند. از این ترکیبات بهطور گسترده در دســتگاههای ســردکننده و در افشــانهها )اسپریها( اســتفاده میشود. این مولکولهــا به استراتوســفر راه مییابند و در آنجا بر اثر تابش خورشــید، پیوند بینمولکولی آنها شکسته میشود. اتم کلر حاصل به ملکول ازون حمله میکند و مولکول ازون را میشکند.

وضعیتنگرانکنندهآبهایآلوده

دومیــن عنصر حیاتــی یعنی آب نیــز از آلودگیها بینصیب نمانده اســت. وضعیت آب آشــامیدنی شــهرها، رودخانهها، دریاچهها نیز بهتــر از وضع هوا نیست. خشکسالیها و برداشــتهای بیرویه و سدبندیها، اثرهای ناخواسته بســیاری برجای گذاشــته اســت؛ اما آنچه که از منابع آبی باقی مانده است، به علت آلودگیهای متعدد و هدایت فاضابها و پســماندهای صنعتی، در حال نابودی هستند. برای مثال سفیدرود، آلودهترین رودخانه کشور از نظر وجود سموم کشــاورزی است و رودخانههای شمالی کشور در وضعیت بحرانی قرار دارند که نشاندهنده آلودگی شــدید باارزشترین اکوسیستم آبی ایران یعنی حوزه دریای خزر است. هشدار متخصصان محیط زیست نسبت به نابودی تالابهای کشور در حالی شدت گرفته که تغذیه آبهای زیرزمینی، مهار سیابها، پیشگیری از نفوذ آبهای شور، جلوگیری از فرســایش خاک و حفظ سواحل و رسوبگیری، رونق توریســم و حفظ جمعیت حیات وحش، ازجملــه کارکردهای مهم تالابها به شمار میآید؛ اما متأسفانه تصمیمهای غلط و برخوردهای نامناسب با مشکات از ســوی مسئولان، به نابودی تالابهای کشــور دامن زده است و این تالابها به دلیل ورود پســابها، فاضابها و آلودگیهای نفتی، در معرض خشکشدن یا نابودی قرار گرفتهاند. هر ســاله میلیونها تُن فاضاب تصفیهنشــده به آبهای داخلی، دریای خزر و خلیجفارس ســرازیر میشود. روزانه بیش از دهها هزار تُن زباله در شــهرهای کشور تولید میشود که این رقم بهجز تولید زباله در روستاها و بخش صنعت کشــور اســت. هر ساله چند میلیون بشــکه نفت وارد آبهای خلیجفارس میشود. وضعیت رودخانهها نیز نگرانکننده است و بسیاری از آنها بهشــدت آلودهاند و قابلآشامیدن نیستند. مقدار کمی از فاضابهای صنعتی و خانگی در کشــور تصفیه میشود و بیشتر فاضابهای خانگی و صنعتی کشور، بدون تصفیه و به صورت خام، وارد محیط زیســت میشــوند. این روند، آلودگی خــاک و آلودگی آبهای زیرزمینی را در پی دارد که نمونه بارز آن افزایش میزان نیتراتها در آب چاههاســت. آب بخش بزرگی از مناطق شــهری کشور به دلیل نفوذ فاضابهای صنعتی و خانگی و کودهای شــیمیایی به سفرههای آبهای زیرزمینی، آلوده اســت و نوشیدن آنها مناسب نیست. تعداد کمی از شهرکهای صنعتی دارای سیستم تصفیه فاضاب هستند و فاضابهای صنعتی بسیاری از این شهرکها دارای آلودگیهای شدیدی است و به طور مستقیم به محیط زیست وارد میشود. در برخی از مناطق کشــور، آلودگی سبزیجات که ناشی از آلودگی خاک بــر اثر فاضابهای صنعتی اســت، به افزایش یا گســترش بیماریهایی ازجمله سرطان در انسان منجر شده است.

فرسایشفزایندهخاک

ســومین عنصر حیاتی محیط زیســت، یعنی خاک، عاوه بــر اثرپذیرفتن از آلودگی آبوهوا، بر اثر فرســایش نیز در حال تخریب است. خاک عاوه بر آنکه ممکن اســت از طریق آبها آلوده شود، بر اثر فرســایش سبب انهدام محیط گیاهی و کاهش محیط جنگلها و مراتع میشــود. براســاس آمارها، یکدهم فرســایش خاکهای جهان مربوط به ایران اســت و اگر روند تخریب خاک در کشــور به همین شکل ادامه یابد، تا ٣0 ســال آینده، تمام زمینهای حاصلخیز نابود خواهد شد و به وسعت بیابانهای کشور افزوده خواهد شد. سالانه چندین میلیون هکتار از خاکهای مرغوب ایران به بیابان تبدیل میشــود یا به صورت مســکونی ضمیمه شهرکها و شــهرها میشود. یک ســانتیمتر از قشر خاک کشــاورزی که برای ایجاد آن 700 سال زمان لازم است، به سرعت بر اثر فقدان پوشــش گیاهی از بین میرود. فرسایش خاک در ایران در سالهای اخیر نسبت به یک دهه پیش، افزایش یافته است.

پیامدهایزیانباربیمهریباطبیعت

با فرسایش خاک و ازمیانرفتن پوشش گیاهی یا آلودگی آن، غذای جانوران از بین میرود که موجب آغاز یک واکنش زنجیرهای میشود که در نهایت ازبینرفتن حیــات وحش را در پــی دارد. بهاینترتیب روند تخریب مناطق حفاظتشــده و انقراض گونههای نادر حیات وحش بهســرعت در حال انجام است. نسل برخی از جانوران وحشــی نیز در معرض انقراض قرار گرفته و جانورانی مانند شیر و ببر که زمانی در این ســرزمین میغریدند، اکنون فقط آنها را در باغوحش یا فیلمها میتوان دید. از نســل معدود و منحصربهفرد یوزپلنگ ایرانی نیز هر سال کاسته میشود که علت آن، ایجاد شــهرکها و جادههای جدید و تصرف سرزمینهای آنان است.

خطر نمادهای زندگی شهری برای حیات وحش

گســترش شــهرها، ایجاد جادهها و حرکت خودروها در ایــن جادهها نیز در کاهش حیات وحش مؤثر بوده اســت. جانوران بایــد در طبیعت وحش زندگی کنند، نه اینکه لاشــه آنهایی که بر اثر مســمومیت یا تصادف با اتومبیلها کشته شدهاند، در هر گوشهای به چشم آید یا شاخ و پوست آنهایی که به دست آدمیان کشته شــدهاند، زینتبخش هتلها، موزهها، کاخها، فروشگاهها و خانهها شود. آنچه را که عوامل گفته شــده نتوانســتهاند انجام دهند، شکار بیرویه حیوانات به انجام آن توفیق یافته اســت و سبب شده است جمعیت بسیاری از گونههای پســتانداران و پرندگان ایران رو به انقــراض رود. جمعیت حیات وحش حتی در پارکهای ملی که تحت نظارت و حفاظت ســازمانهای دولتی هستند، بهشدت کاهش یافته است.

دست شهر بر گلوی جنگل

مســاحت کل جنگلهای ایران بر اثر افزایش جمعیت، توســعه شــهرها و اراضی کشــاورزی، ایجاد تأسیسات و صنایع و همچنین تخریب و تجاوز، کاهش چشمگیری یافته اســت. جنگلهای حوزه دریای خزر از منحصربهفردترین نوع جنگلها در دنیا هســتند که همچون نوار سبزی بر شیبهای شمالی جبال البرز قرار گرفته و سواحل جنوبی دریای خزر را میپوشانند. این ناحیه از حوالی آستارا در شمال غرب تا حوالی گرگان در شرق ایران ادامه مییابد. مساحت این جنگلها که از چندین میلیون ســال پیش به جای ماندهانــد، هماکنون به نصف اولیه آن کاهش یافته است. وجود جنگلها فقط برای لطافت هوا یا زیبایی محیط نیست؛ بلکه مهمترین فایده آن اقتصادی است، مانند ارزشهای زیستمحیطی و تنوع زیســتی، ارزشهای حفاظتی و درآمدهای بالقوه حاصل از تولید مواد خام مانند چوب، تنظیم جریان آب و ارزشهای فرهنگی، گردشــگری و بسیاری فایدههای دیگر. خدمات گردشــگری و کارکردهای اکوسیســتمی جنگلهــای دریای خزر، بدون هیچگونه اثر منفی بر عملکرد اکوسیستم، میتواند تولید و به مقدار زیادی نصیب ساکنان مناطق پاییندســت یعنی قشر وسیع کشاورزان و شهرنشینان در نواحی این جنگلها شــود. این در حالی اســت که درآمد ناشی از قطع و فروش درختان )که با خســارات فراوان به عملکرد اکوسیستم همراه است(، به مراتب کمتر از خدمات و کارکردهای گردشــگری است. هر پنج سال، یک میلیون هکتار از ســطح جنگلها و مراتع کشور تخریب میشــود که برای کشوری که وسعت کمی از آن جنگل و بخش عظیمی از آن بیابان و کوهســتان، بســیار نگرانکننده است. ایجاد بیرویه صنایع برای ایجاد اشتغال، باعث ازبینرفتن باغها، بیشهها و کشــتزارهای زیادی شده که خود باعث تغییر آبوهوای شهرها و شهرکها شده اســت. همچنین به دلیل آلودگی شدید هوا به تدریج گونههای گیاهی سازگار با اقلیم تهران از پهنبرگ به ســوزنیبرگ تغییر کردهاند و در واقع چنارستان سابق اکنون به شــهر کاجهای نیمهمرده تبدیل شده اســت. تغییر گونههای سازگار از پهنبرگ به ســوزنیبرگ خود عامل دیگری برای افزایش آلودگی هوا بوده است زیرا توان پالایش هوا از طریق سوزنیبرگها خیلی کمتر از درختان پهنبرگ است.

درآمدهایبیپایانطبیعت

یکی از مهمترین مشــکات اقتصادی در کشــورهای جهان سوم، ازجمله ایران، ناشی از توجه نداشتن به محیط زیست است. آلودگی خاک در بسیاری از مناطق، باعث ازبینرفتن پوشــش گیاهی و کاهش رشد و نمو گیاهان میشود که به مرور زمان، باعث فرسایش خاک و بیابانزایی میشود. گسترش بیابانها باعــث کاهش بارشهــا و در نتیجه تغییــر آبوهوا و در نهایــت ازبینرفتن کشــاورزی، پایینآمدن درآمد، کاهش وضع اقتصادی و هجوم روســتاییان به شهرها میشــود. درصد عظیمی از فقرای روســتایی و شهری کشورهایی که دچار چنین مشــکاتی هستند، در نواحیای ســاکناند که محیط زیست آنجا به شــدت تخریب شده یا خطرات شدید محیطی، زندگی آنها را تهدید میکند. کشور ما نیز از این قاعده مستثنا نیست. از فقر در سیستانوبلوچستان که ناشی از تغییرات محیط زیست اســت، تا شهرکهای صنعتی که دچار آلودگیهای شدید زیســتمحیطی و کاهش تولید هستند، نمونههایی از آن است. بسیاری از فاضابهــای صنعتی و خانگی، بدون تصفیه وارد خاک و ســفرههای آب میشــود و بسیاری از مناطق شهری و روســتایی ایران، بالاترین میزان آلودگی خاک را دارند. آلودگی خاک باعث ازبینرفتن پوشــش گیاهی و کاهش رشد و نمو گیاهان و در نهایت فرسایش خاک و بیابانزایی میشود.

خطربارانهایاسیدی

بارانهای اسیدی بر اثر آلودگی و دود کارخانهها از موارد دیگر آلودگی است که اثر اقتصادی و بهداشــتی زیــادی دارد. دود و آلایندههای ناشــی از فعالیت کارخانهها، وارد هوا میشــود و به صورت بارانهای اسیدی به خاک برمیگردد و بهتدریج جذب ســفرههای آب زیرزمینی میشــود. این پدیــده در آلودگیهای خــاک، بدتریــن نوع آلودگی محســوب میشــود چراکــه در وهلــه اول باعث ازبینرفتن پوشــشهای جنگلی و در وهلــه دوم باعث آلودگی منابع آب در حد وســیع میشود. آلودگی خاک به دلیل فراگیری اثرهای زیانباری که برای محیط زیست دارد، مهمترین نوع آلودگی محسوب میشود. بسیاری از سیلها به علت ازبینرفتن پوشــش گیاهی خاکها و کاهش سطح جنگلها و مراتع و تخریب و فرسایش خاک است.

زمین، خانه مشترک همه ما

با پیشــرفت تمدن بشــری و توســعه فناوری و افزایش روزافزون جمعیت، درحالحاضر دنیا با مشــکلی به نام آلودگی هوا و آب و خاک روبهرو شده است که زندگی ســاکنان کره زمیــن را تهدید میکند. به طوری که در همه کشــورها حفاظت محیط زیســت، مــورد توجه جدی دولتمردان اســت. امروزه وضعیت زیستمحیطی به گونهای شده است که مردم یک شهر یا حتی یک کشور، از آثار آلودگی در شهر یا کشور دیگر در امان نیستند. سرنوشت هر روستا، شهر، کشور و قاره به همدیگر وابســته است. هرچند منشأ اولیه آلودگی اتمی چرنوبیل بود اما عوارض ناشــی از آن از لهستان تا ســوئد را دربر گرفت. برفی که در نروژ میبارد، مواد آلایندهای را به همراه دارد که منشــأ آن از انگلســتان و آلمان اســت. باران اسیدی در کانادا نتیجه مواد آلایندهای است که منشأ آنها ایالات متحده است. در همه جای جهان آلودگی دریاها، رودخانهها، دریاچهها و اقیانوسها و جنگلها موضوع بحثهای جدی است. مشکات موجود در محیط زیست کشور به دلیل نقص قوانین محیط زیست نیست زیرا قوانین خوبی از روی قوانین کشورهای دیگر ترجمه و تدوین شــدهاند و این قوانین به حد کافی حامی سامت محیط زیست هستند. مشکل اصلی، چگونگی اجرای این قوانین است. بسیاری از دستگاههای مسئول، این قوانین را اجرا نمیکنند. مهمترین علت تخریب وسیع محیط زیست بهرهبرداریهای بیحسابوکتاب از منابع طبیعی است که پس از نزدیک به سه دهه، محیط زیست ایران را به نابودی کشانده و کار را به جایی رسانده که عملکرد بعضی مسئولان رسمی و دولتی، محیط زیست را نیز به فریاد کشانده است.

نقشفراموششدهمردم

اما نقش مردم در نگهداری از محیط زیســت چیست؟ آیا باید تمام تقصیرها اعم از آلودگیهای هوا و صوت، رودخانهها، قطع جنگلها را به عملکرد نهادها و ســازمانهای مسئول نســبت داد و مردم را از بهوجودآمدن این آسیبها مبرا دانست؟ بسیاری از مشکات محیط زیست را مردم به وجود میآورند و خودشان هم میتوانند حلش کنند. اگر مردم از مســائل مربوط به محیط زیست بیاطاع باشند یا اگر از پیروی از این قوانین طفره بروند، وجود قانون و مجری بیاثر است. آیا فقط شرح این مشکات و دانستن آنها کافی است؟ یا ما هم نقشی در آن داریم یا میتوانیم داشته باشیم؟ اگر این مشکل به ما مربوط میشود، پس خود ما هم در حل آن نقشــی داریم. طبیعت بهعنوان امانتی نزد ما ســپرده شده و در سایه حفاظت از آن اســت که میتوان آن را به نســل آینده واگذار کرد. به همین دلیل مردم، یعنی تکتک ما، همواره باید نسبت به حفاظت از محیط زیست احساس مســئولیت کنیم. اگر بیرون از خانه، زباله را همان جا که تولید کردیم، زیر پایمان نریزیم و تا یافتن یک زبالهدان همچنان آن را همراه داشــته باشیم، کمتر آلودگی تولید کردهایم. اگر در هر کجا که هستیم، درختی یا گلی بکاریم و اگر زمینی برای این کار نداریم، در اتاق و محل کار خویش گلدانی داشــته باشــیم، به حفاظت از طبیعت کمک کردهایم. اگر در هر قطره آب صرفهجویی کنیم و آن را به پای گلی یا گیاهی بریزیم، ایران ســبزتر خواهد شــد. البته نقش مردم در کنار دستگاههای اجرائی و مکمل آن اســت. جملهای که در برابر هر مشــکلی گفته میشود این اســت که : «دولت بایــد چنین یا چنان کند ». پس نقش مردم چیســت؟ اگر قرار است کاری جدی، به دور از جنجالهای سیاسی و تبلیغات صرف و تنها به منظور نجات حقیقی محیط زیســت در کشــور صورت بگیرد، نخستین قدم و صدالبته مهمترین آن، راهکارهایی مانند بالابردن ســطح آگاهیهای عمومی نســبت به محیط زیست و به دنبال آن عزم ملی، حفاظت مطلوب، داشتن قوانین و مجریان کارآمد و بهرهبرداری خردمندانه از سوی مسئولان و دلسوزان محیط زیست است. باید از تجربه کشــورهایی مانند اتحاد جماهیر شــوروی و چین درس بگیریم که چگونه برای گسترش صنعتی و ایجاد کار، محیط زیست را آلوده یا نابود کردند و به طور غیرمستقیم باعث مشکات اقتصادی بیشتری شدند. در پایان این بخش شعری را که در مسیر یک کوهپیمایی، در آفریقای جنوبی بر تابلویی دیدم و بسیار بر دلم نشســت، میآورم. امیدوارم شــما هم از آن لذت ببریــد و هربار به دامنه طبیعت میروید، آن را به یاد بیاورید و به دیگران هم یادآوری کنید:

دوســت من، در یک ســال یا 10 سال دیگر ممکن اســت بخواهی دوباره در این مسیر راه بروی پس فراموش مکن خردههای هرچیز را قوطیهای حلبی و زبالههای دیگر را پاســتیکی را که هیچ موجود زندهای نمیتواند بر آن زندگی کند یا دامی را که دیگران نمیخواهند پا برآن بگذراند، با خود برداری وگرنه در زمانی که بهزودی خواهد آمد به جــای زیبایی، خرابآبادی را خواهی یافت و شــاید در آن وقت خواهی فهمید که چگونه شکوه سرزمین ما با زبالههایی که از دست تو ریخت از میان رفت.

مشکلات موجود در محیط زیست کشور به دلیل نقص قوانین محیط زیست نیست زیرا قوانین خوبی از روی قوانین کشورهای دیگر ترجمه و تدوین شدهاند و این قوانین به حد کافی حامی سلامت محیط زیست هستند. مشکل اصلی، چگونگی اجرای این قوانین است. بسیاری از دستگاههای مسئول، این قوانین را اجرا نمیکنند

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.