اسميت نوليبرال نيست

نگاهي به كتاب «آدام اسميت در پكن»

Shargh - - يشه -

علــی اخوت:

غالب گفتارهاي نظــري و به تبــع آن گفتارهاي عمومي، آدام اســمیت را از نظریهپردازان اصلي نظام ســرمایهداری مدرن و بازار آزاد ميداننــد. ماركــس در كتاب «ســرمایه»، خاصه در جلد نخســت، نتیجــه ميگیرد كه پذیرش نظام بازار آزاد اســمیتي به افزایش نابرابري طبقاتي منجر ميشــود. ولی جوواني اریگي در كتاب «آدام اســمیت در پكن: تبارهای قرن بیستویكم» نهتنها با تصور غالب همراه نیست بلكه حتي آرای اسمیت را ضد ســرمایهدارانه ميداند. نتیجه استدلال نظري اریگي در كتاب حاضر این اســت كه در آثار اسمیت مفهومي از بازارهاي خودتنظیمگر مشــابه كیش نولیبرالي وجود ندارد: «اســمیت از استعاره دســت نامرئي بازار استفاده كرد تا نشان دهد كه در یك بازار آزاد موازنه همواره بین عرضه و تقاضا برقرار ميشــود و باور داشــت كه این دست نامرئي بازار همیشــه تضمینكننده ارضاي امیال و ســلیقههاي واقعي مصرفكننده نیست. اسمیت هرگز در نظر نداشت این استعاره - كه فقط یكبار در كتاب چهارصدصفحهاي «ثروت ملل» به چشم ميخورد - به یك قانون انعطافناپذیر طبیعت تبدیل شــود كه به صورت فرمولهاي ریاضي بیان شــده است. او هرگز ادعا نكرد كه بازار به همان میزان قابل پیشبینيبودن قانون جاذبه نیوتن عمل میكند». (افسانه توسعه: 80) .

در نظر اســمیت، برخلاف ماركس، بحــران در یك وضع متعادل رخ ميدهد. كتاب «آدام اسمیت در پكن» با ارجاع مستقیم به «ثروت ملل» نشان ميدهد اسمیت در پي تضمین بازار آزاد است چون از طریق افزایش رقابت ســود را كاهش میدهد. در نظر اریگي، اقدام دولت نزد اسمیت اقدامي به نفع كارگران است نه صاحبان سرمایه. اسمیت در «ثروت ملل» ميكوشــد نشان دهد «تعقیب نفع شخصي در كل به نفع جامعه است. معهذا، این اثر، بههیچ وجه حمایت بنیادگرایانه از غلبه نیروهاي بازار در اقتصاد نیست. بهرغم تفسیر و برداشت حامیان تندروی نظریه نوكلاسیك، آدام اســمیت به اهمیت جنبههاي اجتماعي و امور اخلاقي باور داشت. در نظر اسمیت دولت نهتنها نظام حقوقي و قانوني كارآمدي را به وجود ميآورد، بلكه همچنین موجودیتي است كه حد مطلوب زندگي كارگران را تضمین ميكند. اســمیت تصور ميكرد كه اگر تقسیم كار منافع مادي زیادي تولید كند ولي، به خاطر تخصصيشــدن بیش از حد فرد، زندگي معنوي كارگران را تهي میسازد، استانداردهاي زندگي آنان ممكن است تنزل كند. در نتیجه احساس ميكرد كه كارگران در انجام وظایف شخصي خود و حفظ منافع كشورشان قصور خواهند كرد. بنابراین از نظر اسمیت، وظیفــه دولت برطرفكردن این محدودیتهاي انســاني بود تا اطمینان حاصــل كند كه هر فرد ميتواند فضایل معنــوي و اجتماعي خود را به كار گیرد». (همان: 78( در نظر اریگي مقصود اســمیت از رقابت در بازار آزاد، رقابت سرمایهداران با یكدیگر است. اسمیت به صراحت كامل گفته كه خواهان ایجاد رقابت بین كارگران براي كاهش دســتمزدها نیست و طرفدار رقابت سرمایهداران براي كاهش سود به حداقل پاداش پذیرفتني براي ریسكهایي است كه متحمل شدهاند. این تعبیر را میتوان برداشتی پارالكسي از تفسیر ماركس دانست كه امكان استثمار نیروی كار را مشروط به رقابت كارگران با یكدیگر میدانســت. حــال آنكه اقتصاددانان جدید نولیبرال با دستیازیدن به اسمیت ميخواهند كارگران به نفع بهرهوری سرمایه با یكدیگر رقابت كنند. كتاب حاضر با ارجاع به اسمیت و باتوجه به تجربه چین نشــان ميدهد كه «بازار» ابزاری برای حكومت و وجهي از ســازماندهي جامعه است. مقصود اریگي از ادعای حاضر نه اشاره به ماهیت نامرئی و خودتنظیمگر بازار در برابر بوروكراســی منضبط دولتی، بلكه پاســخ به این پرسش اســت كه نظم بازار منافع چه كسی را تأمین میكنــد؟ از اینرو، به جای پرداختن به شــكل پدیدهها باید به ماهیت و هدف غاییشان پرداخت. اریگی تأكید دارد نمیتوان از رشد سرمایهداران، تقویت سرمایهدارانه سیستم موجود در جوامع را نتیجه گرفت و مسئله در اینجا بر ســر شــدت رقابت بین نیروهای كار یا بین خود سرمایهداران است. او در كتاب «آدام اسمیت در پكن» نشان ميدهد منطقي و عقلاني نیســت بشریت در جهت منافع اقلیت سرمایهدار با یكدیگر رقابت كند و از اینرو، روند حاكم و مســلط در جهان را برخلاف روند طبیعي ميداند. اریگي ضمن مقایسه توسعه اقتصادي كشــورهاي غربي و شرق آسیا و ظهور ابرقدرت اقتصادي جدید و پیامدهاي آن در نظام جهاني سرمایه به وضعیت حاكم بر چین، قطببندیهای آینده جهان و همچنین به افول قدرت انحصاري ایالات متحده میپردازد.

همانطــور كه نمونه اعلاي تولید ســرمایهدارانه برخلاف پیشبیني ماركــس نــه در برلین بلكــه در دیترویت شــكل گرفت، اقتصــاد بازار غیرســرمایهدارانه اســمیتي نیز نه در بریتانیا بلكه در چین به وجود آمد. اســمیت، در قرن هجدهم، در كتاب «ثروت ملل» پیشبیني كرد كه بین غرب و شــرق یا به عبارت دیگر بین غرب و سرزمینهاي تحت تصرفش توازن قــدرت به وجود ميآیــد، منتها یك توزان مشــروط. كتاب اریگی ریشهها، دلایل و عوامل تاریخي برآمدن غیرعادي چین در اقتصاد جهاني را در این بستر و با بازخواني رادیكال «ثروت ملل» تحلیل ميكند و نشان میدهــد چگونه تلاشهاي ایالات متحده در خلق نخســتین امپراتوري جهاني، بعــد از فروپاشــي دیوار برلیــن، به موفقیتهاي شــگفتآور اقتصــادي چین برخورد و در ســایه سیاســتهایش در جنگ علیه ترور شكســت خورد. در نظر او اگر چین كاملاً به كانون جدید اقتصاد جهاني بدل شود، نقش آن به طور بنیادي متفاوت از قدرتهای هژمونیک پیشین خواهد بود: نهفقط به خاطر تفاوتهاي فرهنگي كه ریشه در تفاوتهاي تاریخي- جغرافیایي دارد، بلكه دقیقاً بهواسطه آنكه تاریخ و جغرافیاي متفاوت منطقه آســیاي شرقي تأثیري روي ســاختارهاي جدید اقتصاد جهانــي خواهد گذاشــت. او معتقد اســت اگر چین هژمونــي بیابد به شیوههاي بسیار متفاوتي نسبت به دیگران هژموني خواهد یافت. چرا كه فقط یك قدرت، یعني قدرت نظامي، اهمیت بسیار كمتري از قدرتهاي فرهنگي و اقتصادي دارد. به همین دلیل است كه چینيها بیشتر با كارت اقتصادي در صحنه جهاني بازي ميكنند. اریگي از خلال اســتدلالهاي خود در كتاب حاضر این احتمال را مطرح ميكند كه شاید چین در آیندهاي نزدیك به نوعي از اقتصاد بازار غیرســرمایهدارانه اسمیتي برسد، اتفاقي كه ممكن اســت تجارت جهاني را از نو بسازد و تعادل قدرت جهاني را دوباره طراحي كند. در كتاب حاضر از جامعه بازار جهاني بهعنوان آینده بالقوه امیدبخش یاد ميشــود كه در آن دیگر قدرت برتر وجود ندارد. هر چند اریگي هیچ احتمالي براي تحقق آن در آینده نزدیك قائل نیست. او كتاب حاضر را با امید اجتماع مشــترکالمنافعی از تمدنها پایان میبرد كه بر مبنایی برابر با یكدیگر، با احترام مشــترک به زمین و منابع طبیعی آن زندگی كننــد. اگرچه ظاهر این ایده به سوسیالیســم میماند، اریگی چندان با به كاربردن این اصطلاح موافق نیست، چون سوسیالیسم بیش از حد با مالكیت دولتی اقتصاد یكی انگاشته شده و این مسئله معضلات بزرگی پدید میآورد. اریگی احتمال میدهد جامعه آینده چهبسا از طریق مبادلات بازاری در تنظیم دولت سازماندهی شود، به گونهای كه به سبک اســمیتی به كارگران قدرت ببخشد و از سرمایه ســلب قدرت كند، نه از طریق مالكیت دولتی و كنترل وسایل تولید.

منبع: افسانه توسعه، اسوالدو د ريورو، ترجمه: محمود عبداللهزاده، ناشر: اختران، چاپ سوم 1387

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.