ساختار نهاد زندان در تاریخ معاصر

Shargh - - انديشه -

ترســیم ســاختار یک نهاد و نشــاندادن تحدید و تسهیل عمل کنشگران در چارچوب ســاختارهای موجــود از جمله موضوعات مهــم در حوزه علوم اجتماعی اســت. مهمترین وجــه این تحلیل پژوهشهایــی اســت که بــه تحلیل ســاختاری و تحلیــل فضای کالبــدی نهادهــا میپردازند. هر نهــاد اجتماعــی در اصل عبارت اســت از «نوعی نظام متشــکل از بعضی روابط اجتماعی و عناصر فرهنگی ویژه که در یک جامعه معین برای پاسخگویی به پارهای از نیازمندیهای اساســی و پایدار به وجود آمده است». نهاد زندان از جمله این نهادها اســت. مضاف بر اینکه زندان را میتوان در زمره نهادهای سیاســی بهشمار آورد که در مناسبات قدرت حائز اهمیت اســت و وجود چنیــن نهادی در تمــام دولتهای امــروزی امری الزامآور بهشــمار میرود. اگرچه بررسی نهادها عمدتا در حوزه کار جامعهشناســی است، از نظرگاه تاریخی نیز میتوانند بررسی شوند. مطالعه ســیر تحــول نهاد زندان نیز پیونــدی در حدفاصل دو علم جامعهشناسی و تاریخ قرار دارد. شاید یکی از مهمترین آثار فلسفی در این زمینه کتاب «مراقبت و تنبیه» میشل فوکو باشد.

فوکــو در این کتاب به تبارشناســی مجــازات در دوران قدیم و جدید میپردازد و معتقد اســت با ورود بــه دوران جدید و با ظهور اصلاحات فایدهگرایانــه در آغاز قرن نوزدهــم جامعه انضباطی یا مبتنیبر مراقبت شــکل گرفت که مفاهیم مجــازات در آن به طور بنیادیــن تغییر کردند. بهتازگی انتشــارات آگاه کتابی با این موضوع و در زمینه تاریخی ایران منتشــر کرده اســت که میکوشد با نگاهی تبارشناســانه به تاریخچه این نهاد در ایــران، از قلعه و بندیخانه تا انبار و محبس، به گسســتهای میان زندان مدرن و پیشــامدرن بپردازد. درهمینحال، صورتبندی کنشها در بســتر ساختار زندان با توجه به نظریه ســاختیابی آنتونی گیدنز بررسی میشود. کتاب «فرآیند ســاختیابی نهــاد زندان: از مشــروطه تا پایــان پهلوی» تحــولات زندانهــای ایران را در دوره مشــروطه و پهلــوی اول، با مرور مجموعه متنوعی از منابع ادبی، اســناد رســمی دولتی، تاریخ شفاهی و... بررسی کرده، هرچند میکوشد نگاه انتقادی خود را نیز در این میانه حفظ کند. کتاب حاضر از رهگذر ابزار روششــناختی و نظریهپردازانه در علوم مختلف نظیر تاریخ، فلسفه و جامعهشناسی بحث خود را پیش میبرد و درکل برای تبیین و تحلیل نهاد زندان از «نظریه» استفاده میکند.

کتاب «فرآیند ســاختیابی نهاد زندان» اهمیت موضوع حاضر را از چنــد باب توضیح میدهد: نخســت اینکه مطالعه نهاد زندان میتواند تنوع جرمها، زیســت زندانیان، نوع زندانها را روشن سازد و این بررســی نشــان میدهد که هم حکومت و هم جامعه مورد بحث به چه رفتارها و کنشهایی برچسب انحراف میزدند. اهمیت دیگر موضوع پیوندی است که زندان میان اقشار مختلف اجتماع با نهاد قدرت برقرار میسازد. با تحلیل نهاد زندان میتوان گوشههای ناپیدایی از مناســبات اقشار اجتماعی را با نهاد قدرت در دوره مورد نظر مشاهده کرد. دیگر اینکه با بررسی دقیق زندان در ایران میتوان ابعاد سیاســی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی بخشــی از جامعه ایران را ارزیابی کرد. کتاب حاضر میکوشــد به این مســائل بپردازد و نشــان دهد کنشها در زندان چگونه شکل میگیرند. بدین منظور ابتدا ساختار نهاد زندان را بررسی میکند. البته نه ساختار مورد نظر ساختارگرایان، بلکه ساختار در چارچوب نظریه ساختیابی. در تبیین ســاختار نیز دو مؤلفه ســاختار فیزیکی نهاد زندان )نظیر کارخانه، بیمارســتان، اتاق ملاقــات و...( و نیز ســاختارهای ذهنی عاملان و کنشگران صحنه زنــدان )مانند قواعد و مقــررات زندان و حقوق کیفری( را در نظر دارد. سپس به بررسی کنشهای زندان میپردازد

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.