همه ج آمات ری و حر ها ایر فعالیتنهواميوجمفعییاند مراگفبتاوگبا یود« ربضار من» مصوبرنیایعلم باشد

Shargh - - علم -

گروه علم: جمعه هشــتم، اردیبهشت گذشــته، روز نجوم بود و منجمان آماتور سراسر کشــور با اجرای برنامههای مختلف، تلاش کردند بخشی از زیباییهای آســمان را به مردم علاقهمند و کنجکاو نشــان دهند. این برنامه با اســتقبال چشــمگیر مردم نیز مواجه شــد. در مورد نجوم باید گفت در میان شــاخههای مختلف علم، نجوم بیش از دیگر رشتهها و شاخههای علمی )البته اگر از پزشکی بگذریم(، توانسته است نظر مردم عادی را به خود جلب کند. کمتر رشته علمی دیگــری مانند نجوم طرفدار دارد و مثلا دیده نشــده که افــرادی از بین مردم عادی، گروههای طرفدار زمینشناســی تشکیل دهند و مستقلا به بررسی زمین بپردازند و در این زمینه تحقیق و پژوهش کنند. هیچ رسانهای هم برنامه ثابت و مستقلی مثلا در زمینه شیمی ندارد، اما درعوض صفحههای رسانهها پر است از اخبار نجوم. گویا نجوم مغناطیسی جادویی دارد که همه افراد با هر سن و سواد و تجربهای را به خود جلب میکند. شــاید بتوان جذابیت نجوم بین رشتههای علمی را با جذابیت فوتبال در عرصه ورزش مقایسه کرد. برای درک بیشتر دلایل گرایش مردم به نجوم و همچنین اهمیت برگزاری مناسبتهایی مانند روز نجوم، با دکتر رضا منصوری ، استاد نجوم دانشگاه صنعتی شریف، گفتوگو کردیم. به « » باور دکتر منصوری ، نجوم دروازه ورود و علاقهمندی جوانان به علم است. او « » میگوید با انجام فعالیتهای نجومی میتوان با طرز تفکر علمی و روش علمی آشنا شد و بهاینترتیب مقدمات پژوهش علمی را آموخت.

با توجه به اینکه نجوم یک علم پیشرفته و البته غیرکاربردی برای مردم است، چه عواملی باعث شده است که مردم به این علم علاقهمند شوند؟

مــردم ما به نجوم بســیار علاقه دارند که دلایل بســیار دارد. شــاید یکی از اولین دلایلش این باشــد که ستارهها همیشــه و همهجا، بالای سر ما هستند و هرکســی میتواند به این ستارگان نگاه کند. هرچند در شهرها به دلیل آلودگی هوا یا عواملی مانند این بهآســانی نمیتوان ستارهها را رصد کرد اما دستکم در روستاها یا مناطق دور از شــهر، راحت میتوان ستارگان را تماشا کرد. نکته دوم اینکه حتی اگر ستارهها را نمیبینند، خود این موضوع که ستاره و کهکشان چیست و کیهان چه عظمتی دارد، برای مردم جذاب است. درعینحال در نظر داشته باشید که نجوم علم در حال پیشرفت است و هر روز اخبار تازه و جالبی از علم نجوم، اخترشناســی و کیهانشناســی در رسانهها منتشر میشود. برای مثال در ســالهای اخیر، خبرهایی در زمینه کشف سیارات فراخورشیدی منتشر شده است. در نتیجه احتمال وجود حیات در این سیارهها نیز یکبار دیگر مطرح شــده اســت. موضوع احتمال وجود حیات در جایی بیرون از سیاره زمین، یکی از پرسشهای انســان از زمانهای بسیار قدیم بود. بشر همیشه دوست داشت بداند آیا در جایی دیگر موجودات هوشــمندی شبیه انسان هستند یا خیر که با این کشف سیارههای فراخورشــیدی، این پرسشها یکبار دیگر برای همه و از جمله مردم عادی مطرح شــده است. علاوه بر اینها ما دیدیم و شنیدیم که در منظومه شمســی، در معرض مخاطراتی هستیم. برای مثال همیشه این امکان وجود دارد که یک ســنگ آسمانی یا خردهسیارکی که در مدارش عبور میکند، به زمین برخورد کند. قبلا هم مواردی را دیدیم که ســنگهایی با زمین برخورد کردنــد و حتی تکههایی از آن نیز به ســقف خانهها برخــورد کرد. در برخی از موارد هم میتوان این ســنگهای آســمانی را در بیابانها یا جاهای دیگر پیدا کرد. هر از گاهی هم در اخبار میشــنویم که احتمال برخورد ســنگهای بزرگ با زمین وجود دارد. بررســی احتمال برخورد این ســنگها با زمین یا چگونگی مواجهه با آنها، از موضوعهای بســیار جذاب و جالبی است که میتواند توجه همه انســانها را به خود جلب کند. یکی دیگر از موارد جذابیت علم نجوم در این اســت که بســیاری از مفاهیم علم نجوم را میتوان برای همه مردم بیان کرد و نیازی به استفاده از اصطلاحهای دشوار و تخصصی نیست. کمتر علمی است که بتوان آن را بدون استفاده از واژههای تخصصی برای مردم بیان کرد و مردم هم به معنای آن پی ببرند. علم نجوم با داشتن چنین ویژگیهایی، موجب برانگیختهشدن اشــتیاق به دانستن در مردم میشود. بههمیندلیل هم هست که در روز نجوم و هفته نجوم با اســتقبال زیاد مردم مواجه میشــویم. جمیع این دلایل باعث شــده اســت که نجوم را بهعنوان دروازه یا مدخلی برای ورود به علوم طبیعی میشناسند. به بیان دیگر مستقل از اینکه یک جوان علاقهمند اســت وارد کدامیک از رشتههای علمی شود و در آن زمینه به تحصیل بپردازد، علاقه به نجوم میتواند ورودی بســیار مناسبی باشد. در بسیاری از جاهای دنیا نیز از همین ویژگیها استفاده میکنند تا ذهن جوانان را پرورش دهند تا آنها در مجموع به علوم علاقهمند شــوند و در آینده هم برای انجام تحقیق و پژوهش علمی آماده شوند.

در صحبتهایتان گفتید که علم نجوم را میتوان با زبان ســاده و بدون اســتفاده از اصطلاحات تخصصی برای مردم عادی بیان کرد. شــاید بتوان گفت این ویژگی علم نجوم )یعنی ســادهبودن درک آن و بینیازی نســبی از اصطلاحات تخصصی(، تا حدودی نقطه ضعف آن نیز باشــد زیرا در این وضعیت احتمال ترویج «شبهعلم » هم زیاد میشود. برای اینکه هم از نجوم لذت ببریم و هم دچار شبهعلمها نشویم، چهکار باید کرد؟

اول از همه این موضوع را یادآوری کنم که هر فعالیت بشری، هر چقدر هم که مفید و ســازنده باشد، ممکن است حاشیههای منفی هم داشته باشد و این موضوع طبیعی است. شبهعلم هم همیشه و همهجا بوده و هست و گسترش شبهعلم هم چندان ربطی به زمان ما ندارد یا فقط در ایران نیست، بلکه در همه جای جهان هست. دیگر اینکه زمانی که شبهعلم پدید آمد، فرصت بسیار خوبی است که بررسی کنیم این شبهعلم چرا و چگونه پدید آمد و چگونه میتوان با آن مقابله کرد. درعینحال در نظر داشــته باشــید که مقابله با شبهعلم به این معنا نیست که میتوان فعالیتهای شبهعلم را بهطورکلی نابود کرد یا باورهای شــبهعلمی را به صفر رســاند. بلکه باید کاری کرد که این باورهای شبهعلمی بیاثر شــود. برای مثــال اگر چند نفر دور هم نشســتهاند و درباره یک موضوع شــبهعلمی صحبت میکنند، یا فال میگیرنــد و فعالیتهایی مانند آن دارند، این رفتار یا باور به خــودی خود، چندان زیانی ندارد و به همین دلیل هم اصلا لزومی ندارد که با این رفتار مقابله کرد. البته وقتی این باورها در زندگی روزمره ما تأثیرگذار شد، آن وقت باید با آن مقابله کرد برای مثال اگر سیاستمداران بر این مبنا تصمیم میگیرند یا افراد عادی، پایههای زندگیشــان را بر این مبنا قرار دادند و براســاس باورهای شــبهعلمی )به گمان اینکه این باور علمی است(، اقدام میکنند، آن وقت ممکن اســت برای افراد یا جوامع خطرناک شــود که در ایــن حالت حتما باید با ایــن باورها یا رفتاری که مبتنی بر این باورهاســت، مقابله کرد. برای مثال باید این باور را به جامعه منتقل کرد که تصمیمگیریها تا جایی که امکان دارد، باید مبتنی بر دادههای علمی باشد، بهویژه فعالیتها و تصمیمگیریهای دولتها باید بر مبنای علم باشد. دولتی که بر مبنای خرافات یا شــبهعلم تصمیم میگیرد، به ملت و کشــورش خیانت میکند. رفتار پدری که در موضوعات مهم خانواده مانند ازدواج، براســاس خرافات )مثلا بر مبنای اینکه قمر در عقرب اســت یا نه( تصمیم میگیرد، به حال خانواده مضر است و باید با آن مقابله کرد و به آنان آگاهی داد که این باورها اشــتباه اســت. ولی اگر قرار نیست تصمیمی اتخاذ شود، یا فعالیتی انجام شود و فقط در حد حرف و گپوگفت دوســتانه است، هرچند باورهای شبهعلم نادرست است اما با این حال ضرر و زیانی ندارد.

گفتید نجوم دروازه ورود به علوم دیگر اســت. میپرســم آیا در تاریخ علم اینگونه بود که دانشــمندان، پژوهشهای خــود را با علوم نجوم آغاز کردند یا امروزه هم افراد با فعالیتهای نجومی میتوانند با دیگر شاخهها و گرایشهای علم آشنا شوند؟

ما تلسکوپ پژوهش که دانشجویان بتوانند با استفاده از آن رصد کنند، نداریم؛ هرچند این امکان برای ما فراهم است که از دادههای علمی تلسکوپهای کشورهای دیگر استفاده کنیم. در سالهای اخیر تعداد کمی از دانشجویان ما توانستند با تمهیداتی از امکانات بینالمللی استفاده کنند اما در نظر داشته باشید که این تعداد برای کشوری که ‪8 0‬ میلیون جمعیت و بیش از پنج میلیون دانشجو دارد، اصلا کافی نیست

امروز هم همینگونه است و برای مثال، نوجوانی که در زمینههای نجومی فعالیت کرده است، پس از مدتی تشویق میشود که به سمت دیگر فعالیتهای علمی هم برود. در همه دنیا هم همینگونه اســت که افراد مدتی پس از ورود به فعالیتهای نجومی، به دیگر حوزههای علم نیز علاقهمند میشــوند. برای مثال انجمن بینالمللی نجوم نیز روی همین موضوع تأکید دارد که ما از علاقه جوانان و نوجوانان به نجوم میتوانیم اســتفاده کنیم تا آنها را به سمت دیگر علوم طبیعی ســوق دهیم. به بیــان دیگر یک جوان در ابتــدا با فعالیتهای نجومی آغاز میکند و در ادامه با تفکر و روش علمی آشنا میشود و سپس به سمتی میرود که بیشتر به آن علاقه دارد. در هر صورت میتوان با فعالیتهای نجومی، زمینههای علاقهمندی جوانان به علم را در وجود آنها شکوفا کرد.

در روز و هفته نجوم برنامههایی در ایران انجام میشــود. فعالیتهای انجامشده در ایران و دیگر کشورها را چگونه ارزیابی میکنید؟

نــوع فعالیتهایی که در ایران یا دیگر مناطق جهان انجام میشــود، مانند هم اســت. برای مثال در ایــن روز منجمان آماتور دوربینها و تلســکوپهای خود را به میان مردم میبرند و پدیدهها و اجســام آسمانی را برای مردم رصد میکنند و ویژگیهای آن را برای مردم توضیح میدهند. در برخی از کشــورها، حتــی رصدخانههای بزرگ پژوهشــی هم برنامه درهای بــاز برگزار میکنند و مردم میتوانند از نزدیک با فعالیتهایی که در این مراکز انجام میشــود، آشنا شــوند. مردم میتوانند با منجمان و اخترشناســان از نزدیــک گفتوگو کنند و سؤالهایشان را از آنها بپرســند. رسانهها مانند مطبوعات و رادیو- تلویزیونها هم برنامههای خاصــی را برای مردم تهیه میکنند. در مجموع میتوان گفت فعالیتهــاي روز نجوم در ایران و دیگر کشــورها مانند هم اســت که هرچند ممکن اســت ابعاد آن متفاوت باشــد ولی در هر صورت از لحاظ ماهیت یکی اســت. آن چیزی که هماکنون در ایران اتفاق میافتد، تقریبا مشابه همه جای جهان است و چندان متفاوت نیست. حتی شاید بتوان گفت در برخی از موارد، گروههای نجومی ما فعالتر هم هستند.

برخی بر این باورند با توجه بــه جذابیتهای علم نجوم و علاقهمندی جوانان، شاید بهتر باشد درســی به نام نجوم در برنامه آموزشی مدارس ما باشد. نظر شما چیست؟

برنامه آموزش نجوم را به شکلهای مختلف میتوان اجرا کرد. اول اینکه درس مجزایــی به نام نجوم باشــد که مثلا هفتهای یک ســاعت به آموزش این درس اختصاص داشــته باشد. روش دیگر این اســت که آموزش نجوم در پایههــای تحصیلی مختلــف و در درسهای گوناگون اجرا شــود؛ یعنی مفاهیم نجــوم کمکم و در یک دوره طولانی به دانشآموزان منتقل شــود. البته مسئولان درباره اینکه کدام وضعیت مؤثرتر است، تصمیم میگیرند ولی در هر صورت مفاهیم نجومی باید به شــکلی در کتابها مطرح شود. شاید الزامی نباشد که حتما درسی به این نام داشته باشیم اما خوب است مفاهیم آن لابهلای درسهای دیگر و در پایههای مختلف مطرح شــود؛ در ضمن ما در این زمینه افتوخیزهایی هم داشــتیم. برای مثــال در دهههای 30 و 40 درسی به نام هیئت یا نجوم در دبیرستانها تدریس میشد. یکی از مشکلات هم این اســت که مدرســان توانایی که بتوانند این درس را جذاب و درست ارائه دهند، نداریم.

وضعیت در زمینه آموزش نجوم در دانشگاه به چه صورت است؟

وضعیت آموزش و پژوهش نجوم در دانشــگاهها نیز بســیار ضعیف است. از چند لحاظ میتوان وضعیت پژوهش نجوم در کشــور را بررســی کرد. اگر ما وضعیت نجوم در زمان حال را با زمان گذشته مقایسه کنیم، میبینیم در گذشته ما در این زمینه بســیار فعال بودیم اما متأســفانه امروز اینگونه نیســت. دیگر اینکه اگر وضعیت نجوم امروز خودمان را با کشورهای همجوار مقایسه کنیم، میبینیم که وضعیت ما بد اســت. برای مثال هماکنون تعداد دانشــگاههایی که رشــته نجوم و اخترشناسی داشته باشند، کم است؛ علاوه بر این ما استادی که بتواند نجوم تدریس کند، به تعداد کافی نداریم. هماکنون تعداد مدرســان ما از انگشــتان دســت هم کمتر اســت. به بیان دیگر در مقام مقایسه میتوان گفت فیزیک بهعنوان مادر این رشتهها، پس از انقلاب پیشرفتي پذیرفتني داشته است ولی پیشرفت نجوم قطعا اینگونه نبوده است. در مجموع میتوان گفت توسعه رشتههای مختلف در دانشگاهها خوب بود اما نجوم در مقایسه با آنها خیلی عقبتر اســت. دلیلش هم همانطور کــه گفتم کمبود متخصصان این رشــتهها در دانشگاهها و همچنین کمبود یا نبود امکانات و تجهیزات پژوهشی کافی در دانشگاههاســت. برای یک برنامه آموزشی درست، باید در مرحله اول اعضای هیئتعلمی و همچنین ابزارها و امکانات آموزشی لازم را تهیه کنیم و بعد به آموزش دانشجویان بپردازیم اما متأسفانه ما نه استادان زبده کافی داریم و نه امکانات و تجهیزات مناسب.

یکی از این ابزارها که اشــاره کردید، تلســکوپ اســت. آیا ما در ایران تلسکوپ حرفهای پژوهشی داریم که دانشجویان بتوانند تحقیق کنند؟

ما تلســکوپ پژوهش که دانشــجویان بتوانند با اســتفاده از آن رصد کنند، نداریــم؛ هرچنــد این امــکان برای ما فراهم اســت کــه از دادههــای علمی تلسکوپهای کشورهای دیگر اســتفاده کنیم. در سالهای اخیر تعداد کمی از دانشجویان ما توانستند با تمهیداتی از امکانات بینالمللی استفاده کنند اما در نظر داشته باشید که این تعداد برای کشوری که 80 میلیون جمعیت و بیش از پنج میلیون دانشجو دارد، اصلا کافی نیست.

تلسکوپ یا رصدخانه ملی ما هماکنون در چه وضعیتی است؟

دو مسئله مهم موجب شده است که پیشرفت طرح ساخت رصدخانه ملی کند شــود. یکی از این مسائل بودجه است که دولت بهموقع بودجه لازم برای انجام این طرح را تأمین نکرد. این در حالی است که حدود دو تا سه سال پیش، این طرح در شــرایطی بود که میتوانست ساخت قطعات آن را شروع کند. به بیان دیگر طرح در مرحلهای بود که میتوانســتیم وارد مرحله ساخت شویم. مسئله دیگر مشکل مدیریتی است و این دو عامل دست به دست هم داد تا این طرح هنوز هم به نتیجه نرســد. در نظر داشته باشید که طرح رصدخانه ملی، طرحی بود که میتوانســت و قرار بود یک تلســکوپ با کیفیت جهانی باشد و منجمان جهانی نیز آماده همکاری بودند و منتظر بودند در کنار منجمان ایرانی از آن بهرهبرداری کنند اما با تحولات ایجادشده، این طرح به پروژه جهانسومی تبدیل شــد که کیفیت بســیار پایینی دارد و توجه به آن بهتدریج کاهش یافت. به همین دلیل هم لازم اســت عزم جدی برای اجرای این طرح داشــته باشیم چراکه مشابه این طرح، از 20 سال قبل در کشورهایی مانند چین و سایر کشورها مطرح و انجام شــده است ولی ما متأســفانه در این زمینه بسیار عقب ماندیم. درعینحال در نظر داشــته باشید که ابعاد تلسکوپ اهمیت زیادی دارد و زمان بهرهبرداری از آن چندان مهم نیست و ما در حال ازدستدادن کیفیت تلسکوپ این رصدخانه هستیم.

پس نظرتان این است که مسئولان بودجه کافی را تأمین کنند تا تلسکوپی با کیفیت جهانی ساخته شود؟

هماکنون بحث بودجه نیست و کیفیت ربط چندانی به بودجه ندارد.

به نظر شما اگر روابطی بین دانشگاههای ما و دانشگاههاي پیشرو جهان برقرار شود، در بهبود کیفیت پژوهش تأثیرگذار نیست؟

بله، بســیار تأثیرگذار اســت و ما از ابتدای انقــلاب و در زمان جنگ و زمان تحریم هم با دانشگاههای برجسته دنیا همکاری میکردیم و رابطه تبادل استاد و دانشــجو را داشــتیم، فقط باید عزمی برای انجام ایــن کار و بهبود آن وجود داشته باشد. چنین تعاملهایی در حال رشد است و ما امیدواریم این ارتباطهای بینالمللی هرچهبیشتر شود. باز هم تأکید میکنم که در این مورد خاص، بحث امکانات نیست و موضوع خواستن مطرح است.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.