گذشته پرافتخار، آینده مبهم

Shargh - - علم - فاطمه کاظمی

1- هرچنــد گزارش کامل و دقیقی از چگونگی و روند پیشــرفت علوم در متنهای تاریخی ما وجود ندارد، اما شاید بتوان گفت نجوم و اخترشناســی یکی از قدیمیترین علوم است. بشر از همان اولین روزهایی که شــناخت محیط پیرامــون و طبیعت را آغاز کرد، در راه شناخت ستارگان آسمان نیز گام برداشت. اینکه چرا نجوم توانسته است تا این حد توجه مردم عادی و دانشمندان را به خود جلب کند، دلایل بسیار دارد: رازآمیز و اســطورهایبودن این دانش و همچنین ارتبــاط زیاد و تأثیر آن بر زندگی روزمره مردم، شــاید از دلایل اقبال مردم به این قلمرو مرموز و ناشــناخته باشــد. مــردم در زمانهای گذشــته عمدتا کشــاورز، دامپرور و تاجر بودند و در نتیجه وابستگی بسیار با آسمان و پدیدههای آن داشتند. علاوه بر این، ستارهشناسی، علمی اســت که نیاز به ابزارهای چندانی ندارد؛ پهنه آســمان، در همه جا گســترده اســت و هرکس که چشــم تیزبینی داشته باشد، میتواند از زیباییهای آن بهرهمند شود و اسرار آن را کشف کند.

2- ایــران در گذشــته یکــی از کانونهــای علــم و دانش بود. دانشهایی ماننــد کیمیا و طب از جمله این علــوم بودند. هرچند علم نجوم پیش از اســلام نیز بین ایرانیان اعتبار بســیار داشت، اما با توجه به اینکه اســناد مکتوب چندانــی از آن دوران باقی نمانده اســت، نمیتوان با قطعیت درباره دانســتههای دانشمندان یا باور مردم در زمینه نجوم ســخن گفت. پژوهشهــا درباره جهتگیری چهارطاقیهــای بهجــا مانــده از آتشــکدههای کهن نشــان داده اســت که میتوان رابطههایی میان ســاختار آنها و طلوع و غروب جرمهای آســمانی یافت. از دوران پیش از اسلام به جز کتاب «زیج شــهریار » سند مکتوبی بر جای نمانده است . «ابوریحان بیرونی » در کتــاب «آثارالباقیه عن القرون الخالیــه » اطلاعاتی از باورهای اقوام گذشته درباره اخترشناســی ارائه کرده است. اما در دوران اسلامی، پیشــرفتهای محسوســی در زمینه نجوم پدید آمد و دانشــمندان نامدار ایرانی، کتابهای مهمی در این حوزه تألیف کردند. برای مثال «نالینو» در کتاب «تاریخ نجوم اسلامی» میگوید برادران «بنوشاکر» براســاس محاســبات دقیق، قطر زمیــن را اندازه گرفتنــد. یکی از انگیزههای توجه ویژه مسلمانان به اخترشناسی در دوران اسلامی، تعیین سالنامه تنظیم تقویم و اوقات شرعی است. چنین موضوعاتی نیازمند مشاهدات و محاسبات دقیق ستارهشناسی است. «ابوالوفای بوزجانی» با تدوین هندســه کروی، انجام چنین محاسباتی را بسیار تســهیل کرد. ابوریحــان بیرونی، خواجه نصیرالدین طوســی و... از جمله دانشمندان برجسته ایران هستند که دستاوردهایشان موجب پیشرفتهای زیادی در علم نجوم شده است.

3- نجــوم یا اخترشناســی، علم بررســی موقعیــت، تغییرات، حرکت و ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی پدیدههای آسمان از جمله، ستارهها، سیارهها، دنبالهدارها، کهکشانها و پدیدههایی مانند تابش زمینه کیهانی اســت که منشــأ آنها خارج از جو زمین قرار دارد. این علم با علوم دیگر از جمله فیزیک، شــیمی و ریاضی ارتباط نزدیکی دارد. فــردی که اطلاعات گســتردهای در حوزه نجــوم دارد و اجرام آســمانی مانند ســتارگان، سیارات و کهکشــانها را بررسی میکند، منجم یا اخترشناس نام دارد. منجمان را معمولا به دو گروه حرفهای و آماتور تقســیم میکنند. منجمان حرفهای افرادی هســتند که در یکی از شــاخهها یا گرایشهاي نجوم در دانشــگاه تحصیل کردهاند و شغلشــان نیز در زمینه نجوم و ستارهشناســی است. اما منجمان آماتور افرادی هســتند که صرفا براســاس علاقه شــخصی خود به دنبال پژوهش در حوزه نجوم هستند، ولی شغلشان یا درآمدشان به این موضوع ارتباطي نداشته و تحصیلات دانشگاهی ندارند.

4- بــا گســترش فعالیتهــای نجومــی تلاشهایــی بــرای عمومیکردن این علم انجام شــد و از حدود 30 ســال قبل، زمانی که «دوگ برگــر» رئیس انجمن نجوم کالیفرنیای شــمالی تصمیم گرفــت بــرای علاقهمندکردن مردم بــه نجــوم، درِ رصدخانهها را به روی مردم بگشــاید، روز نجوم متولد شــد و از آن ســال به بعد مراســم هفته جهانی نجوم هر ســاله برگزار میشــود تا زیباییها و شگفتیهای آســمانی برای مردم بازگو شــود. روز و هفته نجوم فرصتــی برای معرفیکــردن علم نجوم به مردم اســت و اتحادیه جهانی نجوم نیز وظیفه انتخاب تاریخ برگزاری این هفته را برعهده دارد. اتحادیه بینالمللی نجوم، هماهنگکننده فعالیتهایی است کــه در روز نجوم در سراســر جهان برگزار میشــود. بنا به تصمیم اتحادیه نجوم، روز نجوم هر ساله معمولا یکی از روزهای نیمه اول اردیبهشــت و نزدیک به تربیع اول ماه انتخاب میشود. هنگامی که ماه در وضعیت تربیع اســت، بعدازظهر طلوع و نزدیک نیمهشــب غروب میکند، بنابراین از بعدازظهر به بعد میتوان پستی بلندیها و عوارض ســطح ماه را با اســتفاده از دوربین و تلســکوپ تماشــا کــرد. در این روز معمــولا منجمان آماتور و در برخــی موارد حتی منجمان و اخترشناســان حرفهای و دانشگاهی، ابزارهای نجومی و تلسکوپهایشان را به میان مردم میبرند یا درهای رصدخانهیشان را بــه روی مــردم عادی بــاز میکنند تا مــردم را با شــگفتیها و بیکرانگیهای آسمان بیشتر آشــنا کنند. خوشبختانه فعالیتهای مروّجان علم و گروههای نجومی در سالهای اخیر، در سراسر ایران بهشــدت افزایش یافته است و درنتیجه امروزه مردم بسیار بیشتر از چند دهه قبل با پدیدههای نجومی آشنا هستند.

5- هرچنــد کشــورمان در علم نجوم، ســابقه طولانــی دارد و منجمان زیادی را پرورانده اســت، اما متأســفانه در دهههای اخیر پیشرفت رشته نجوم در دانشــگاهها و مراکز علمی کشور به کندی صورت میگیرد و سرمایهگذاری جدی در این زمینه انجام نمیشود. این در حالی اســت که بسیاری از کشــورهای توسعهیافته با صرف هزینههــای بســیار، به پیشــرفتهای بزرگی در علم نجوم دســت یافتند و دانشــمندان بزرگی را پرورش دادهاند. بدیهی است با توجه به دســتاوردهای علمی این دانشــمندان، در آینده بســیاری از این هزینههای مادی صرف شــده، یا آثار و نتایح آن دوباره به شکلهای مختلف به جامعه برمیگردد.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.