سوانح طبیعی و تغییر اقلیم

چالشهای آينده در استان تهران

Shargh - - لم - مهدی زارع *

توسعه بیابانها در نزدیک شهرها و توسعه کلانشهرها، چالشهای مهم اقلیمــی دنیای آینده خواهنــد بود. وضعیــت بیابانی در جنوب شهرســتان ورامین در جنوب اســتان تهران توســعه یافته و وضعیت بهســرعت بهســوی تبدیلشــدن به کویر پیش میرود. سنجش میزان بارندگی در ایســتگاههای جنوب استان تهران، کاهش میزان بارندگی از 66 تا 80 درصد را نشــان میدهد. در ناحیه جنوب آزادراه قم-گرمسار عملا وضعیتی کویری حاکم اســت. تغییرات اقلیمی که شــامل فرایند گرمشدن جو زمین است، نماد مشــخصی نیز در استان تهران دارد. در 60 سال گذشته، هوای تهران حدود 2.5 درجه گرمتر شده است که 1.5 درجه آن به حدود 20 ســال آخر این دوره مربوط است. بیشترین تمرکز جمعیت در اســتان تهران، به سوی جنوب و جنوبغرب و غرب استان تهران و در داخل شهر تهران به سمت مرکز و جنوب شهر تهران است. در این نواحی ما با چالشهای مختلفی روبهرو هستیم:

- در گســتره یادشــده، در هر 200 سال در گســتره یکصدکیلومتری پیرامون تهــران انتظار رخداد زمینلرزهای با بزرگای حدود هفت وجود دارد. در این گستره حدود 185 سال است که زمینلرزه مهمی رخ نداده. )آخرین رخداد مهم مربوط به زلزله 1830 دماوند شمیرانات است(.

- در دهــه گذشــته، میزان فرونشســت زمیــن در گســتره غرب و جنوبغــرب تهران )که اکنــون جمعیتی حدود دو میلیــون نفر را در خود جای میدهد( به حدود 30 ســانتیمتر در ســال )یك متر در سه سال!( میرسد. این فرونشست علاوه بر آسیب جدی به زیرساختهای منطقه )مانند خطوط راهآهن(، خانهها، ســاختمانها و سایر تأسیسات را آسیبپذیرتر میکند. بنابراین در چنین وضعی، عملا ریسک زمینلرزه بعدی )به دلیل افزایش آسیبپذیری( بیشتر میشود.

- شهر تهران و شهرهای پیرامونی آن همچنان از جذابترین جاهای کشــور برای مهاجرت هستند. شرق و جنوبشــرق تهران کانونی برای مهاجرت مهاجران از روســتاها و شــهرهای دچار خشکسالیشــده از اســتانهای خراسان، کرمان، سیستانوبلوچستان و همچنین حدود 500 هزار مهاجر ثبتنشــده، ولی برآوردشــده افغان است. درعوض جنوب، جنوبغــرب و غرب تهران، بــرای مهاجراني از اســتانهای آذربایجان، کردستان و لرستان جذابند. )سرعت رشد جمعیت در غرب تهران عملا در دهه گذشته حدود دوبرابر این رشد در شرق تهران بوده است(.

- کانونهای مدرن جمعیتی که در ســایتهای دولتهای پیشــین طراحــی و اجرا شــدند )مانند شــهر جدیــد پرنــد در 33 کیلومتری جنوبغرب تهران(، عملا با چالش آب مواجهند. اکنون از شمالغرب، غــرب و جنوبغرب تهران طرحهای مختلــف انتقال آب برای هدایت آب شــرب و مصرفی به شــهر جدید پرند در حال اجراست. مکانیابی شــهر جدید پرند در اقلیمی بیابانی و در کنــار فرودگاه بینالمللی امام خمینی صورت گرفته اســت، ولی معلوم نیست چرا به این اولین نکته مهم برای توسعه این شــهر که برای سقف جمعیتی 950 هزار نفر در آن برنامهریزی شده، تدبیر کافی نشده است.

- در مــورد اثــر تغییرات اقلیمی بــر مخاطرات طبیعــی دیگر، در ســالهای اخیر مباحث مختلفی مطرح شــده اســت. بعضــی از این مباحث را میتوان به اختصار به صورت زیر صورتبندی کرد:

- کمبــود آب در رشــتهکوههای البرز در ســالهای اخیر به صورت چالشــی دائمی درآمده اســت. تغییرات اقلیمی به صورت بارش برف ســنگین در مازندران در زمســتان 1392 و عدم بــارش برف به صورت قابل ملاحظه در زمســتان 93 و همچنین خشکشدن تدریجی بسیاری از سرشــاخههای رودخانههای البرز خودنمایــی میکند. محدوده یخ دائمی )ســیرکهای یخچالی( در البرز مرکــزی و در یالهای جنوبی و شــمالی دره نور )در رقوم بیش از ســههزار متر( در دهه گذشته مدام کوچکتر شده است.

- در اثــر ازبینرفتــن آب دریاچههــا در پهنههایــی که گســلهای فعــال وجود دارند، میتوان انتظار داشــت لرزهخیزی القایی رخ دهد. بهطورکلــی در آبگیــری و خشکشــدن )بارگذاری و باربــرداری( آب دریاچههــا )مثلا در مورد دریاچه ســدها(، هرگاه حجــم آب از حدود 200 میلیون مترمکعب بیشتر باشد، میتواند موجب تحریک گسلهای فعالی شود که در پیرامون یا درون این دریاچه وجود دارند؛ مثلا در سد «کوینا» Koyna() در هند، زمینلرزهای با بزرگای 6.5 در سال 1967 رخ داد که آن را با آبگیری سد کوینا با حجم مخزن حدود دومیلیارد و800 میلیــون مترمکعبی آن در ســال 1964 مرتبط میدانند. همچنین ســد آســوان مصر در مسیر رود نیل ساخته و در سال 1970 آبگیری شد و در ســال 1981 زمینلرزهای با بزرگای 5.4 در محل دریاچه این سد رخ داد. البته در مورد خشکشدن یا تغییرات سطح آب در دریاچههای طبیعی، «ســالتون ســی» ‪Salton Sea(‬ ) و «اوونــز لیــک» ‪Owens Lake(‬ ) در کالیفرنیا به عنوان مثالهای مهم قابل ذکرند. این دریاچهها در شمال و جنوب کالیفرنیا در محدوده پهنه گســل فعال سان آندریاس قرار دارند و رخداد زمینلرزهها در پیرامون این بخشها از پهنه گسله فعال مورد بحث زمینشناســان در مورد احتمال تحریک رخداد زمینلرزههاست؛ مثلا زلزلههای 1872 با بزرگای 7.2 در «اوونز لیک» و فوج زمینلرزهها با بزرگای 2.6 تا 5.0 در ماه می 2015 در محدوده دریاچه «سالتون سی» در جنوب کالیفرنیا.

- زلزلــه 2015 نپــال در هیمالایا و در پهنه گســله راندگی مرکزی اصلــی ‪Main Central Thrust(‬ ) رخ داد و موجــب حــدود 9 هــزار کشــته شــد. زلزله مهــم قبلی در همیــن پهنــه در 1833 میلادی با بزرگای برآوردشــده 7.8 و همچنین در شرق پهنه کانونی زلزله 2015 در ســال 1934 با بزرگای 8.2 موجب 10هزارو 600 کشــته شد. بحثی بعد از زلزله نپال آغاز شــده اســت که آیا تغییرات اقلیمی و گرمشدن زمین در محدوده هیمالایا )که میزان آن 0.03 درجه در ســال و حدود دوبرابر متوسط جهانی است( و ذوبشدن یخچالهای هیمالایا ممکن اســت با کاهش اســترس و باربرداری از روی گسلهای اصلی و مهم منطقه موجب «تســریع» و چکانش جنبش در رخداد زمینلرزه پنجم اردیبهشت 1394 شده باشد.

- ســرزمین ما، در وضعیت کنونی امکانــات و ظرفیتهای اقلیمی و طبیعی مشــخصی دارد و توسعه در آن بدون لحاظکردن امکانات و قابلیتهای اقلیمی و از ســوی دیگر تغییرات اقلیمی که در دهههای اخیر در ایران رخ داده اســت، به فجایع بزرگ انســانی در ســرزمین ما خواهد انجامید. کاهش آسیبپذیری با افزایش «تابآوری اقلیمی» در این سرزمین به کاهش ریسک در مقابل سوانح بعدی خواهد انجامید. * استاد زلزلهشناسی پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.