مروری بر تغییرات محتوایی و ساختاری نظام آموزشی دومینوي کیفیت نظام آموزشی

Shargh - - آموزش - طیبه موسوی دبیر و پژوهشگر

در این مقاله تحول در ساختار نظام آموزشی کشور در سه مقطع 1370، 1385 و 1391 بررسی میشود. در کنار مشــکلات مختلف، تحول در ساختار نظام آموزشی یکی از علل مهم مشــکلات آموزشی کشور است. بیثباتی در نظام آموزشــی را میتوان و بایــد متوقف کرد. این مقاله پیامد بیثباتی را بررســی میکند و راهکاری برای اصلاح آن ارائه میدهد. در اهمیت کیفیت نظام آموزشی نیازی به سخنگفتن نیست، سرنوشت امروز و فردای هر کشوری به کیفیــت تعلیموتربیت کودکان و نوجوانان آن کشــور بستگی دارد. آموزشوپرورش بدونتردید بزرگترین نهاد آموزشی کشور اســت و کیفیت تعلیموتربیت وابستگی کامل به کیفیت آموزشوپرورش رســمی کشور دارد. در مورد علل کیفیت نامطلوب آموزشوپرورش فرضیههای مختلفی مطرح است. بســیاری حقوق ناکافی معلمان را ریشــه مشــکلات کنونی میداننــد و معتقدند حقوق معلمان باید به میزانی افزایش یابد که معلم دغدغهای به جز تدریس نداشته باشد و بهترین نیروهای کشور جذب وزارت آموزشوپرورش شــوند. در همین راســتا افزایش بودجــه آموزشوپرورش برای افزایش حقوق معلمان و افزایــش برنامههای فوقالعاده و ارتقای کیفیت مدارس شرط بهبود وضعیت آموزشی بیان میشود. عدهای دیگر وضعیت درآمدی فارغالتحصیلان دانشگاهی و بیکاری فارغالتحصیــلان را علت افت تحصیلــی دانشآموزان میداننــد. جــدا از صحــت یــا نادرســتی فرضیههای فوق، مشــکلی اساســی پس از قبول ایــن فرضیهها به وجود میآید. فرض کنید حقوق معلمان، کســر بودجه آموزشوپرورش، وضعیت فارغالتحصیلان دانشــگاهی و... علت اصلی کیفیت کنونی نظام آموزشی کشور باشد. ایــن فرضیهها راهــکاری کوتاهمدت بــرای برونرفت از وضعیت کنونی نمیدهند و دست سیاستگذاران را برای تغییر بســته نگه میدارد. در کنار سیاستهای بلندمدت باید سیاستهای کوتاهمدت ارائه شود تا روزنههای امید برای دســتیابی به وضعیت بهتر، سیاستمداران را برای توجه بیشتر به نظام آموزشی معطوف کند.

تغییرات نظام آموزشی کشور

از سال 1301 تا 1345 نظام آموزش رسمی کشور به دو دوره شش سال ابتدایی و شش سال متوسطه تقسیم شد. در ســال 1342 تصمیم گرفته شــد پس از 40 سال، نظام آموزشــی مورد بازنگری قرار گیرد و به سه دوره پنج سال ابتدایی، ســه سال راهنمایی و چهار سال دبیرستان تغییر یابد. از ســال 1345 نظام جدید برای 25 سال بدونتغییر باقی میماند تا اینکه در سال 1370 )سه سال پس از پایان جنگ( تغییر عمده در نظام آموزشی به وقوع میپیوندد. علاءالدین کیا )مدیر هماهنگی امور پژوهشــی پژوهشگاه مطالعات آموزشوپرورش( علــت این تغییر را تحولات جمعیتی میداند. با رشــد ســریع جمعیت که از اواخر دهه 1350 در ایران به وقوع پیوســته بــود، تعداد افراد دارای مــدرک دیپلم از دومیلیون نفر در اوایل دهه 70 به پنجمیلیون نفر تغییر یافت و دانشگاهها ظرفیت پذیرش اینهمه فارغالتحصیل را نداشــتند. لزومی نداشت همه دانشآموزان دیپلم بگیرند بنابراین نظام سالی- واحدی در مقطع دبیرســتان اجرا شــد. در این نظــام جدید اخذ مدرک دیپلم به جای 12 ســال نیازمند 11 ســال تحصیل شــد و تنها کســانی مجبور به گذراندن 12 سال تحصیل بودند که قصد داشــتند در دانشــگاههای کشــور ادامه تحصیــل دهند. برای این گــروه از دانشآموزان گذراندن یکسال دوره پیشدانشــگاهی الزامی بود. این تغییر که در شورایعالی آموزشوپرورش مصوب شده بود بهطور خواسته و ناخواسته تغییرات عمیقی در کیفیت تحصیل، هزینههای نظام آموزشوپرورش، فضای فیزیکی مدارس و زندگــی آتی جوانان کشــور بهجا گذاشــت. بخشــی از دانشآمــوزان تصمیــم گرفتند به اخذ مــدرک دیپلم (11 ساله( بســنده و سودای تحصیل در دانشگاه را از سر بیرون کننــد و دیگر به راحتی نمیتوانستند در تصمیم خود تجدیدنظر کنند. در نظام جدید، مــدارس پیشدانشــگاهی راهاندازی و از دبیرســتان جدا شــدند. آموزشوپــرورش در بســیاری از مناطق بــا کمبود فضــای آموزشــی در دوره پیشدانشگاهی و مازاد فضای آموزشی در دوره دبیرستان روبهرو شــد. مدارس پیشدانشــگاهی در کلانشهرها بهسرعت بوی تجاری گرفتند زیرا دانشآموزان علاقهمند به دانشــگاه در آن حضــور داشــتند و خانوادهها حاضر بودند هر هزینهای را بپردازند تا احتمال ورود به دانشگاه فرزندانشان را افزایش دهند. کتب دوره پیشدانشگاهی کاملا تغییر کرد و بسیار سختتر از چهارم دبیرستان نظام قدیم شد و برخی از دروس و مفاهیم سال اول دانشگاه به دوره پیشدانشگاهی انتقال یافت. معلمانی که از حقوق خود ناراضی و با مشکلات عدیده اقتصادی دستوپنجه نرم میکردند مجبور بودند علاوه بر شرکت در کلاسهای ضمنخدمت، هرسال درس و سؤالات جدیدی را برای هر جلسه طراحی کنند زیرا جزوه و سؤالات آزمونهای سال پیش قابل استفاده نبودند. حجم کار زیاد، آمادگی قبل از تدریس و فعالیتهای ضمن تدریس و پس از آن موجب شــد تا تعداد محدودی از معلمان رسمی دبیرستان در پیشدانشگاهی تدریس کنند. از دیگر معایب نظام جدید (1370-1385( برهمزدن پیوســتگی دوره دبیرســتان و ازبینرفتــن کارکردهای اجتماعی نهاد مدرســه بود. در نظام قبلی دانشآموز چهار ســال دوره دبیرســتان را در یک محیط آموزشی تجربه میکرد. معلم، مدیر، ناظم و همکلاسیها در طول چهار ســال با ویژگیهای یکدیگر آشنا ميشدند و رابطه عاطفی بین آنها شکل میگرفت. معلمی که ســال چهارم را تدریس میکرد، احتمالا در سالهای قبل نیز تجربه تدریس به همان دانشآموزان را داشت، اما در نظام جدید معلمان پیشدانشگاهی در ســال آخر به دانشآموزانی تدریس میکردند که برای اولینبار آنها را در کلاس خود میدیدند. دانشآموزان نیز در ســال کنکور که ســالی پر از اضطراب همراه با ترس اســت، با کادر آموزشــی و همکلاسیهای جدید روبهرو میشــدند. دبیرســتان که یکــی از کانونهای ارتباطی قوی برای همه دوران زندگی بود، کارکردهای خود را از دست داد.

بازگشت به نظام پیشین

پس از یک دهه مشــکلات نظام جدید آشــکار شــد. اعطای مدرک دیپلم به دانشآموزانی که 11 ســال درس خوانده بودند با استانداردهای جهانی کاملا مغایــر بود. در همه کشــورها دیپلمه فردی بود که 12 سال تحصیل کرده باشــد. در سال 1385 مجددا پیشدانشــگاهی حــذف و دوباره دبیرســتان چهارساله شد. مدارس پیشدانشگاهی در دبیرستانها ادغام شدند. هرچند دوره پیشدانشگاهی بهطور رســمی منحل شــد اما تفکیکهای ساختاری در نظام آمورشی رخ داده بود و ادغام رسمی دیگر نتوانست یکپارچگی تدریس در ســالهای دبیرســتان را بازگرداند. تدریس کلاسهای پیشدانشــگاهی را همچنان دبیران غیررسمی آموزشگاههای خصوصی برعهده داشتند.

انقلاب سال 1391 در نظام آموزشی کشور

هنوز تن رنجور نظام آموزشی از گسستگی و پیوستگی دوران دبیرستان التیام نیافته بود که ناگاه گردبادی عظیم هر سه دوره نظام آموزشی را در هم پیچاند. اگر در تغییر سال 1370 فقط انتهای نظام آموزش رسمی تغییر یافته بود، در ســال 1391 تمامی مقاطــع تحصیلی تحتتأثیر شــدید آن قرار گرفتند. نظام آموزشــی 3.3.6 احراز شد. دانشآموزان کلاس پنجم یکســال دیگر باید در مدارس ابتدایــی درس میخواندنــد و معلمــان دوره راهنمایی بایــد بهاجبار به مــدارس ابتدایی منتقل میشــدند. در دوره ابتدایــی یک معلم همــه دروس را تدریس میکند

و دوره راهنمایــی هر معلم تدریس یک درس را برعهده دارد. چگونــه ممکن بود دبیــر ادبیات یــا ریاضی را به ابتدایی انتقال داد. دبیــران دوره راهنمایی ورود به دوره ابتدایی را نوعی تنزل رتبه دانســته و با آن مخالف بودند. بهاینترتیب کمبود نیروی انســانی هــم در دوره ابتدایی و هــم در دوره راهنمایی مشــاهده شــد. آموزش کتب ششــم مشــکلات مختلفی را برای مدارس ابتدایی پدید آورد. مــدارس ابتدایی باید پذیــرای دانشآموزان جدید ميشــدند و مدارس راهنمایی بخشی از ظرفیت خود را خالی یافتند، اما مشــکلات انقلاب آموزش سال 1391 به موارد گفتهشده محدود نمیشد. دانشآموزان پایه ششم پا به سن بلوغ میگذاشــتند و با بچههای کلاساولی در یک مدرسه بودند. در نظام قدیم بچهها قبل از سن بلوغ در یک مدرسه و بچههای بالغشده در مدارس راهنمایی بودند. اولیاي مدارس با مشکل عدم تجانس سنی روبهرو شدند و راهکارهای مختلفی در پیش گرفته شد. ساعت زنگ تفریح اول تا ســوم از زنــگ تفریح بچههای چهارم تا ششــم جدا شــد و در برخی مناطق مدارس دوره اول و دوم ابتدایی را از یکدیگر جدا کردند. این مشــکلات در ســال 94 میان متوســطه اول و دوم شــاید بیش از دوره ابتدایی رخ داد. انتقال دبیران میان پایه اول و دوم موجی از مشــکلات را برای معلمان و مدیران و ادارات به وجود آورد. متوسطه دوم با مازاد و متوسطه اول با کمبود نیرو مواجه شد. معلمان دبیرستان بههیچوجه تمایل نداشتند وارد مــدارس راهنمایی شــوند و بهاجبار دبیــران مازاد دبیرســتان را به مقاطع راهنمایــی و در برخی مناطق به دوره ابتدایی منتقل کردند. آثار مخرب این تغییر در آبان 94 پدیدار شــد. مدیرانی که میزبان نیروهای مازاد بودند اکثرا شاکی بودند. آنان از مسئولان درخواست مجوز برای گرفتن نیروهای آزاد حقالتدریس را داشــتند. مســئولان مناطق هــم برای اینکه مــدارس دولتــی از دانشآموز خالی نشــود، مجوزها را دادنــد. در این تغییرات مدارس غیرانتفاعی که از ثبات بیشــتری برخوردار بودند حسابی ســود بردند. خانوادهها از آشــفتگی مدارس کلافه شده بودند. هزینههای مالی و غیرمالی نظام ‪3--3 6‬بر پیکره نظام آموزشوپرورش آنچنان عظیم اســت که تا سالیان آتی هنوز ادامه خواهد داشــت. بایــد به بیثباتی نظام آموزشــی پایان داد. ثبات، شــرط اصلاح و بهبود است. تغییــر در نظام آمــوزش زندگی یکایک مردم کشــور را تحتتأثیر قرار میدهد. تغییرات بزرگ را باید مشروط به شرایط سخت کرد. شورایعالی آموزشوپرورش نهادی است که میتواند ساختار نظام آموزش کشور را دگرگون کند، اما رئیس این شورا رئیسجمهور است؛ شورایی که عملا در درون آموزشوپرورش اســت. پیشنهاد مشخص این اســت که مجلس شــورای اســلامی تغییر در نظام آموزشوپرورش را برای دو دهه و تغییر در محتوای کتب را بــرای یک دهه ممنوع و بازنگری در ســاختار را هر 20 ســال یکبار و تغییر در محتوای کتب آموزشــی را هر 10 سال یکبار مجاز اعلام کند.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.