افزایش منافع حاصل از جُرم

Shargh - - پژواك - مجتبی پورحبیبی

امــروزه آنچه بیــش از هر عامل دیگــری در علوم اجتماعی مورد بحث و بررســی قرار میگیرد، کنش و رفتار انسانهاست. بررسی کنش و رفتار انسانی همواره با چالشهایی مواجه است که علوم طبیعی فارغ از آن است. ارائه تحلیلهای واقعگرایانه درخصوص انتخاب رفتارهای انحرافی مستلزم درنظرداشتن پیچیدگیهای رفتار انسانی است.

شــیوع روزافزون رفتارهــای انحرافی برابر اســت بــا هدررفتن پتانســیلهای خلاق و ســازنده جامعه و عوارض بســیار ناخوشــایندی بههمراه دارد که جبران آن هزینههای فراوانــی را میطلبد.رفتارهای انحرافی بهمثابه یکی از آسیبهای اجتماعی هستند که برخلاف هنجارهــای اجتماعــی، از فرد ســر ميزنــد و کارکرد او را مختــل و طبیعتا کارکرد خانــواده و جامعه را نیز تحتالشــعاع قرار میدهند. بهعبارتدیگر، رفتارهای انحرافی، به تمامی اعمال و نگرشهایی گفته میشود که با انتظارات فرد، گروهها و نهادها ناســازگار اســت و در چارچــوب اصــول اخلاقی و قواعــد عام جامعه قرار نمیگیرد و نهایتا با منع قانونی روبهرو میشــود. باوجوداین، انسان موجودی اجتماعی است که باید در قالب الگوهای فرهنگی و اجتماعی زندگی کند.

عوامل بهوجودآورنده انحراف و کجروی در جوامع مختلف یکســان نیســت و مناطق از نظر نــوع جرم، شــدت و ضعف، تعداد و نیز از نظــر عوامل متفاوتند. این تفاوتها را میتوان در شــهرها، روستاها و حتی در مناطق مختلف و محلههای یک شهر مشاهده کرد.

تحقیقات در زمینه رفتارهای انحرافی نشان میدهد کــه تعقیــب رفتارهــای انحرافی نوعی کســب لذت محسوب میشــود که در پی افزایش منافع حاصل از جرم رخ میدهد. همچنین مطابق با نظریههای مکتب کلاســیک، ماهیت نوع بشر از ســوی دو حوزه مستقل کنترل میشــود، اول رنجها و دوم لذتها. به این علت کــه همه رفتارهای انســانی به دو گزاره ســاده تقلیل مییابد: تعقیب لذتها و پرهیز از درد و رنجها.

اما بر اساس نظریه انتخاب عقلانی، جرم بر اساس دو ویژگــی «جرممحــور» و «مجرممحــور» پــردازش میشــود. بهعبارتدیگر، تصمیمگیری بــرای ارتکاب جــرم، متأثر از ایــن دو عامل و تعامل آنهــا با یکدیگر اســت. ازاینرو، رفتار قانونگریزانه برابر با کنشی است کــه زمانی کــه یک مجرم بعــد از انتخــاب موقعیت شــخصیاش مانند نیاز به پــول، ارزشها مانند نیاز به کسب احترام و عوامل موقعیتی هدف موردنظر چقدر تحت حفاظت است دســت به تخلف میزند، در نظر گرفته میشود. از منظر نظریه انتخاب عقلانی، مجرمان عاقل و انتخابگر هستند. بهعبارتدیگر، این نظریه از یک اصل اساسی؛ یعنی محاســبه هزینه و فایده- و تعداد زیادی از احتمالاتی که ممکن اســت نقشی در جریان تصمیمگیری فرد داشــته باشند، تشــکیل شده است. علاوهبرآن مطابــق با رویکرد انتخاب عقلانی، مجرمان با توجه به اینکه ارزیابیشان از انگیزهها، متفاوت است، در تبعیت از قانون با همدیگر فرق دارند. برایناســاس ممکن اســت که منافــع و هزینههایی کــه با همدیگر یکســان و برابر هستند، به وسیله کنشگران مختلف، به طور متفاوت ارزیابی شــوند. این نظریه همچنین بر دو عامــل مهم که ترغیبکننده جرم هســتند، تأکید دارد: اول، روبهروشدن فرد در حالت عادی با موقعیتهایی که رفتار بزهکارانه را پرمنفعت میکند و دوم، پیشبینی ایجــاد موقعیتی که آن رفتار بزهکارانه، منافعی در پی داشته باشد. ازاینرو منحرفان اجتماعی رفتارهایشان را بر پایه اصل ســود مورد انتظــار ذهنی انجام میدهند. بر اســاس این دیدگاه، موقعیت بزهکارانهای سودمند اســت که افراد را به ســوی رفتارهای انحرافی هدایت میکند. از سوی دیگر این نظریه عنوان میکند مجرمان بالقــوه، مجموعــهای از فرصتها؛ چــه قانونی و چه غیرقانونــی را قبل از ارتکاب به جــرم ارزیابی میکنند. این به آن معناســت که هرچه بر میــزان فرصتهای پیــشرو و منافع حاصــل از آن افزوده شــود، احتمال ارتکاب این افــراد به انجام رفتارهای انحرافی بیشــتر خواهد بود. بنابراین هرچه بر نیازهای منفعتگرایانه به رفتارهای انحرافی افزوده شود، این رفتارها نیز افزایش پیــدا خواهد کرد. نیاز منفعتگرایانه، نوعی احســاس فقدان است که در ارتباط کموبیش با نیازها و امیال یک موجود زنده )مخصوصا انسان دارای آگاهی( به جهت آنکه در جریان تحقق اهدافش، خود را فاقد آن میبیند، است. این احساس تمایل به هرآنچه که امکان ارضای نیاز میشود را فراهم میکند.

بــا توجه بــه مباحثــی که گفتــه شــد، میتوان بهراحتــی دریافــت که وقــوع جرم مســتلزم وجود مجرمان انگیزهدار در قالب موقعیتهایی اســت که فرصتی بــرای انجام چیزهایی کــه آنها میخواهند، اســت. بنابراین محققان اظهار کردهاند که برای فهم و پیشــگیری از جرائــم، باید ویژگیهای ســاختاری انتخاب انواع جرائم را شناســایی کرد. شناســایی این ویژگیها نهتنها اطلاعاتــی راجع به «جرم» را فراهم میکنــد، بلکه در مورد «مجــرم» و نیازها، اولویتها و ادراکهای شــخصیتیاش نیــز اطلاعاتی در اختیار ما قــرار میدهد. به گفته محققان، عوامل مختلف و زیادی میان انتخابهای عقلانی و رفتارهای انحرافی رابطه برقرار میکنند که یکی از قویترین و مهمترین آنها نیازهای منفعتگرایانه است.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.