بالاترین ارز رشیابدیکارنع ژو عاملهملمی-یپکهششیدوولرت یاز ددرهمگ و دروفرتهگوبا «درکتر«بهز وحاداقنرهیا یضی»» رقم خورد

Shargh - - علم - علی شمس

دوره تبلیغــات انتخابــات ریاســتجمهوری فرصت مغتنمی بــرای نقد و ارزیابی علمی و منصفانه شرایط کشــور و طرح دیدگاهها و برنامههای اجرائي نامزدهاســت با این حال فضای تبلیغــات انتخاباتی و بهویــژه مناظرههای نامزدهای دوازدهمین انتخابات ریاســتجمهوری، بیش از طرح برنامههای نامزدها به سمت افشاگری و زیرسؤالبردن رقبا میرود و کانون اغلب منازعات زیرسؤالبردن دکتر روحانی و عملکرد دولت یازدهم است. در چنین فضایی، « » طرح ادعای کندشــدن روند رشد علمی کشــور و بیتوجهی دولت یازدهم به بخش تحقیقات، اگرچــه مغایر با آمارها و گزارشهای مســتند مراجع علمی بینالمللی و ملی است، اما چندان دور از انتظار نیست؛ اما سیاهنمایی و ادعای کاهش شتاب رشــد علمی کشور فراتر از مدیران و دستگاههای دولتی، تلاش و توانمندی جامعه علمی و فناوری کشــور را زیر سؤال میبرد که در دشوارترین شرایط و تحت شدیدترین تحریمهای خارجی هم از پا ننشستند و اکنون جهش علمی خیرهکنندهای را رقم زدهاند که از ســوی ناظران غربی به رنسانس علمی ایران تعبیر شــده اســت. مخالفان روحانی در گرماگرم کارزار انتخاباتی که « » روزبهروز داغتر میشــود، نیازی به ارائه سند و مدرک نمیبینند و رئیسجمهور و معــاوناول او هم که به صحنــه انتخابات آمدهاند، در هیاهوی شــعارها و وعدههای مالی رقیبان و زیرســؤالبردن عملکرد دولت در حوزههای مختلف اقتصادی، سیاسی، دیپلماتیک، اجتماعی، فرهنگی و...، دفاع از کارنامه علمی دولت را چندان در اولویت نمیبینند. به همین دلیل برای کسب آمار و اطلاعات واقعی و علمی به حضور دکتر بهزاد قرهیاضی ، دانشمند سرشناس کشورمان، « » رفتیم. وی به شرط حفظ حریم همه نامزدهای انتخاباتی و پرهیز از جانبداری سیاسی، بهگرمی پذیرایمان شــد. دکتر بهزاد قرهیاضی ، رئیس امور پژوهش « » و فناوری ســازمان برنامه و بودجه است. وی که به عنوان منتقد صریحاللهجه سیاستهای علمی و کشاورزی کشور در دولتهای نهم و دهم شناخته میشد، اکنون خود ســکان تأمین و توزیع و نظارت و تا حدودی برنامهریزی و هدایت بخش تحقیقاتی و فناوری کشور را بر عهده دارد. وی اقدامات صورتگرفته در این حوزه و موفقیتها و دستاوردهای حاصلشده را از افتخارات بزرگ دولت و جامعــه علمی و هدایت داهیانه رهبــری و حمایت ویژه رئیسجمهور فعلی )دکتر روحانی( میداند و معتقد اســت این دستاوردهای بزرگ نباید دستمایه تخریبها و منازعات زودگذر انتخاباتی شود. متن این مصاحبه را میخوانیم.

از جمله انتقاداتی که در مناظره انتخاباتی هفته گذشــته از ســوی دو نفر از نامزدها علیه دولت یازدهم مطرح شــد، موضوع کاهش شتاب رشد علمی کشور و بیتوجهی به تحقیقات و مقالات علمی از سوی دولت است در حالی که ادعای افزایش بیسابقه سهم پژوهش از تولید ناخالص ملی و رشد پرشتاب مقالات و تولید علم کشور مطرح شده است.

بنده احترام ویژهای برای تکتک کاندیداهای محترم ریاســتجمهوری قائلم و نه از باب پاسخگویی به هیچیک از نامزدهای محترم و نه حمایت از کاندیدایی خاص، بلکه حســب وظیفه بــه عنوان مدیــری دولتــی لازم میبینم مطالبی درخصــوص عملکرد دولت یازدهــم در حوزه علم و فناوری را بــه زبان آمار و مســتندات رسمی به استحضار ملت شــریف ایران برسانم. ادعای کاهش شیب رشــد علمی کشور در حالی مطرح شده که آمار تولیدات علمی ایران که در سال 1391 برابر با 30 هزار و 652 مقاله بوده در ســال 1395 برای نخســتین بار از مرز 50 هزار مقاله عبور کرد و شیب رشد علمی کشور هم که در سال 1391 نسبت به ســال 1390 فقط 5.2 درصد بوده در سال 1395 نسبت به سال 94 به 15 درصد رســیده است. ایران از حیث تعداد مقالات نمایهشــده در پایگاه ISI هم در پایان ســال 1391 در رتبه 20 بود اما در پایان سال 95 به 17 ارتقا پیدا کرده و رتبه ایران در پایگاه اسکوپوس هم از 17 به 15 افزایش یافته است.

صرفنظر از رشــد مقالات علمی در سایر شاخصهای علم و فناوری چه روندی را تجربه کردهایم؟

آمار تولیدات و مقالات علمی تنها شاخصی بود که در دولتهای قبل مورد اســتناد قرار میگرفت و به سایر شاخصها توجهی نمیشد زیرا در برخی از این شاخصها سرافکنده بودیم. این مسئله همواره مورد انتقاد کارشناسان از جمله خود من بود. در دولت یازدهم ســایر شاخصهای رشــد علمی به طور جدی مورد توجه قرار گرفت و جهش چشــمگیری در بسیاری از این شاخصها ایجاد شــد به طوری که مثلا رتبه ایران در شــاخص جهانی نوآوری GII() که در سال 1391 بســیار پایین و برابر با 104 بود، در پایان ســال 1395 به 78 ارتقا یافت و قطعا در صورت استمرار سیاســتهای فعلی، باز هم ارتقا پیدا خواهد کرد. در زمینه حمایت از تحقیقات و اختصاص بودجه به بخش پژوهش هم در دولت یازدهم بالاترین میزان تخصیص در دو دهه گذشته را داشتیم به طوری که حجم اعتبارات تحقیقاتی از بودجه کل کشــور از حدود سههزار میلیارد تومان در سال 1391 به حدود هشــت هزار و 100 میلیارد تومان در ســال 1395 رسید. درواقع نسبت اعتبارات تحقیقاتی از تولید ناخالص داخلی از 0.43 درصد در پایان سال 91 بــه 0.64 درصد در پایان 95 افزایش یافته اســت. نکته مهم این اســت به تعبیری که مقام معظم رهبری در سال 1385 بیان فرمودند، همین مقدار هم به تحقیقات داده نمیشد. ایشان فرمودند: «حالا من باید یقه چه کسی را بگیرم؟» اما در ســال 1396 هم رشــد اعتبار و هم تخصیص بســیار بالایی را داشتیم. از طرف دیگر تعداد پارکهای علم و فناوری کشــور نیز از 36 واحد در سال 91 به 41 واحد در ســال 95 افزایش یافته است. تعداد شرکتهای دانشبنیان هم از 33 شــرکت در ســال 92 به حدود سه هزار و 33 شــرکت در سال 95 افزایش یافته اســت، یعنی رشــد چندهزاردرصدی! در زمینه اختراعات و نوآوریها هم شــمار اختراعات ثبتشــده در مراجع بینالمللی از 28 مورد در پایان ســال 91 به حدود 238 مورد در پایان ســال 95 افزایش یافته است. در شاخص آمادگی فناوری رتبه جهانی کشــور که در پایان 91 بهتر از 111 نبود، در عرض چهار سال 12 پله ارتقا یافته است.

افزایش قابل توجه تعداد شــرکتهای دانشبنیان در ســالهای اخیر چه دستاوردی برای کشور داشــته و دولت چه اقداماتی برای حمایت از این شرکتها کرده است؟

این شرکتها توانســتهاند مستقیم یا غیرمستقیم برای حدود 57 تا صد هزار نفر فرصت شغلی ایجاد کنند. میزان فروش محصولات این شرکتها هم بالغ بر 200 هزار میلیارد ریال بوده اســت. در راستای حمایت از این شرکتها )که مورد تأکید رهبر معظم انقلاب اسلامی نیز هست(، سرمایه تخصیصیافته به صندوق نوآوری و شــکوفایی از رقم ناچیز 25 میلیارد تومان در سال 92 بهشدت افزایش یافت و در حال حاضر با احتساب 200 میلیون دلار پیشبینیشده در قانون بودجه ســال 96 به دو هزار و 900 میلیارد تومان رسید، از طرف دیگر تعداد شرکتهای ارائهدهنده طرح از 48 شرکت در بدو فعالیت صندوق به دو هزار و 203 شرکت در حال حاضر افزایش یافته است.

تجربه ســالهای گذشــته نشــان داده معمولا میزان واقعی اعتبارات تخصیصیافته در حوزههای مختلف پژوهش و فناوری فاصله قابلتوجهی با اعتبارات مصوب در قانــون بودجه دارد. اعتبارات پژوهش و فناوری مصوب دولت یازدهم در عمل چقدر محقق شده است؟

به نکته خوبی اشاره کردید. با اینکه این دولت نیز هنوز نتوانسته سهم پژوهش از تولید ناخالص داخلی را به میزان مطلوب مقام معظم رهبری افزایش دهد، اما با توجه به اعتقاد عمیق و رویکرد حمایتی رئیسجمهور و مجموعه دولت نسبت به حوزه علم و فناوری، میزان تحقق بودجههای مصوب این بخش هم بیسابقه اســت، به طوری که میزان تخصیص اعتبارات تجهیز و تکمیل تمام دانشگاهها و همه واحدهای پژوهشی سراسر کشور در سال 1395، صد درصد بود و برای اولین بار صد درصد اعتبارات تملک داراییهای سرمایهای )عمرانی( سازمان تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی محقق شــده است. در سال 1396 هم برای اولین بار برای هر یک از 40 مرکز رشــد دانشگاهی کشــور که همه آنها تا پیش از این تنها متکی به بودجه دانشگاه بودند 200 میلیون تومان اعتبار در نظر گرفته شد، البته به مراکز رشد دانشگاه فردوسی نیز 400 میلیون تومان اختصاص یافت.

انتقاد دیگری از سوی یکی از نامزدهای انتخابات ریاستجمهوری مطرح شــده بود مبنی بر اینکه اجرای طرحهای ملی پژوهشــی در دولت یازدهم متوقف شده است. البته تصویب این طرحها در شورای عالی عتف در دولت گذشــته هم با حرفوحدیثها و ابهامات فراوانی همراه بود و بسیاری از آنها در دولت دهم نیز امکان اجرائيشــدن نیافتند، درباره وضعیت این طرحها توضیح دهید.

در دولت دهم جمعا 47 طرح کلان ملی پژوهشــی در شــورای عالی عتف تصویب شد که اعتبار پیشبینیشده برای هر کدام، برخلاف طرحهای پژوهشی معمول تا 200 میلیارد تومان هم میرســید، در حالی که بســیاری از این طرحها بــدون طی روال ارائه پروپوزال، بررســی و داوری و گاهی برای مســئولان دولت وقت تصویب شــده بودند. جالب اینکه شــورای عالی عتف پس از انتخابشدن آقای دکتر «روحانی» در سال 1392، در فاصله سه، چهار هفته تا استقرار دولت یازدهــم در تیر و مرداد 92، با برگزاری عجولانه دو جلســه، تعدادی طرح را که برخی فاقد حتی یک بــرگ پروپوزال بودند، با میلیاردها تومان اعتبار برای برخی مدیران ارشد دولت دهم تصویب کرد. کل اعتبار مورد نیاز برای اجرای این طرحها بیش از دوهزار و 400 میلیارد تومان بود ولی هیچ اعتباری در بودجههای سنواتی بــرای آنها پیشبینی نشــده بود. با توجه به اعتبار بالای ایــن طرحها و ابهامات موجود در مورد نحوه تصویب آنها، بهویژه از جنبه مشــتریمداری هر 47 طرح مورد بازنگری قرار گرفتند که براســاس مصوبه شــورای عالــی عتف، 13 طرح خاتمهیافتــه اعلام و 22 طرح مجددا تصویب شــدند و 13 طــرح دیگر در حال بررسی هســتند. بنابراین ادعای توقف کامل طرحهای کلان ملی )با وجود همه ابهامات و مشــکلات آنها( به هیچوجه صحت ندارد و اتفاقــا دولت یازدهم با وجــود عدم پیشبینی اعتبار طرحها، اعتبار برخــی از آنها را بیش از دولت قبل تأمین کرده است. ما در سال 1396 ردیف اعتباری ویژهای را در مجلس محترم به تصویب رســاندیم تا اعتبارات مورد نیاز همین طرحهای کلانی که مورد بازنگری قرار گرفته و تأیید شدهاند، تأمین شود.

دولت یازدهم در حوزه فناوریهای راهبردی که از اولویتهای پژوهش و فناوری کشور هستند، چه اقداماتی صورت داده است؟ اگر تنها به ســه حوزه پیشــرو فناوری هوافضا، نانوفناوری )نانوتکنولوژی( و فناوری زیستی )بیوتکنولوژی( نگاه کنیم، اقدامات و دستاوردهای چشمگیری از سوی دولت صورت گرفته است. در حوزه هوافضا که نخستین اولویت ساماندهی پژوهش سازمان برنامه و بودجه در ســال 94 بود، میتوان به احیای پژوهشگاه هوافضا اشــاره کرد. پژوهشــگاه هوافضا به معنی واقعی کلمه نابود شده بود و وقتی من بر ســر کار آمدم، حتی نمیتوانستیم حقوق کارکنان آن تا ماه تیر را هم تأمین کنیم. تقویت پژوهشگاه فضایی و سازمان فضایی ایران، تأسیس مرکز ملی فضایی و اختصاص 229 هزار و 315 میلیون ریال به هشت طرح کلان هوافضا از جمله دیگر اقدامات است. در حوزه نانوفناوری هم تعداد محصولات از 171 قلم در ســال 92 به بیش از 500 قلم در سال 95 افزایش یافت و حجم بازار و درآمد محصولات نانوی ســاخت ایران از 204 میلیارد ریال در ســال 1392 به سه هزار و 87 میلیارد ریال در ســال 94 رسیده است. اینها موفقیت چشمگیری است که علاوه بر همت محققان و فناوران جوان کشور، سیاستهای حمایتی و انگیزشی دولت تدبیر و امید هم در تحقق آنها مؤثر بوده است. در حوزه زیستفناوری هم ستاد توسعه زیستفناوری با اعطای تسهیلات به طرحها، کمک قابلتوجهی به توســعه این فناوری کرده است. در سال 94 تعداد 82 طرح به ارزش یک میلیون و 132 هزار و 210 میلیون ریال مشــمول تســهیلات حمایتی ستاد شدهاند که 60 برابر تسهیلات اعطایی ستاد به تنها 9 طرح مصوب به ارزش کلی 18 هزار و 500 میلیون ریال در سال 92 است. مراکز پژوهشی پیشرو مثل پژوهشکده بیوتکنولوژی کشــاورزی، ستاد توسعه بیوتکنولوژی، پژوهشگاه ملی زیستفناوری و مهندسی ژنتیک و مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی جهاد دانشگاهی به عنوان بزرگترین بانک زیســتی کشــور هم با بهرهگیری از حمایتهای دولتی، رشد چشمگیری را در ســالهای اخیر تجربه کردهاند. مجموعه دولت یازدهم همچنین با تشــکیل مرکز راهبردی فناوریهای همگرا ذیل معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری، ترویــج و فرهنگســازی حــوزه فناوریهای همگــرا NBICS() کــه تلفیقی از فناوریهای نوظهور نانو، زیستفناوری، فناوری اطلاعات و علومشناختی است، مورد توجه قرار داده اســت. به طور کلــی معاونت علمی رئیسجمهور و بنیاد ملی نخبگان در دوره اخیر خوش درخشــیدند که مرهون حمایتهای رهبری و رئیسجمهور و مدیریت عالی دکتر «ستاری» است.

با توجه به رشــد چشمگیر تولیدات علمی و برنامههای حمایتی دولت در حوزه تحقیقات و فناوری، به نظر شما زیرسؤالبردن دستاوردها و موفقیتهای جامعه علمی کشور از ســوی برخی نامزدهای انتخابات ریاستجمهوری چه بازخوردی در جامعه علمی و دانشگاهی کشور خواهد داشت؟

رقابت در عرصه انتخابات اشکالی ندارد، ولی اینکه نامزدی همان جامعهای را کــه میخواهد رأی و نظرشــان را جلب کند، غیرمنصفانــه تخریب کرده و زیر ســؤال ببرد و به جای قدردانی از تلاشهایشان، موفقیتها و دستاوردهایشان را کتمان کند، شــاید نوعی خودزنی هم محسوب شود. در حالی که پژوهشگران و فناوران کشور تحت وحشیانهترین تحریمهای ناشی از بیدرایتی در سخن و عمل دولتمردان نهم و دهم، با رشــدی خیرهکننده در شاخصهای علمی مایه افتخار کشور در عرصه بینالمللی شده و موجبات خرسندی مقام معظم رهبری را فراهم کردهاند، پیشرفت علمی کشور را پســرفت توصیفکردن، قدردانی شایستهای از محققان و پژوهشگران کشور نیست! در مظلومیت دولت یازدهم همین بس که افراد و جریانهایی که خود مانع یا مخالف افزایش اعتبارات پژوهشی کشور بوده و هســتند، امروز داعیهدار و نگران بودجه پژوهش و رشد علمی کشور شدهاند! برای مثال در لوایح بودجه 95 و 96 تقدیمی به مجلس شورای اسلامی، معادل 400 میلیون دلار از صندوق توســعه ملی به تجهیز آزمایشــگاههای تحقیقاتی دانشگاهها و واحدهای پژوهشی و فناوری گنجانیده شده بود که با وجود تصویب آن در کمیســیون آموزش و تحقیقات، جریان مخالف دولت با لابی سنگین مانع از تصویب آن شد و در مقابل، در بودجه امسال اعتبارات هنگفتی از محل همین صندوق به صداوسیما و برخی بخشهای دیگر اختصاص داده شد که نتایج آن در تهاجم عریان برخی جریانات به دولت، در صداوســیما مشهود است. در سال گذشــته با وجود چنین مخالفتهایی در ســایه رویکرد حمایتی دولت، اعتبارات مصوب معاونت علمی و فناوری ریاســتجمهوری و مراکز پژوهشــی کشــور، حتی بیش از رقم مقرر در بودجه تخصیص داده شد. با همه کمعنایتيهایی که خارج از دولت به بخش پژوهش شــده و در حالی که مســئولان پیگیری اجرای سیاستهای کلی ابلاغی مقام معظم رهبری در حوزه پژوهش، خود مانع تحقق ســهم قانونی پژوهش از تولید ناخالص ملی شــدهاند، دولت، جامعه علمی و پژوهشگران ما نهتنها دلسرد نشدهاند، بلکه با روحیه آرامش ناشی از دیپلماسی فعال دولت و بازگشت فضای تدبیر و امید به دانشگاهها، توانستهاند عروج دوباره علم و فناوری کشور را رقم بزنند.

سؤالی که گاه با انگیزههای سیاسی از سوی مخالفان دولت و گاه از سوی برخی مردم مطرح میشود این است که روند رشد علمی و پژوهشی کشور در سالهای اخیر، در عمل چه تأثیری در زندگی مردم داشته است؟ چه پاسخی برای این گروهها دارید؟

به عنوان یک محقق در حوزه زیســتفناوری کشاورزی خوشحالم اعلام کنم برای اولین بار کشور از واردات نهال کشت بافتی بینیاز شده است. تجلی بارزتر همراهی جامعه پژوهشــی، دانشگاهها و بخشهای اجرائي کشور نیل دوبــاره به خودکفایی گندم بود که شــاید واژه خودکفایی هم از توصیف این موفقیت ناتوان باشد چراکه در سال 91 که به عنوان سال تولید ملی نامگذاری شــده بود، دولت دهم بیش از شــش میلیون و 700 هزار تن گندم وارد کرد و سیلوهای کشــور با وجود تنها هزار و 800 تن گندم، تقریبا خالی بود در حالی که در پایان ســال 95، هفت میلیون و 781 هزار تن گندم در سیلوهای کشور موجود اســت که این موفقیت جز از طریق واگذاری دانش فنی تولید بذر به شرکتهای دانشبنیان و توجه ویژه وزارت جهاد کشاورزی خصوصا معاونت زراعت بــه یافتههای پژوهشــی و همدلی و همراهی پژوهشــگران حاصل نمیشد. مثالهایی از این دست زیادند.

در پایان اگر مطلبی را لازم می دانید مطرح کنید.

کملطفیها و بیانصافیها در نقــد و ارزیابی عملکرد دولت یازدهم که این روزها در جریان رقابتهای انتخاباتی تشــدید شده، طبعا منحصر به حوزه علم و فناوری نیســت و متأسفانه این رویکرد غلط در سایر حوزهها هم از سوی برخی جریانهای سیاسی دنبال میشود. نکتهای که مایلم به آن اشاره کنم رویکرد ویژه دولت یازدهم به حمایت از اقشــار کمدرآمد و محرومان مولد کشور است. برای مثال در بخش کشــاورزی در حالی که در سال 92 بالغ بر 109 هزار تن برگ چای سبز به قیمت 29 میلیارد تومان از کشاورزان خریداری شده بود، در سال 95 میزان خرید به 139 هزار تن و مبلــغ پرداختی به 145 میلیارد تومان )یعنی دقیقا 500 درصد رشــد( افزایش یافت. میزان خرید تضمینی گندم از کشاورزان هم از 882 میلیارد تومان در ســال 91 با 17 برابر افزایش به هزار و 470 میلیارد تومان رسید که این افزایش قابل توجه، نشــان از حمایت ویژه دولت یازدهم از کشــاورزان و روستاییان مولد دارد که در صورت استمرار، به افزایش درآمد و ارتقای روزافزون سطح زندگی شرافتمندانه کشاورزانی منجر میشود که با عزت نفس به پیشنهاد رأی در مقابل صدقه، نه بگویند. در زمینه توجه به وضعیت معیشتی فرهنگیان و دیگر کارکنان دولت هم در ســالهای 92 تا 96 با رشد 230درصدی دستمزدها مواجهیم در حالی که رشد اعتبارات هزینهای فقط 73 درصد بوده است. دریافتی مستمریبگیران مانند خانوارهای تحت پوشش کمیته امداد هم 340 درصد رشد داشته که حاکی از توجه دولت به جامعه فرهنگی و اقشار کمدرآمد و تلاش برای محرومیتزدایی اســت. در پایان امیدوارم ایام تبلیغات انتخابات که فصل نشاط و مشــارکت سیاســی آحاد مردم و زمان ارائه گزارش و برنامههای نامزدهاست، در فضایی ســالم و سرشــار از وحدت و همدلی سپری شده و مجالی برای ایجاد کدورت و دلخوری باقی نماند.

ادعای کاهش شیب رشد علمی کشور در حالی مطرح شده که آمار تولیدات علمی ایران که در سال 1391 برابر با 30 هزار و 652 مقاله بوده در سال 1395 برای نخستین بار از مرز 50 هزار مقاله عبور کرد و شیب رشد علمی کشور هم که در سال 1391 نسبت به سال 1390 فقط 5.2 درصد بوده در سال 1395 نسبت به سال 94 به 15 درصد رسیده است. در مورد تعداد مقالات نمایهشده در پایگاه ISI هم وضعیت چنین است

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.