تکامل چیست؟

Shargh - - علم - عطا کالیراد دکترای زیستشناسی تکاملی

زمانی که دوستان و اقوام از رشته تحصیلی و حوزه فعالیت من که تکامل است، مطلع میشوند، با قطعیت بسیار، اطلاعاتی درباره تکامل و اینکه چرا و چگونــه تکامل در جمعیتها روی میدهد، در اختیارم میگذارند. اگر رشته تحصیلی من چیز دیگری مثلا اگر مکانیک کوآنتوم بود، احتمال اینکه با من در زمینه رشــته تحصیلــیام گفتوگو کنند، بسیار کمتر میشــد. ویژگیهای خاص این نظریه باعث میشود افراد تصور کنند که این نظریه را بهخوبی میشناسند و به همین دلیل درباره آن بحث میکنند. اینکه ما در ســطحیترین شــکل گمان میکنیم که تکامل را میفهمیم، سبب میشود بدفهمیهایی در ذهن افرادی که چیزهایی درباره تکامل شنیدهاند اما درباره آن پژوهش نکردهاند، شکل بگیرد. بدفهمیهایی که درباره تکامل وجود دارد، بســیارند و میتوان ســاعتها درباره آن حرف زد، اما من اینجا میخواهم فقط درباره سه تا از این کجفهمیها حرف بزنم: 1- تکامل یعنی کاملترشدن و بهترشدن 2- تکامل پدیدهای صرفا تصادفی است 3- فسیلها تنها شاهد ما برای تکامل هستند.

امــا چرا برخــی فکر میکننــد که تکامــل یعنی کاملترشــدن و بهترشــدن؟ این کجفهمی فقط مختص زبان فارســی نیست و معادل واژه تکامل در زبان انگلیســی هم ســبب همین بدفهمی شده است. این موضوع شاید دو دلیل داشته باشد؛ یکی اینکه بشر از زمان گذشته گمــان میکرد برخــی جانوران پســتتر و برخی عالیتر هســتند. در این دیده مثلا گیاهان پســتتر و حیوانات عالیتر هســتند. این نگرش یا طرز فکر تا ســالها ادامه داشت. براســاس این طرز تفکر، جانوران پستتر میخواهند کاملتر شوند. دلیل دیگر این است زمانی که ما به ســاختههای دست بشر مانند ساعت نگاه میکنیم، گمان میکنیم این پیچیدگی مشابه همان پیچیدگیهایی است که ما در جانداران مشاهده میکنیم. مثــلا برخی گمان میکنند همانگونه کــه ما چرخدندهها و اهرمهایی در ساعت داریم، چرخدندههایی از جنس بافت در جانداران وجود دارد که منجر به پیچیدگی میشــود. ولی باید در نظر داشــت که تکامل موجودات را کاملتــر نمیکند. برای درک بهتر این موضوع باید به این پرسش پاســخ دهیم که آیا تکامل پدیدهای صرفا تصادفی اســت؟ زمانی که از افــراد صحبت میکنیم، میبینیــم که آنها بر این باورند تکامل پدیدهای صرفا تصادفی اســت. البته این نظر تا حدودی درست است. اما برای اینکه دریابیم این نظر تا چه حدی درست است، باید سازوکارهای تکامل را بررســی کنیم. یکی از سازوکارهای تکامل، انتخاب طبیعی اســت. انتخاب طبیعی به این معناســت که شما یک جمعیتی دارید شــامل کفشدوزکهای زرد و قرمز اما با گذشت زمان، فقط کفشــدوزکهای قرمز باقی میماند. سازوکار یا مکانیسم انتخاب طبیعی، ســازوکاری غیرتصادفی است. به این معنا که اگر ما همهچیز را دربــاره این جمعیت بدانیــم و چیز دیگری غیــر از انتخاب طبیعی نباشــد که بر این جمعیت تأثیر بگذارد، ما باید بتوانیم پیشبینی کنیم که درنهایت، انتخاب طبیعی چگونه جمعیت را تغییر میدهد. پس از این منظر، تکامل تا جایی که به انتخاب طبیعی مربوط است، فرایندی اســت جبری و غیرتصادفی که اگر ما بدانیــم چگونه کار میکند، باید بتوانیم پیشبینی کنیم. اما همه تکامل، انتخاب طبیعی نیســت، بلکه فراینــد دیگری به نام رانش ژنی هم وجــود دارد. رانش ژنی میگوید افــرادی با صفتهای مختلف در یــک جمعیت وجود دارد. اگر اتفاق ناخوشــایندی مانند سیل و زلزله که از اختیار و کنترل آنها بیرون است، روی دهد، تنها تعداد معدودی از این افراد شــانس بقا پیدا میکنند و این شانس بقا، پدیدهای صرفا تصادفی است و ربطی به شایستگیهای افراد نــدارد. در این مورد مثالهای جالبی وجــود دارد. مثلا در قرون 18 و 19 حیوانی در یکی از جزایر بریتانیا وجود داشــت که کاوشگران تصــور میکردند حاصــل آمیزش خرگوش و گربه اســت. البته اکنون میدانیم که گربه اســت و حاصل آمیزش خرگوش و گربه نیست. این گربه بهخصوص ژنی دارد که مرگآور است. اگر تکامل صرفا بر مبنای انتخاب طبیعی باشــد، انتظار داریم که این ژن مرگآور پس از چندین نسل از بین برود چراکه انتخاب طبیعی علیه وجود آن ژن عمل خواهد کــرد، اما از آنجا که ایــن جمعیت با فرایند رانــش ژنی یک جمعیت بزرگتر به وجود آمد، صفاتی که در اینجا وجود دارد، صرفا براســاس بخــت و اقبال وجود دارد و رانش ژنی، به انتخاب طبیعی اجازه نداده که از دســت این صفات مضر خلاص شــود. پس در تکامل هم رانش ژنــی و هم انتخــاب طبیعی نقــش دارد و در نتیجه پدیــدهای صرفا تصادفی نیست. کجفهمی دیگری که اتفاقا بسیار هم رایج است اینکه فسیلها تنها شــاهد ما برای نظریه تکامل هستند. کشف و درک دلیل این باور هم چندان ســخت نیست. یکی از دلایل این است که فسیلها جالب هســتند و علاوه بر این، اخبار مربوط به کشف فسیلهای جدید، در رســانهها منتشر میشود. اما به نظر من یکی از بهترین شواهد برای تکامل، تکامل آزمایشــگاهی است. «ریچارد لنســکی» در سال 1988 در دانشــگاه ایالتی میشیگان، سیســتمی را ابداع کرد که به ما امکان میدهد تکامل را در آزمایشــگاه و تحت کنترل بررســی کنیم. یکی از دلایلی که باعث میشــود ما نتوانیم تکامل را در آزمایشــگاه بررســی کنیم این اســت که تکامل فرایندی کند است و طی نسلهای زیاد خود را نشــان میدهد. ما حتی در 12 نسل هم نمیتوانیم تغییر محسوسی را در نســلها ببینیم . «ریچارد لنســکی » به این نتیجه رسید که بهترین مدل برای بررســی تکامل، یک باکتری به نام «اشرشــیا کولای» است. یکی از ویژگیهای این باکتری این اســت که به دلیل سرعت زیاد تکثیر ایــن باکتریها، ما در هر روز میتوانیم شــش نســل از آن را ببینیم. او باکتریهــای زیادی را پــرورش داد و برخی از آنهــا را در فریز منجمد کرد تا فسیل آنها را داشته باشد. تاکنون 66 هزار نسل از این باکتریها تولید شده اســت که نشان داد باکتریها در دو هزار نسل اول از لحاظ شایســتگی زیســتی بهتر شدند، اما در چند هزار نســل بعدی از لحاظ شایستگی زیستی تغییری نکردند.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.