اوباما، قاب چپگرایی در هزاره سوم

Shargh - - هان - سیدبهزاد كاظمی

حضور و ســخنرانی اخیر «باراک حسین اوباما» در کنفرانس «امنیت غذایی و تغییرات اقلیمی» میلان ایتالیا، نخســتین اقــدام بینالمللی او پس ترک مسند ریاستجمهوری آمریکاســت. اینکه اولین حرکت را در حوزه محیط زیست انتخاب کرده، شاید جای تأمل دارد. دیرپایی است که مجموعه فعالان سیاسی و اجتماعی جهان که در دستهبندیهای مختلف با عنوان چپ قلمداد میشوند، تمرکز دقیقی را بر مسائل زیستمحیطی قرار دادهاند. در یک طبقهبندی جامع و جدید میتوان نحلههای مختلف فکری را در پنج گروه اصلی ابردولتگرایان )فاشیســم(، محافظهکاران، مرکزگرایــان، لیبرالهــا و آزادیخواهان افراطی )آنارشیســم( قرار داد. بهصورت کلی دو گروه اول به طیف راســت و دو گروه آخر به طیف چپ موسوماند. امروزه، رهیافت فکری راست غالبا به آفرینشگرایی انجیلی، حداقل توسعه سیاســی، تأکید بر اصالت سرمایه، حداقل مالیات و عدم نظارت و دخالت دولت در فعالیتهای اقتصادی و بازتوزیع ثروت، وجود نابرابری طبیعی در بهرهمندی انسانها از مواهب دنیا، مخالفت با نظام تأمین اجتماعی و اعتقاد به دســت طبیعت، محافظهکاری در فرهنگ و هنجارهای اجتماعی، اهمیت پایین محیط زیست گرایش دارد.

در مقابل، چپها توســعه فزاینده سیاســی، فرهنگــی و اجتماعی، نظــارت دقیق دولت و اعمال مالیات بر فعالیتهای اقتصادی و اهمیت بازتوزیع ثروت برای حمایت از اقشار آسیبپذیر، وجود نظام بیمه، آموزش و بهداشت عمومی و تأکید ویژه بر حفظ محیط زیست را بهعنوان اصول خود برمیشــمارند. اگر خاســتگاه ظهور چپگرایی را انقلاب فرانسه و قرارگیری تحولخواهان در ســمت چپ و مدافعان وضع موجود و نظام پادشاهی را در سمت راست پارلمان وقت آن کشور قلمداد کنیم، جنبش چپ از آن زمان، چشــمه بروز افکار تحولخواهی و تغییر وضع موجود بوده اســت. اولین ایدهپردازیها در حوزه اقتصــاد و ازبینبردن فاصله طبقاتــی و تمرکز فعالیتهای اقتصادی در دســت دولــت بود. هرچند چپهای اروپایی مسئله آزادی بیان و دموکراسی را مد نظر قرار میدادند؛ اما شکل شــرقی آن رویکردی رادیکال به خود گرفت و نتیجهاش ظهور دیکتاتوریهای شــوروی، چین، ویتنام، اروپای شرقی و کوبا شد که باعث ازبینبردن طبقات سنتی اجتماع و ظهور طبقات جدید ثروت و قدرت شد.

در نهایت هم این ایدئولوژی یا فروپاشید یا محترمانه توسط حکومت کنار گذاشته شد؛ اما چپگرایی در اروپای غربی به حیات خود ادامه داد. تجربــه دیکتاتوری چپ را مورد مداقه قرار داد و ضمن اعتقاد به اقتصاد دولتی به مسائلی چون توسعه فرهنگی و اجتماعی، آموزش و بهداشت عمومی، برابری جنســیتی و نژادی، مهاجرپذیری، ارتقای فکری اقشــار ضعیف و محیط زیست توجه بیشتری کرد.

عمده این نظریهپردازیها در فرانســه و آلمــان صورت میگرفت، تا اینکه در دو دهه آخر قرن بیســتم و با انتشار گسترده افکار آنتونی گیدنز، جامعهشــناس شهیر انگلیســی که بهدنبال مســیر میانهای بین چپ و راســت بود، در قالب تئوری «راه ســوم»، فاز جدید چپگرایی آغاز شد. ایده اقتصاد دولتی کنار گذاشته شد و رفاه جامعه در قالب نظام قدرتمند تأمین اجتماعی، توسعه آموزشی و فرهنگی و کمکهای خاص به افراد ضعیف دنبال شــد. دو شاگرد این رویکرد نو، بیل کلینتون، رئیسجمهور آمریکا و تونی بلر، نخســتوزیر بریتانیا بودند. جالب اینجاســت که پس از جنگ دوم جهانی و در دوران جنگ ســرد، خســروان این دو کشــور و مهد ســرمایهداری، پیشتاز مبارزه با هر نوع چپگرایی در سطح حکومت و اقتصاد بودند. با فروپاشــی شــوروی در ابتدای دهه 90 میلادی خود را در بلندای موفقیــت میدیدند و با پیروزی در جنگ خلیج فارس، خروج ســریع از بحران اقتصادی شرق آسیا، فتح افغانستان و عراق، ندای پایان تاریخ سرمیدادند. این دو سیاستمدار با چراغ خاموش و ضمن مماشات با راســتگرایان مســت از پیروزی و تندادن به برخی درخواســتهای جنگطلبانــه آنها، ســعی در اعمــال ایدههای جدید چــپ در دولت را داشــتند؛ اما انتخابات ســال 2008 آمریکا و ظهور باراک اوباما داســتان دیگری بود. در آن زمان که طرفداران افراطی سرمایهداری مطلق در بهت فروپاشی بازارهای مالی فرورفته بودند، جوان سیاهپوست و تحصیلکرده هاروارد، با ســخنرانیهای جادویی خود، آشــکارا پرچــم چپ را دوباره به اهتزاز درآورد. بیان شــعار «تغیر» از ســوی او بیانگر آرمانهای اولیه چپهــا در تحولخواهی و برابری بود. افکار اوباما پیرامون جهانگرایی، مخالفت با جنگ عــراق، نظارت دولت بر فعالیتهای اقتصادی، بهویژه مؤسســات بزرگ، مالیات و بازتوزیع ثروت، توسعه فرهنگی و اجتماعی، فرصتهای برابر سیاسی، آموزش و بهداشت عمومی، برابری جنسیتی و نژادی که در نهایت پیروزی غافلگیرکننده را برایش رقم زد، شوک بزرگی به راستگرایان وارد کرد. تصویب طرح بیمه درمانی در کنگره که هفت رئیسجمهور پیشین دموکرات در آن ناکام ماندند، خروج نیروهای نظامی از عراق، پرهیز از یکجانبهگرایی آمریکایی و رهبری مشــارکتی جهان در قالب سازمان ملل، برجام، برقراری رابطه با کوبا و... راستگرایان سنتی و افراطی را بهشدت خشمگین کرد.

شــاید در هیچ دورانی جامعه آمریکا اینچنین دوقطبی نشده و هیچ رئیسجمهوری با این شدت مورد نفرت قطب سنتی اجتماع قرار نگرفته بود؛ اما برای ابرســرمایهداران و کارخانــهداران آمریکایی و بینالمللی، نقطه اوج عصبانیت، علاوه بر طرح بیمه درمانی، مســئله محیط زیست بود. اعتقاد اوباما به انرژیهای ســبز باعث شــد شــخصا رهبری ائتلاف جهانــی برای تدوین ســند تغییرات اقلیمی را که در نهایت ســال 2015 در پاریس امضا شــد بر عهده بگیرد. وضع قوانین سختگیرانه بر صنایع آلودهکننده محیط زیست و سرمایهگذاریهای سنگین دولتی بر آموزش و استارتاپهای مرتبط با انرژیهای نو از دیگر اقدامات این سیاستمدار متفاوت بود. جمهوریخواهان در انتخابات سال گذشته ریاستجمهوری با دو شــعار اولیه دونالد ترامپ مبنی بر خلاصکردن شرکتها از قوانین زیستمحیطی و لغو اوباماکر، مخالفت شدیدشان را با چنین رویکردهایی نشــان دادند. هرچند میــراث اوباما بــا پیروزی حزب مقابــل به نتیجه نرســید ولی افکارش به حدی در بخش بزرگی از جامعه آمریکا ریشــه دوانده که تظاهرات هرروزه آنها در تقابل با سیاســتهای دونالد ترامپ، معضلی برای کاخ ســفید شده است. نخستین حضور بینالمللی اوباما در کنفرانس امنیت غذایی و تغییرات اقلیمی گویای تصمیم او به ادامه این مسیر است. وي در این نشست ضمن تأکید بر جوانان و نوآوری، گفت: «تأثیر تغییرات اقلیمی در جهان تداوم دارد و تولید انرژی همواره دشوارتر شــده و تولید غذا نیز همواره سختتر میشود. تمام اینها پیامد خواهند داشت؛ خیلی از پناهندگان به کشورهای ما میآیند، زیرا در کشورهای آنها مســئله مواد غذایی وجود دارد. 800 میلیون نفر در جهان از سوءتغذیه رنج میبرند. مهاجرتها فقط برای جنگها نیســت بلکه برای گرسنگی نیز هســت که در برخــی مواقع، پیامد تغییرات اقلیمی اســت». به نظر میرســد اوباما با داشتن سن مناسب، تحصیل، تجربه گرانبهای سیاسی و فراغت از مناصــب و محدودیتهای اجرائی میکوشــد دغدغههای مشترک چپهای جهان را راهبری کند؛ انگار که باد چپ از قله کوههای سرمایهداری وزیدن گرفته باشد.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.