آینده همی ن کاشتوورقوش تتحقپ قیقوویژوهتش درر ت فواسعههکشمورگ ردردفمتوگودبار«رضگا مرنوصورعی » لماست تولید ثروت با نوآوری

Shargh - - علم - فاطمه کاظمی

گروه علم: با مشخصشدن نتیجه انتخابات، اکنون این پرسش مطرح میشود کــه دولت در قبال علم و فناوری چه وظیفــهای دارد و چگونه میخواهد به این وظایف عمل کند. واقعیت آن اســت که بسیاری از پژوهشگران ایران، بر این باورند که بودجه مناسبی برای تحقیق، تصویب نمیشود یا بخش زیادی از این بودجه تصویبشــده، تأمین نمیشــود. برای بررسی اهمیت تحقیق و پژوهش در توســعه کشــور و همچنین اولویتهای پژوهشی با دکتر رضا منصوری ، از اســتادان فیزیک دانشگاه صنعتی شریف که در زمینه مدیریت و برنامهریزی علمی نیز صاحبنظر است، گفتوگو کردیم.

وضعیت اختصاص بودجههای تحقیق و پژوهش در کشــورهای دیگر به چه صورتی است؟

برای پاسخگویی به این پرسش میتوان به عملکرد کشورهای پیشرفته و صنعتی دنیا دقت کرد. ما اگر وضعیت کشــورهای اروپایی را با آمریکا یا ژاپن مقایســه کنیم، درمییابیم با وجود آنکه نوع حکومت آنها متفاوت اســت، اما در زمینــه حمایت از علم و پژوهش، کموبیش اشــتراک دارند. روند این حمایتها یا اختصاص بودجهها هم ممکن اســت تا حدودی متفاوت باشد، اما در هر صورت، بودجهای را برای تحقیق و توسعه کشور در نظر میگیرند. مقدار این بودجه که هر ســاله تنظیم میشود نیز بین دو تا سه درصد تولید ناخالص ملی اســت البته کشــورهایی مانند کره هم بین چهار تا پنج درصد را هم به تحقیق و پژوهش اختصاص میدهند. عملکرد بســیاری از کشورها در این زمینه مشــابه اســت و دلیل آن نیز تجربه مشترک کشورهای صنعتی در سالهای گذشته است. امروزه همه دریافتند این بودجه، تزئینی یا اتاف منابع نیســت، بلکه برای دستیابی به توســعه ضروری است. نکته دیگر این است که مفهومی مانند تحقیق و توسعه، در عرف اداره مدرن کشورها، بسیار دقیق تعریف شــده اســت که چگونه و برای چه اموری هزینه شــود. برای اختصاص این بودجهها اسناد مدونی وجود دارد که در عرف اداری کشورها، بهکار گرفته میشــود. در این اســناد، مفاهیم مربوط به توسعه یا تحقیق و پژوهش، بیان و تعریف شده است که راهنمای عمل کارشناسان اداری در این بخش است. این مواردی را که بیان کردم، مستقل از دولت است ولی هرسال ممکن است مقدار درصد این بودجهها کمی بیشتر یا کمتر شود.

تغییر دولتها چه تغییری ممکن است در این برنامهها ایجاد کند؟

هــر کشــوری اولویتهایــی را برای خــودش تعیین میکند. ســاختار و چگونگی تعیین اولویتها مســتقل از شــخص رئیسجمهور اســت یعنی با تغییر دولتها، این ســاختارها عوض نمیشــوند. البته افرادی که در این ســاختارها فعالیت میکنند، ممکن است عوض شوند. معمولا اولویتهای هر کشــوری، هر پنج یا 10 ســال تعیین میشــود. درمجمــوع باید گفت این ســاختارها، اجازه تغییر ناگهانی را نمیدهند. درعینحال، دولت یا شــخص رئیسجمهــور تا حدی میتواند ایــن اولویتها را جابهجــا کند. برای مثال هماکنون در آمریکا، «ترامپ» رئیسجمهور اســت که چندان به موضوعات محیط زیســتی عاقه ندارد که میتواند تا حدی بودجههای مرتبط با محیط زیست را کاهش دهد یا برخی از تصمیمهای دولتهای قبلی را که به حفظ محیط زیست منجر میشد، تضعیف کند. یعنی اختیارات او در این حد است ولی در هر صورت ساختار را نمیتواند تغییر دهد. ولی ما متأسفانه در ایران، چنین ســاختارهایی را نداریم. برای مثال نه بودجه دقیقا مشخص است و نه اکنون که حدود 70 ســال از تشکیل سازمان مدیریت میگذرد و ما سابقه 90 ســال بودجهنویســی را داریم، هنوز نمیدانیم تحقیق و توسعه یعنی چه و چــه درصدی باید به آن اختصاص یابد؟ برای مثــال، رقم بودجه تحقیقات، بین 0.3 درصد تا یک درصد متغیر اســت یعنی بخشــی میگوید ما در سال 95 یــک درصد را به تحقیق اختصاص دادیم، اما برخی محاســبات نشــان میدهد که مقدار آن زیر 0.4 درصد اســت. بنابراین ضعف ما در ایران، یکی تعیین درصد بودجه اســت و دیگری در بودجهنویســی اســت یعنی قوانین مدون برای بهکاربردن در عرف اداری )یا سازمان مدیریت( وجود ندارد. البته سازمان مدیریت تاکنون در برابر چنین خردگراییهایی بهشدت مقاومت کرده و اجازه ورود این مفاهیم را نداده اســت. نکته بسیار مهم دیگر آن است که اولویتهای ما چندین و چندبار تغییر کرده اســت که البته بســیاری از اینها هم هیچگاه اجرا نشــده اســت. بنابراین ما در این چند موردی که بیان کردم ضعف داریم.

گفتیــد در اختصاص بودجه بــه پژوهش ضعفهایــی وجود دارد. پژوهشــگران و نهادهای علمی چــهکار میتوانند بکنند کــه اولا بودجه مشــخص و کافی به پژوهش اختصاص پیدا کند و اینقدر هم افتوخیز نداشته باشد؟

دراینبــاره، هرکس وظیفهای دارد. پژوهشــگر نمیتوانــد بودجه تعیین کند. حداکثر کاری که پژوهشــگر میتواند انجام دهد، آگاهســازی است. مثا پژوهشــگر میتواند بــه مردم یا سیاســتمداران آگاهی دهــد که پژوهش یعنی چه، توان پژوهشــی کشور چقدر اســت و چرا پژوهش بهنفع توسعه کشــور اســت. البته در طول 90ســالی که دانشگاه در این کشــور فعال بود، کمکاریهایی از جانب دانشــگاه و دانشــگاهیان صورت گرفته است. در این مدت بیان نشــده اســت که علم و پژوهش یعنی چه و چرا برای آینده کشور مفید اســت. از آن طرف در بخش سیاســی هم توجهی به علم نشده است. دســتکم میتوان از کشورهای صنعتی دنیا یاد گرفت که چرا و چگونه باید به علم اهمیت داد. اشــکال اساسی به نظر من این است که سیاستمداران مــا در طول تاریخ )در دوران پهلوی اول و دوم و پس از آن(، هیچگاه نگفتند علم و پژوهش چیز بدی است، بلکه همه خواستند آن را توسعه دهند، ولی در عمــل چنین کاری صورت نگرفته اســت. پس میتــوان گفت ما در اجرا ضعــف داریم که به باور من دو دلیــل عمده دارد: یکی اینکه ما عزم قطعی برای انجــام پژوهش نداریم و دیگر اینکه قبول نداریم پژوهش برای رشــد کشور، تأثیرگذار اســت که اگر قبول داشتیم، به گونه دیگری رفتار میکردیم. عــاوه بر این، اگر دولت عزمش را جزم کند و بگوید امســال یک یا دو درصد از تولیــد ناخالص ملی به پژوهش اختصاص یابد، ما هنوز امکان اداری برای هزینهکردن آن را نداریم یعنی ســازمان مدیریــت ما هنوز آمادگی ندارد و ما هنوز برای کسب این آمادگی نیز فعالیتی نکردهایم.

تاکنون در مناظرههای ریاستجمهوری، پرسشی درباره مباحث علمی یا محیطزیستی مطرح نمیشد، اما امسال چنین پرسشی مطرح شد. نکته قابل توجه اینکه نامزدها به جای پاســخگویی به این پرســش، دوباره به موضوعات سیاسی توجه کردند. این نوع پرسش و پاسخ را چگونه ارزیابی میکنید؟

پاســخ ندادن به پرســش در زمینــه برنامهریزی علمی شــاید بیانگر آن باشــد که برخــی از نامزدها برای برنامهریــزی علمی آمادگــی ندارند، یا با سیاستگذاری علمی آشنا نیســتند و اجزای آن را نمیشناسند، شاید هم به علم اعتقاد ندارند که خدا نکند اینگونه باشــد. برخی به علم )بهعنوان یک پدیده اجتماعی مهم که به رشــد کشــور کمک کند(، اعتقــاد ندارند. به نظر میرسد برخی هنوز به این باور نرسیدهاند امکان ندارد که کشوری در دنیای مدرن امروز، بدون توسعه علمی بتواند امنیتش را حفظ کند. امنیت ما فقط در موشــک نیســت، عاوه بر این، تا زمانی که علم و فناوری رشد نکند، حتی در حوزه تســلیحات و دفاعی هم نمیتوانیم به پیشرفت چشمگیری برسیم. بخش زیادی از مسائل دفاعی ما از جنس علوم انسانی است که در این زمینه هــم ما ضعف داریم. به بــاور من برخی از نامزدها اعتقــاد چندانی به این موضوع نداشــتند که علم برای آینده کشور یا تقویت رفاه مردم یا حتی برای حفظ فرهنگ سنتی ما بسیار مهم است.

معاون سیاســتگذاری و ارزیابی راهبردی معاونت علمی و فناوری با بیان اینکه دســتیابی به افق مطلوب اقتصــاد دانشــی تــا 10 ســال آینده محقق میشــود، گفــت: «نهادهای مالی ریســکپذیر در کشــور، محدود هســتند». دکتــر «مهدی الیاســی» میگویــد: «درحالحاضــر نهــاد مالــی ریســکپذیر و ضمانتکننده شــرکتهای دانشبنیان در کشــور محدود هستند، اینها بازیگران اقتصاد دانشبنیــان هســتند و نمیتوانیــم بدون آنها پیشرفت کنیم.»

معاون سیاســتگذاری و ارزیابی راهبردی معاونــت علمی و فناوری ریاســتجمهوری افــزود: «هیئــت وزیــران اختصاص 10 هــزار میلیارد بــرای شــرکتهای دانشبنیــان را تصویب کرد و پیوست فناوری از سوی ســتاد فرماندهی اقتصــاد مقاومتی مصوب شد». وی درادامه گفت: «ما در کشــور هنوز نتوانستهایم به اندازه کافی از اقتصاد نفتی دور شویم، باید بتوانیم از نــوآوری درآمدزایی کنیم. این روندی که پیش میرویم نشــان میدهد کــه وارد اقتصاد دانشبنیان شــدهایم. اگر پیوســت فناوری شکل بگیــرد، مــا میتوانیــم در تحقــق اقتصاد دانشبنیان نقش ایفا کنیم.» وی تأکید کــرد: «در پنج تا 10 ســال آینده میتوانیم اقتصاد کشــور را به اقتصاد دانشبنیــان نزدیک کنیم. ما اکنــون از نظر فناوری جزء 20 کشــور برتر دنیا هســتیم، امــا از نظر اقتصاد دانشبنیان جزء 20 کشــور نیستیم. با این برنامههایی که داریم امیدواریم تا پنج تا 10 ســال آینده، جزء 20 کشــور اول شویم. انتظار داریم در سالهای آینده به کره برسیم. البته باید در نظر داشت خود کره هم در حال پیشرفت است. محققکردن فضای کسبوکار و حمایــت از اســتارتآپهای دانشمحور، یکی دیگــر از کارهایی اســت که بایــد در این زمینــه انجام شــود تا تولید ثروت بر مبنای علم در کشور رواج پیدا کند. مقابله با اقتصاد رانتی و فساد مالی و همچنین اقتصاد دلالــی یکــی دیگــر از راهکارهــای تقویت اقتصاد دانشبنیان است. اما این موضوعی اســت که برای تحقق آن باید به شــرکتهای دانشبنیان، نوآوری و بزرگشــدن این شــرکتها توجه کرد». او همچنین گفته اســت باید بــه نوآوریهــا و ملزومات بازار هــم توجه کــرد و صرفا بــر نوآوری درونزا تکیــه نکنیــم. بــر همیــن اســاس میتــوان انتظار داشــت اگر واقعا فضا و امکانــات پژوهشهای پایــه در کشــور فراهم شــود، نتایج ایــن پژوهشهــا میتوانــد در رونق اقتصادی کشــور تأثیر فراوان داشته باشــد. امــا درحالحاضــر امکانات پژوهشــی روزآمد به اندازه کافی در کشــور وجود ندارد و طرحهای کان علمی کشور همچون رصدخانه ملی یا شــتابدهنده ملی با رکود مواجه هســتند. گفتنی است در ابتدا مجمع کشــورهای توســعهیافته، موضــوع اقتصاد دانشبنیان را مطرح و نقش علم و فنــاوری در اقتصاد را بســیار حائز اهمیت ارزیابی کردند. همچنین کاربرد فنــاوری اطاعات و ارتباطات ICT() در اقتصاد را به منزله محرک تلقی کرده و مشــخص شد بسترهای فنــاوری اطاعــات و ارتباطــات بــا ازمیانبرداشــتن موانع دسترســی به دانش، زمینههای اقتصاد دانشبنیان را فراهم میکند.

در تعریــف اقتصــاد دانشبنیان میتــوان گفت اقتصــاد دانشبنیان، اقتصــادی اســت که کاربــرد دانش و اطاعــات در آن اهمیــت زیــادی دارد و تولیــد و توزیــع، مبتنــی بــر آن شــکل گرفتــه و ســرمایهگذاری در صنایــع بــا محوریــت دانــش صــورت میگیرد. ســرمایهگذاری در دانــش نیز عبارت اســت از مجموع هزینههای انجامشــده در واحدهای تحقیق و توســعه و هر هزینهای که بابــت فعالیتهــای ارتقــای دانش انجام گیــرد. با این تعریــف، صنایع دانشبنیان، صنایعی هســتند که در آنها سرمایهگذاری زیادی در نوآوری و ابداعات جدید صورت میگیرد.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.