حل چالشهاي ملاينيطقتهوگاوبا « ي شربقا »م دطریحپکرلد:ماسيبرد-برد

Shargh - - سياست -

انتخاب دکتر حســن روحاني بــا آراي قاطع 24 میلیوني مردم ایران، ســیل پیامهاي خارجي را به دنبال داشــت و حتي امراي برخي کشورهاي عربي و رئیسجمهور ترکیه نیز از این سنت پیروي کردند. آیا بعد از بهسرانجامرسیدن برجام، نوبت به حل مســائل پیچیده منطقه که اتفاقا ماهیتي بینالمللي پیدا کردهاند، رسیده است؟ این سؤال، موضوع گفتوگوي شرق با الهه کولایي استاد دانشگاه تهران و نماینده مجلس ششم است.

گفته ميشود بعد از به نتیجه رسیدن برجام به عنوان موضوعي که بیش از دو سال، انرژي وزارت خارجه در دولت اول دکتر روحاني را گرفت، حالا رئیسجمهور ميتواند با تکیه بر آراي بالاي خود و البته بهبود شرایط ایران در فضاي جهاني، به ســراغ منطقه برود. با توجه به کارشکنيهاي اعراب و ترکیه در ســالهاي اخیر در زمینه سیاســت خارجي ایران، فکر ميکنید کشورهاي منطقه آمادگي حل مسائل فیمابین را دارند؟

کشــورهاي مختلف آســیا تحتتأثیر تحــولات بینالمللــي، گرایش به همکاريهاي منطقهاي را از خود نشــان دادهاند. شــاید یکي از دلایل ایجاد و تقویت ســازمانهاي منطقهاي در ســالهاي اخیر همین باشــد. سیاست خارجي جمهوري اســلامي نیز معمولا نســبت به رویکردهــاي منطقهاي حداقل درباره سازمان اکو و سازمان شانگهاي نگاه حمایتآمیز داشته است. اینگونه پیمانهاي منطقه اي، ظرفیتهاي تازهاي را حتي در روابط دوجانبه ایجاد ميکند. قبلا بارها بر تز لزوم وجود موازنه مثبت میان ایران و کشورهاي منطقه تأکید کرده و گفتهام اگر ایران بتواند روابط ســازنده و مبتني بر احترام متقابل با غرب بهویژه آمریکا داشــته باشد آنگاه روســیه، چین و کشورهاي منطقــه نیز نميتوانند با امید به این شــکاف، از کارت ایران براي منافع خود اســتفاده کنند. در دولت گذشــته که شــرایط روابط ایران و غرب، به سمت تنش پیش رفته بود، ما شاهد بدقوليهاي مداوم روسها در زمینه راهاندازي نیروگاه بوشــهر یا تحویل سامانه دفاع موشــکي اس- 300 بودیم. فراموش نکنیم در دورهاي که ادعاي جایگزیني نگاه چرخش به شــرق به جاي غرب مطرح بود، ایران همواره خواســتار عضویت در ســازمان شانگهاي بود. ولي نکته مهم این بود که دو عضو مهم این ســازمان یعني چین و روســیه، ایران را در حــد عضو ناظر در این ســازمان پذیرفتند. موضوعات هند و پاکســتان، مســائل ایران و ارتباط با آمریکا و وضــع تحریمها و تنشهایي که با جامعه بینالمللي وجود داشــت باعث ميشــد آنان تمایلي به عضویت دائم ایران نشــان ندهند. اما در این دوره به ویژه بعــد از برجام، ميبینید که فضا تا چه حد تغییر کرد. شاید رويکارآمدن ترامپ، نگرانيهایي را در زمینه روند بهبود روابط با غرب پدید آورده باشــد اما اســتقبال اروپا و حتي بعضي کشورهاي عربي از رأي بالاي دکتر روحاني نشان ميدهد ایران ظرفیتهاي تازهاي را در در حوزههاي مختلف دیپلماسي ميتواند فعال کند.

و حالا فرصت براي ورود به دروازه منطقهاي وجود دارد؟

بهبود رابطه با جامعه جهاني و بهویژه قدرتهاي غربي، امکان چانهزني و تعامل با کشــورهاي منطقه در راســتاي تأمین منافع ملــي ما را افزایش ميدهد. شــعار آقاي دکتر روحاني، اعتدال در سیاست خارجي بود که البته این در زمره اصليترین شعارهاي جمهوري اسلامي از بدو تأسیس هم بوده، امــا در برخي مقاطع دولتها به آن بيتوجهــي کردهاند که نمونه آن را در دولت احمدينژاد دیدیم. «نه شرقي نه غربي» یعني عدم اتکا به قدرتهایي که در شــرق یا غرب سیاســي حضــور دارند. یعني ما اگــر در رابطه با غرب به دنبال تعامل و ارتباط منافعمحور هســتیم درباره چین و روســیه و اعراب و ترکیه هم چنین باشــیم. برخــي نگاههاي وهمآلود در سیاســت خارجي در ارزیابي ملاحظات و اهداف و منافع کشــورهاي بلوک شــرق، باعث شــد فرصتهاي بسیاري از دست برود و شرایط ما در منطقه نیز دچار تنشهایي شــود. امروز با وجود گرههایي که در منطقه وجود دارد، ظرفیت حل مسائل هم افزایش یافته است. به هر حال در مسائل سیاست خارجي، اجماع شرط اساسي است و دکتر روحاني هم در مبارزات انتخاباتي در مورد مذاکره درباره تحریمهاي غیرهســتهاي بر اهمیت ایجاد این اجماع تأکید کرد. مقام معظم رهبــري در مقاطع مختلف از سیاســتهاي خارجي دولــت یازدهم دفاع و حمایت کردند تا به مردم در داخل کشــور و به جهــان این پیام را بدهند که سیاســتهاي حسن روحاني و تیم سیاســت خارجي این دولت مورد تأیید و حمایت ایشان اســت. این رویکرد درباره سیاســتهاي منطقهاي هم امري ضروري است.

کشورهاي غیرعرب و منطقه قفقاز چه نقشي در ثبات منطقهاي ایران دارند؟

دکتر روحاني ســال گذشته به کشــورهاي قفقاز جنوبي و آسیاي مرکزي ســفر کرد. این کشــورها حتما داراي ظرفیتهاي ویژه بهخصوص در حوزه اقتصادي براي ایران هستند. کشورهاي ارمنستان، قزاقستان و قرقیزستان ]که با دو کشــور اول مرز مشــترک خاکي و آبي داریم و کشور سوم نیز در جنوب شرقي منطقه آســیاي مرکزي قرار دارد[ از زمینههاي مناسبي براي گسترش مبادلات تجاري، مراودات سیاسي و اجتماعي با تهران برخوردار هستند. این ســه کشور، از جمله کشــورهاي بازمانده از فروپاشي اتحاد جماهیر شوروي هستند که گسترش روابط با آنها ميتواند پاسخگوي نیازهاي متقابل باشد. از آنجا که ایروان، آستانه و بیشکک، روابط حسنهاي با فدراسیون روسیه دارند، توســعه روابط ایران و روســیه، به نوبه خود ميتواند عرصههاي همکاري سازنده متقابل ایران با این کشورها را گسترش دهد. در عین حال نباید از نظر دور داشــت حضور فعال و کارآمد ایران در این کشورها، ضمن آنکه ميتواند پاســخگوي منافع مردم کشــور ما باشــد و عرصههاي اقتصادي- تجاري و همکاريهاي همهجانبه را روي جامعه ایران در مســیر تأمین منافع متقابل بگشــاید، در همان حال ضرورت تقویت رویکرد اعتدال در سیاســت خارجي کشور ما را نیز به نمایش ميگذارد.

در 25 ســال گذشته، پس از استقلال این کشورها، توسعه روابط با آنها از رونــدي متعادل و پایدار برخوردار نبوده اســت، درحاليکه تاریخ و جغرافیا حکم ميکند که ما با همســایگان شمالي خود روابطي همهجانبه و گسترده را ســامان دهیم. ایــن روابط، تعــادل در روابــط خارجي ایــران را تحکیم ميبخشــد. از آنجا که در شــرایط کنوني در مرزهاي شــرقي و غربي کشور، بحرانهــا و ناآراميهاي سیاســي، اقتصادي و اجتماعي در حال گســترش اســت، توسعه روابط با کشــورهایي که در حوزه تمدني ایران قرار گرفتهاند، ميتوانــد زمینههاي تقویت همکاريهاي منطقهاي را اســتحکام بیشــتري ببخشد. برخي از این کشورها عضو سازمان همکاري اقتصادي )اکو( هستند که ضرورت توســعه همکاريهاي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي را در کنار روابط سیاسي یادآور ميشــوند. عضویت قزاقستان و قرقیزستان در سازمان شانگهاي، اهمیت آنان را روشنتر ميکند.

چقدر حضــور رئیسجمهور و دکتر ظریف در چهار ســال گذشــته در نشســتهاي بینالمللي و لابيهــاي جنبي آن، ظرفیت طرح مســائل منطقهاي و خطرات تروریسم تکفیري براي همه جهان را داشته است؟

حضور رئیسجمهور در اجلاس عمومي سازمان ملل، از دو جهت با سفر دیگر رؤســاي جمهوري ایران تفاوت داشت. از یک سو بعضي سیاستهاي اشــتباه سالهاي قبل از دولت یازدهم، شــرایط اقتصاد ایران را ناپایدار کرده بود. از ســوي دیگر منطقه و جهان در چند ســال اخیر با تغییرات گستردهاي مواجه شــد، تغییراتي که حتي قدرت بازیگران بــزرگ عرصه جهاني را هم تحتتأثیر قرار داد. حســن روحاني در چنین شرایطي بهعنوان نماینده مردم ایــران به اجلاسهاي جهاني رفــت. تجربیات داخلي و بینالمللي ایشــان باعث شــد ظرفیتهایي در این دیدارها و نشســتها براي ایران فراهم شود که نمونه آن در بهفرجامرســیدن برجام و حتي مســائل منطقهاي در زمینه ســوریه، لبنان، عراق و... دیده شد. به هر حال مجموعه تحولاتي که در چند ســال اخیر در منطقه به وقوع پیوسته، نشــان ميدهد شرایط نیازمند تحول اســت. این تحولات معادله روابط کشــورهاي منطقه با جهان را به ســوي درنظرگرفتن ســازوکارهاي جدید پیش ميبرد. سازوکارهایي که بتواند روابط کشورهاي منطقه و جهان را به گونهاي بهبود بخشد که منافع همه طرفها تأمین شــود. انتخاب مجدد دکتــر روحاني بهعنــوان رئیسجمهوري که بر اجراي سیاستهاي تنشزدا و اعتدالي تأکید دارد، تأیید مقام معظم رهبري بر اجراي این سیاســتها و شــرایط منطقه و جهان، باعث شده فرصتهاي جدیــدي پیشروي دیپلماســي ایران قرار گیرد و با وجــود تلاشهاي برخي کشورها براي احیاي «ایرانهراسي» این مسئله با موانع جدي مواجه باشد.

عربســتان ســعودي و همپیمانانش تــلاش ميکنند با اســتفاده از ظرفیتهــاي مالي خود و البتــه نیاز رئیسجمهور جدیــد ایالات متحده به فرافکني مشکلات داخلي این کشــور، ایران را تحت فشار قرار دهند. شــرکت 42میلیوني ایرانیان در انتخابات و آراي 24میلیوني دکتر روحاني تا چه حد ميتواند این فضا را تغییر دهد؟

همانطور که در ســؤال قبل اشــاره کردم ایرانهراسي و نامبردن از ایران بــه عنوان تهدید منطقهاي و جهاني، با انتخــاب مجدد دکتر روحاني، با یک ضربه جدي و محکم مواجه شد. این وجه سلبي ماجراست و نیازمند رویکرد ایجابي اســت. دولــت یازدهم نشــان داد ميتوان با تأکید بر سیاســتهاي درســت و البته اهــرم تیم متخصص مذاکرهکننده و آشــنا بــه حوزه روابط بینالملل و سیاســت خارجي، دشــمنان ایران را تا حد زیادي ناکام گذاشت. امــا یک ضعف تا حدي وجود داشــت و آن ارتباط ناکافــي رئیسجمهور با استادان و چهرههاي صاحب دیدگاه در حوزه سیاست خارجي بود. اگر در این دوره از ظرفیتهاي علمي و کارشناسي کشور بیشتر بهره گرفته شود و البته هماهنگيهاي فرادســتگاهي هم به سطح مطلوبي برســد، آنگاه ميتوان بسیاري از چالشها را مدیریت کرد.

حتي چالشهایــي که برخي اعــراب و بهویژه هیئــت حاکمه جدید سعودي به دنبال آن هستند؟

ظرفیتهــا و توانایيهاي ایران، موقعیت جغرافیایــي و توان ژئوپلیتیک کشــور، اهرمهــاي درخورتوجهي در اختیار مســئولان ما قرار داده اســت. دولت ميتواند با بهبود روابط ســازنده و دوســتانه بــا همه دولتهاي دور و نزدیــک این ظرفیتها را به کار گیرد. ایران داراي موقعیت بســیار کمنظیر جغرافیایي اســت که در عرصههاي حملونقل و ارتباطات ميتواند بســیار نقش ســازندهاي را ایفا کند و در پرتو یک دیپلماسي کارآمد و مدبرانه و رفع نگرانيها و شبهات در روابط با کشورهاي منطقه ميتوان همراه با تعامل با قدرتهاي بزرگ جهان، این عرصه را نیز در خدمت منافع مردم ایران گشــود و از ارتباطات گوناگون با کشــورهاي منطقه و حتي عربســتان سعودي بهره گرفت؛ مشــروط بر آنکه سایر بخشها هم به درستي کار خود را انجام دهند و هماهنگيهاي کامل در این حوزه ایجاد شود.

با توجه به رأي مردم، این عملکرد تا چه حد مورد حمایت جامعه قرار دارد؟

در ایام تبلیغات انتخاباتي که ســفرهایي به نقاط مختلف کشــور داشتم، درخواســتي از مردم داشــتم که از تجربههاي خود و ســایر کشــورها درس بگیریم. شــعار ما این بود که به عقب بر نميگردیــم که دولت احمدينژاد تکرار شود. تجربیات هشت سال دوران اصولگرایان و وضعیتي که با انتخاب ترامپ براي مردم آمریکا به وجود آمد و حتي مســائل اروپا و انگلســتان در مقابل حرکت اثرگذار مردم فرانســه براي نه به فاشیســم و البته موضوعات داخلــي که در مناظرهها مطرح شــد، مردم را ثابتقدم کرد تا از توســعه و آرامش خودشان به درستي دفاع کنند.

حالا دولت هم ميتواند با تقویت شایستهسالاري در بخشهاي مختلف دســتگاه اجرائي و بهبود شرایط در سیاست خارجي، تعامل مؤثرتر با جهان، بهبــود روابط با قدرتهــاي جهاني در کنــار تقویت ســطح همکاريها با کشورهاي منطقه با اســتفاده از اهرم دیپلماسي به روش برد- برد که پیش از ایــن در رابطه با قدرتهاي جهاني تجربه شــده اســت، ایــران را یک گام دیگــر به جلو ببرد. دکتــر روحاني به دلیل تجربههــاي عملي موفق در این حوزه، در ایام انتخابات نیز برتري غیرقابلانکاري در زمینه سیاســت خارجي بهویژه در مناظرهها در مقابل رقبا داشت و آنان ناگزیر به تمکین در برابر این توانایي بودند. روحانــي تجربههاي موفقي در تغییر و تحولات مثبت و مؤثر در سیاست خارجي جمهوري اسلامي ایران دارد که ميتواند به او کمک کند تا در مناظره در مقابل رقبایش دســت برتر را داشــته باشد، بههرحال دولت ایشــان در چهار ســال اول و در کابینه یازدهم، توافق هستهاي را به ارمغان آورد که یک موفقیت ملي و حتي یک مدل موفق جهاني را نشان داد.

آیا کشــورهاي منطقه ميتوانند با تحریک کشــورهاي فرامنطقهاي یا حتي ایجاد تنشهاي گستردهتر، برجام را دچار آسیبهایي کنند؟

اجــراي برجام تحتتأثیر بســیاري از عوامل داخلــي و خارجي قرار دارد که بخشــي از این عوامل، مانند نتیجه انتخابات ریاســتجمهوري در ایالات متحده آمریکا یا حتي قدرتیافتن جریانهاي راســت افراطي در کشــورهاي اروپایــي مربــوط بــه عملکرد دولــت روحاني نیســت. بااینحــال حتي با درنظرداشــتن برخــي موانــع ایجادشــده در راه اجراي برجام کــه غیرقابل پیشبیني هم نبود، همچنان مزیت نســبي آقاي روحاني در حوزه سیاســت خارجي و تنظیم روابط خارجي با کشــورهاي جهان، به دلیل نگرش برآمده از تجربه پایدار و طولاني مزیتي اســت که آقاي دکتر روحاني از آن برخوردار است. امروز نتایج ایجادشــده از عملکرد دولت روحاني در روابط اقتصادي و سیاســي بینالمللي در حال نشــاندادن خود در کشور است، با وجود این مشکلات ساختاري در این زمینه صرفا به دلیل عملکرد دولت نیست و رقباي انتخاباتي آقاي روحاني نیز بهخوبي از این مســئله باخبر هســتند. در زمینه اجرائيشدن برجام، چالشها و پیچیدگيهاي بسیاري در زمینههاي داخلي و بینالمللي وجود دارد که اجرائيشدن آن را چندان ساده نميکند. استفاده سیاســي از یک پروژه ملي، موضوعي اســت که باید با احتیــاط کامل با آن برخــورد کرد. برجام یک پروژه ملي اســت که براي بهســازي روابط ایران با جامعه جهاني شکل گرفته که باید از سیاسيکردن و سادهسازي آن بهشدت جلوگیــري کرد، چراکــه اجراي این پروژه ملي با منافع ملي و امنیت کشــور رابطه مستقیم دارد و بهتر است که ملاحظات سیاسي وارد این مسئله نشود. متأســفانه سنت واردنکردن مســائل مربوط به منافع ملي و امنیت کشور در رقابتهاي سیاســي کمتر در کشــور ما مورد توجه قرار ميگیرد، بنابراین در موضوع برجام، هم باید از تقلیلدادن و سادهســازي آن بهشدت پرهیز کرد و هم باید توجه جدي به الزام روابط عادي با کشورهاي جهان در پرتو اقتصاد جهانيشــده کنوني بهعنوان یکي از بنیانهاي منافع ملي کشور براي رشد و توسعه مورد توجه همه قرار بگیرد.

تحولات اخیر، معادله روابط کشورهاي منطقه با جهان را به سوي درنظرگرفتن سازوکارهاي جدید پیش ميبرد. سازوکارهایي که بتواند روابط کشورهاي منطقه و جهان را به گونهاي بهبود بخشد که منافع همه طرفها تأمین شود. انتخاب مجدد دکتر روحاني بهعنوان رئیسجمهوري که بر اجراي سیاستهاي تنشزدا و اعتدالي تأکید دارد و تأیید مقام معظم رهبري فرصتهاي جدیدي پیشروي ایران قرار داده است

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.