سیری در علوم غریبه در ایران

Shargh - - ادبيات -

«بادهای افســون» با عنوان فرعی «مقدمهای بر شــناخت علوم غریبه در ایران» کتابی اســت از پرویز براتی که اخیرا در نشر چشمه منتشر شــده است. «بادهای افسون» سیری تاریخی و ادبی و هنری است در علوم غریبه و متون مربوط به این علوم در ایران و هرآنچه به نحــوی با علوم غریبه تمــاس پیدا میکند و با ایــن علوم پیوند میخورد. نویســنده در این کتاب علوم غریبه را در طول تاریخ مورد بررســی قرار داده و به آثاری پرداخته است که در این زمینه نگاشته شدهاند و همچنین به کســانی که دستی در این علوم داشتهاند. در این کتاب همچنین به «کتابشناســی علوم غریبه در ایران» و «زبان و معنا در متون غریبه» نیز پرداخته شده است. در بخشی از مقدمه این کتاب درباره آن میخوانیم: «کتاب حاضر بیآنکه ادعایی درباره نگارش تاریخی در زمینه علوم غریبه در ایران داشته باشد، کوششی اســت برای شناســایی متونی که بخش مهم ناخودآگاهی تاریخی ایرانیان را تشــکیل میدهند. در متن پیشِ رو، تلاش شــده نگاهی بیطــرف، تئوریــک و درعینحال دیرینهشناســانه بــه علوم غریبه صورت گیرد.»

در فصل اول کتاب با عنوان «اهل هوا»، عنوانی برگرفته از کتابی به همین نام از غلامحســین ساعدی، به اصطلاحات طلسم و جادو، که هر دو مربوط به علــوم غریبهاند، و تفاوت اینها با هم پرداخته شــده و ریشهها و پیشــینه طلســم و جادو مورد بررسی قرار گرفته است. در این فصل همچنین با ارجاع به کتاب «اهل هوا»ی ساعدی و نوشــتههای علی بلوکباشــی و علی ریاحی، بــه اعتقاد به نیروی جادویی بادها پرداخته شده است.

همچنیــن در فصلی با عنــوان «علــوم غریبه به مثابــه هنر»، تصویرســازیهای متــون مربوط به علوم غریبــه در ایران به لحاظ بصــری و از منظــر هنرهای تجســمی مورد بررســی قــرار گرفته اســت. نویســنده در بخشــی از این فصل درباره این تصویرسازیها مینویســد: «در مــورد علوم غریبــه در ایران شــاهد کتابهایی با تصویرگریهایی منحصربهفرد هســتیم. بخشــی از ایــن تصاویر را میتوان نوعی هنر نائیف )ابتدایی( دانســت که پدیدآورندگان آنها با نگاه بدوی به مقوله تصویرســازی، شــکلهایی ارایه کردهاند که اصول و چارچوبهای حاکم بر نقاشــی و تصویرسازی سنتی ایران در آنها لحاظ نشده است. این تصاویر از نظر بررسی در تصویرگری عامیانه ایران با رگههای نائیف، حایز اهمیت هســتند. شــکلهایی که عمدتا در قالب طلســم تصویرســازی شــدهاند، فاقد تناسب و کمپوزیســیون هســتند. برای مثال صورت آدمها یا فیگورها، اغلب ناشــیانه و خامدستانه طراحی شــدهاند. در تصویری از دیو سیاه در کتاب طلســمات طمطم هندی، دیوی را شاهدیم که انگشتان پاها و دستهایش و حتی اندامش بیتوجه به قواعد سنتی تصویرگری ایرانی کشیده شده، اما نکته مهم این است که تمام سطوح بدن دیو با حروف و اعداد طلسمی پوشیده شده است. در حقیقت این حروف، اعداد و رمزهای طلسمی، هیئت تازه و دیگرگونی به فیگور دادهاند و ما برای اولینبار در تاریخ ناخودآگاهی ایرانی شاهد امتزاج تصویر و متن در یک شــکل واحد هســتیم. این اتفاق در هیچیک از اشکال و تصاویر مرتبط با علوم غریبه در کشــورهای دیگر جهان مشــاهده نشده است.» براتی ضمن مقایسه تصویرسازیهای کتابهای علوم غریبه در ایران با نمونههای اروپایی مینویسد: «در علوم غریبه قرن هفدهم اروپا، اشــکال و تصاویر موجــود در کتابهای علوم غریبه فاقد چنین ابعاد زیباشناختی هســتند. نهایتا ما تصویر یک دیو، یک تکشاخ یا انسان حیواننما را در آن کتابها شاهدیم. اما در تصاویر کتب طلسمات ایرانی شاهد پیشروی آگاهانه متن به درون تصویر هســتیم. این تصویر- متنها همزمان هم کارکرد بصری دارند و هم کارکرد نوشتاری. در کنار فیگورهای انسانی و شبهانسانی )دیو، پری و...( ما شاهد فیگورهایی حیوانی نظیر ماهی، طاووس، شیر، عقرب و... هســتیم که حروف و اعداد طلســمی سراسر آنها را پوشانده و ترکیب حیرتانگیزی از یک فیگور – متن ارایه دادهاند.»

اما چنانکه در مقدمه کتاب آمده، «پرداختن به ســیر علوم غریبه در ایران بــدون نیمنگاهی بــه جایگاه این علــوم در غرب، چندان منطقی نیست» و به همین دلیل بخشی از کتاب هم به علوم غریبه در غرب اختصاص پیدا کرده اســت. در فصلی از کتاب هم با عنوان «علــوم غریبه: واقعیت یا خرافات؟» بــه گرایش به علوم غریبه در دوران مدرن و نگاه انتقــادی متفکران و نظریهپردازان مدرن به این نوع گرایشها اشــاره شده است. نویســنده در این فصل به موضع انتقادی تئودور آدورنو نسبت به این علوم اشاره میکند و مینویسد: «آدورنو معتقد اســت گرایش بــه علوم غریبه، نشــانهای از نوعی بیماری اســت؛ بیماری واپسگرایی و پسرفــت در ناخودآگاهی» آنگاه ایــن گفته آدورنــو درباره آنچه او از آن بــه «بیماری» تعبیر کرده نقل شده است: «این امر قدرت تفکر بیقید و شرط را از انسان ســلب کرده و سبب شــده آدمیان در برابر شــرایط سر تسلیم فرود آورنــد. آنها در این امید واهی غوطهورند کــه باید نظارهگر زوال و مرگ نهایی خود باشــند و در قبال آن تسلیم شوند. حالا یکبار دیگر اضطراب و ترس قلب بشــر را فرا گرفته، آن هم در ســالهای بعد از عصر روشــنگری آنگاه که بشــر احســاس کرد بر طبیعت کنترل یافته و دیگر نباید از طبیعت ترســی بــه دل راه دهد.» در پایان این فصل به دیدگاههای انتقادی آدورنو درباره ستون طالعبینی روزنامه لسآنجلــس تایمــز پرداخته شــده و به اینکه آدورنــو گرایش به طالعبینی و علوم غریبه در روزگار مدرن را یکی از تجلیات و عوارض «صنعــت فرهنگ» میداند و توصیههای ســتونهای طالعبینی را نوعی ترویج سازشکاری قلمداد میکند.

کتاب «بادهای افســون» شــامل بیســت و چهار فصل است و عنوانهــای فصلهــای آن عبارتند از: اهــل هوا، جــادو در ایران، کیمیاگران و ساحران، علوم غریبه در ایران، کتابشناسی علوم غریبه در ایران، بلیناس و طلســمات او، آصفبن برخیا و طلســمهایش، جابر، پــدر کیمیاگــران، رازی و رازهــای صنعت کیمیا، فیلســوف کیمیاگر، رازهای فیلسوف شــهید، ابنعربی و علم حروف، مردی با ستارههایش، اسرار حسین واعظ، شیخ بهایی، عالِم غریب، از ادبیات غریبه تا ســخن غریبه، زبان و معنا در متــون غریبه، علوم غریبه به مثابــه هنر، علوم غریبه: از هند تا پاکســتان، علــوم غریبه در غرب، افلاطــون و علوم غریبــه، قرائت یونگ از کیمیاگــری، علوم غریبه: واقعیت یا خرافات؟ و چکشی علیه جادوگران.

بادهای افسون پرویز براتی نشر چشمه

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.