29 سالاز ج سعرنبگونه ي هوا سپيیماايهمايران شربرليیكتوبسطه نااو يجنرگبي آامريكاگ سذشت

Shargh - - سياست - ابراهيم ايوبي . کارشناس ارشد حقوق تجارت بينالملل

پرواز بــا هواپيما در ايران سالهاســت که جزء حادثهخيزترين مســافرتها محســوب ميشــود. طبق آمار شــبکه ايمني هوانــوردي، تاکنون بيش از هــزارو 500 حادثه هوايي در ايــران رخ داده که بيش از 50 مورد آن داراي حادثه مرگبار بوده است. هرچند هر کدام از ايــن حوادث ناراحتکننده بوده و ســالها در ذهن بازماندگان باقي مانده است، اما 29 سال پيش در چنين روزي، سرنگوني هواپيماي مســافربري ايران بهوسيله ناو آمريکايي در آبهاي خليجفارس، همچنــان در اذهان ايرانيان به عنوان تلخترين حادثه هوايي کشــور حک شده است. 12 تيــر 1367 پرواز شــماره 655 شــرکت هواپيمايي «ايران اير» از تهران بــه مقصد دوبي پس از توقف در بندرعباس به سمت امارات در حرکت بود که با شليک دو موشک هدايتشونده از سوي رزم ناو «يو. اس.اس وينسنس» متعلق به نيروي دريايي آمريکا ســرنگون شــد که تمامي 290 سرنشــين هواپيما که مردم عــادي و غيرنظامي بودنــد، جان خود را از دســت دادند. در ميان اين کشتهشــدگان 46 نفر اتباع غيرايراني از کشورهاي امارات، ايتاليا، فرانسه، يوگسلاوي، هند و پاکستان نيز وجود داشتند.

دولت وقت ايران، ســريع به اين ماجرا واکنش نشــان داد و دو روز پــس از حادثــه در نامهاي به رئيس شوراي امنيت سازمان ملل متحد، خواستار تشکيل جلسه فوري براي رســيدگي به اين ماجرا شد. شوراي امنيت در 29 تير 1367 پس از شنيدن سخنان «علياکبر ولايتي»، وزير خارجه وقت ايران و «جــورج بــوش»، معاون رئيسجمهــور ايالات متحده آمريکا مبادرت به صدور قطعنامه شــماره 616 ميکند. اين شــورا در ايــن قطعنامه پنجبندي ضمن ابراز تأسف از سقوط هواپيماي غيرنظامي به وســيله يک ناو جنگي و اعلام همدردي با خانواده قربانيان و نيز حمايت از تصميم سازمان بينالمللي هواپيمايي کشوري مبني بر تشکيل کميته تحقيق؛ در پايــان بر لــزوم اجراي قطعنامه 59۸ شــوراي امنيت مبني بر تعيين شــوراي امنيت بهعنوان تنها مرجع حل عادلانه و پايدار منازعه ميان ايران و عراق پافشــاري ميکند! متن اين قطعنامه که با 15 رأي موافق و بدون مخالف يا ممتنع تصويب شد؛ به اين شرح است: «شوراي امنيت، با بررسي نامه مورخه 5 ژوئيه 19۸۸ جانشــين نماينــده دائم جمهوري اســلامي ايران خطاب به رئيس شوراي امنيت و با اســتماع بيانات نماينده جمهوري اسلامي ايران و سخنان نماينده ايالات متحده آمريکا با ابراز تأسف عميق از اينکه يک هواپيمــاي غيرنظامي ايران اير در پرواز برنامهريزيشده بينالمللي 655، در پرواز بر فراز تنگه هرمز به وســيله موشک شليکشده از ناو جنگي ايالات متحده آمريکا )وينسنس( منهدم شــده اســت، بر ضرورت تبيين حقايق ســانحه با بازرسي بيطرفانه در منطقه خليج ]فارس[ تأکيد داشته و اظهارات خود را به شرح زير اعلام کرد: 1- تأســف عميق خود را از ساقطکردن هواپيماي غيرنظامي ايران به وســيله موشــکي که از يک ناو جنگي آمريکا شــليک شده و تســليت عميق خود را به خاطر ازدســترفتن غمانگيز جان انسانهاي بيگناه ابراز ميدارد. 2- همــدردي صميمانه خود را بــه خانوادههاي قربانيان ســانحه غمانگيز و دولتها و کشورهاي آنان اعلام ميدارد. 3- از تصميــم ســازمان بينالمللــي هواپيمايي کشوري در پاسخ به درخواست جمهوري اسلامي ايــران مبني بر ايجــاد گروه تحقيق براي بررســي تمام حقايــق موجــود همچنين از اعــلام ايالات متحــده آمريکا و جمهوري اســلامي ايــران مبني بر تصميمشــان براي همکاري با بررســي سازمان هواپيمايي کشوري استقبال ميکند. 4- از تمامي اعضاي کنوانســيون 1944 شــيکاگو، درخواســت ميکند که در همه شــرايط، مقررات و رويههــاي ســلامت هوانوردي کشــوري بهويژه ضمائم آن کنوانسيون به منظور جلوگيري از چنين پيشامدهايي را دقيقا مراعات کنند. 5- لــزوم اجراي فــوري و کامــل قطعنامه 59۸ شــوراي امنيت، شــورا را به عنوان تنها مبناي حل جامع، عادلانه، شــرافتمندانه و پايدار، منازعه ميان ايران و عراق ابراز و پشــتيباني خــود را از دبير کل براي اجــراي اين قطعنامه اعلام و خود را ملزم به همکاري بــا دبيرکل براي تســريع در اجراي طرح اجرائي او مينمايد ».

هر چنــد قطعنامه 616 خواســتههاي ايران را بــرآورده نکرد، امــا محکوميت عمل نــاو جنگي آمريکايي از ســوي شــوراي امنيت کــه مؤثرترين رکن ســازمان ملل متحــد را دارا اســت و وظيفه ايجــاد امنيت در صحنه جهانــي را بر عهده دارد، نميتوانست بيارتباط با حضور اتباعي از کشورهاي فرانســه که عضو دائم شوراي امنيت است و ايتاليا و يوگسلاوي که هر دو در آن زمان اعضاي غيردائم شورا بودند، در ميان قربانيان باشد.

از آنجايي که ايران و آمريکا هر دو عضو مؤسس ســازمان بينالمللي هواپيمايي کشــوري «ايکائو» )ســازماني بينالمللي در زمينه هوانوردي فراملي که از ســال 1947 شــروع به کار کرده و به عنوان نهادي وابسته به سازمان ملل فعال است( هستند؛ جمهوري اســلامي بر مبناي معاهده شــيکاگو که مهمترين کنوانسيون مربوط به هوانوردي و حقوق هوايي اســت، موضوع را در شــوراي ايکائو طرح کــرد. در آن زمــان جورج بوش به عنــوان معاون رئيسجمهــوري آمريکا در اجــلاس ايکائو حاضر شــد و ضمن ابراز تأسف از حادثه اعلام کرد دولت آمريکا حاضر است مبلغ قابل توجهي را به عنوان مســاعدت به خانواده قربانيان پرداخــت کند، اما مســئوليت را متوجــه ناخداي نــاو نميداند؛ زيرا او قصد دفاع از خود را داشــته اســت. اين شــورا نيز پس از تشــکيل جلســاتي در سالهاي 1367 و 136۸ در نهايــت موضــوع را حادثهاي غيرعمدي در نتيجه اشــتباه در شناســايي هواپيما دانســت. همين باعث شــد که ايران نيز به تصميم ايکائو به ديوان دادگستري بينالمللي اعتراض کند. به دنبال اعتراض ايــران به اين تصميم، ديــوان بينالمللي دادگســتري روز 12 ســپتامبر ‪(21 1994‬ شــهريور 1373( را براي رســيدگي به دعوي تعيين کرد. اما يک ماه پيش از برگزاري جلســه، با موافقت ايران و آمريکا رســيدگي به تعويق افتــاد. بعد از انجام مذاکراتــي ميان طرفيــن، در نهايــت در 22 فوريه ‪(3 1996‬ اســفند 1374( مصالحه حاصل شــد و دعوي از دســتور کار ديوان بينالمللي دادگستري خارج شــد. در اين توافق دولــت آمريکا از پذيرش مسئوليت خودداري کرد، اما پذيرفت مبلغي )55 ميليون دلار( بهعنوان خسارت به خانواده قربانيان و نيز غرامتي )40 ميليون دلار( به دولت ايران بابت انهدام هواپيمــاي متعلق به شــرکت هواپيمايي دولتي )ايراناير( پرداخت کند.

اصل 139 قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران بيان ميدارد: «صلح دعاوي راجع به اموال عمومي و دولتــي يا ارجاع آن به داوري در هر مورد موکول بــه تصويب هيئت وزيران اســت و بايــد به اطلاع مجلس برسد. در مواردي که طرف دعوي خارجي باشــد و در مــوارد مهــم داخلي بايد بــه تصويب مجلــس نيز برســد. مــوارد مهم را قانــون تعيين ميکند». پس از آنجايي که هواپيماي سرنگونشده متعلق به دولت ايــران و طرف دعوي نيز خارجي بوده اســت؛ لزوم تصويب مجلــس بديهي به نظر ميرســيد، اما اين توافق بدون تصويب در مجلس شــوراي اسلامي عملياتي شــد. همين باعث شد تا در ارديبهشــت ماه ســال 1375 دکتر سيدمحمود کاشاني، از اســتادان برجسته حقوق، در نامهاي به علياکبر ناطقنوري، رئيــس وقت در دوره چهارم مجلس، نســبت به مصالحه ميان ايــران و آمريکا درخصوص پرونده ســرنگوني هواپيماي ايرباس از منظــر حقوق داخلي و بينالمللي اعتراض کند. در اين نامه هفت پرســش و نکته بنيادين مطرح شــد که خلاصه آن به اين شــرح است: اول، در شرايطي که آمريکا ايــران را در حادثه انفجار مرکز فرهنگي يهوديان در بوينسآيرس متهم ميسازد، چرا دولت ايران نسبت به رسيدگي به پرونده ايرباس در ديوان لاهه درخواســت توقف رسيدگي کرده است؟ دوم، چرا سرپرســت دفتر خدمات حقوقــي بينالمللي جمهوري اســلامي ايران )تشــکيلاتي زيرمجموعه نهاد رياســتجمهوري که پيگير مســائل حقوقي بينالمللي کشــور اســت( برخلاف شــواهد ادعا ميکند دولت آمريکا تســليم خواســتههاي ايران شده است؟ ســوم، چرا دولت به تصميم ناعادلانه ســازمان بينالمللي هواپيمايي کشــوري رضايت داده اســت؟ چهارم، دليل مصالحه با آمريکا بدون رعايت اصل 139 قانون اساسي )تصويب مجلس( چيســت؟ پنجم، اســترداد دعوي موجــه، قوي و دنياپسند ايران از ديوان، جو منفي عليه آمريکا را از بين ميبرد؛ ششم، دولت آمريکا با بيان عدم اعتماد به دولت ايران، خواســتار پرداخت مستقيم غرامت به قربانيان شده است؛ هفتم، پذيرش واريز غرامت به يک حساب بانکي تضميني، ممکن است موجب توقيف آن توســط شــاکيان آمريکايي بــا ادعاهاي واهي عليه دولت ايران شود.

29 ســال از حادثــه ســرنگوني هواپيمــاي «ايرانايــر» و شــش ســال از اوراقشــدن رزمناو آمريکايــي «وينســنس» که در ســال 19۸4 به آب انداخته شــده بــود، ميگــذرد؛ امــا آن مصالحه صورتگرفته مانع از تشکيل جلسه و صدور رأي در زمينه يکي از مهمترين مخاطرات هوايي قرن شــد که ميتوانست جداي از احقاق حقوق حقه ايران، در صنعت هوانوردي جهان نيز رويهســاز باشــد. آيــا روزي «جعبه ســياه» آن مصالحــه و اتفاقات پيراموني آن کشف خواهد شد؟

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.