سامانههاي دیجیتالی پیشزمینه تحقق دولت الکترونیک

Shargh - - اقتصاد - اسفندیار جهانگردي . رئیس پژوهشکده علوم اقتصادی

«اقتصاد دیجیتــال که بر مبنــای ویژگیهای متغیرِ اطلاعــات، محاســبات و ارتباطــات تعریف میشــود، درحالحاضر محرک اصلی رشــد اقتصادی و تغییرات اجتماعی در دنیا بهشــمار میآیــد». درک بهتر از عصر و اقتصــاد دیجیتال بــه ما کمک میکنــد تصمیمهای هوشمندانهتری اتخاذ کنیم. چه ما در پی سرمایهگذاری در تحقیــق، تولیــد و خدمــات باشــیم، چه بــه دنبال تطبیقدادن قوانین و سیاســتهایمان بــا واقعیات این عصر جدید باشیم. گاه دولتها با ارائه اطلاعات معتبر به مردم موجــب تحولات عمده میشــوند. دراینباره میتــوان گفت صدها نوازنده و رهبــر آنها به این دلیل میتوانند با هم آهنگ خــوش بنوازند چون تنظیمی از اطلاعات مشــترک دارند. نوازنده ارکستر، هربار که نتی را مینوازد، مســئولیت اطلاعات را میپذیرد. دولتها رهبر ارکستر هســتند. در اقتصاد صنعتی، اقتصاددانان فرض میکننــد که الگوی کامل، همــان الگوی رقابت کامل اســت که در آن تعداد خریداران و فروشــندگان رقیب در خریدوفروش کالاهای متداول بسیار زیاد است. ولــی در اقتصاد دیجیتالی مصرفکنندگان بیش از آنکه به بازار رقابت توجه داشته باشند، به یک انتخاب کامل، علاقهمند هســتند؛ به عبــارت دیگر آنهــا تمایل دارند دایره انتخاب وســیعتری داشته باشند و چگونگی خرید کالاهــا و خدمات را نیز خود تعیین کننــد. علاوه بر این دوست دارند بیشتر کالاها و خدمات براساس سلیقهها و ترجیحــات آنان شخصیســازی یا سفارشیســازی شود. همانگونه که گفته شــد اقتصاد دیجیتال، باعث تغییرات بســیار زیادی در زندگی شخصی ما، کسبوکار و فعالیتها میشــود. روابط اقتصادی جدید و مشاغل جدیــدی که اقتصاد مبتنی بر شــبکه ایجــاد میکند و همچنین عناصــر آن )کامپیوترها، ارتباطات و دانش( با یکدیگر و بهطور همزمــان کار میکنند. بهطوریکه هر عنصر میتواند اثر ســایر اجزا و عناصر را چند برابر کند، در نتیجــه روابط اقتصادی جدیدی خلق میشــود که دائما در حال بهبود، ارتقا و تحول است.

مؤلفههای اقتصاد دیجیتال

اقتصاد صنعتی و اقتصاد کشاورزی که هر دو مقدم بر اقتصاد دیجیتالی بودهاند، دارای زیرساختهای پشتیبان خود هســتند. یک زیرســاخت، پایه یا زیربنا و چارچوب اصلی یک سیســتم یا ســازمان اســت. زیرساختهای اصلی هــر اقتصــاد صنعتــی عبارتاند از مســیلها، کانالها، جادهها، خطوط راهآهن، نیروگاهها، کارخانهها و امثال آن. وجود این زیرســاختها به شــرکتها این توانایی را میدهند که با اســتفاده از مواد خام، کالاهای نهایی تولید کنند و آنها را در اختیار مشــتری قرار دهند. زیرساختهای اقتصاد دیجیتال عبارتاند از: کامپیوترها و شــبکههای ارتباطی کــه معمولا فنــاوری اطلاعات نامیده میشوند. فناوری اطلاعات در واقع نوعی فناوری است که به کمک آن میتوانیم به خلق، ذخیره، مبادله و اســتفاده اطلاعات به صورتهــا و فرمهای مختلف بپردازیم. هرچند کامپیوترها یک عنصر کلیدی در جهان در حال تغییر ما محســوب میشــوند ولــی یک پدیده مهــم دیگر که تأثیر کامپیوترها را بزرگتر میکند، عنصر ارتباطات اســت. ارتباط و اتصال توانایی یا امکانپذیری ایجاد ارتباطات با ســرعت بالاســت که قابلیت انتقال دادهها و اطلاعات بیــن کامپیوترها و مکالمه بین تمام مــردم را فراهم میکنــد. قدرت و تــوان رو به افزایش تراشهها تأثیر درخورملاحظهای بر ارتباطات داشته است و بهطور شــگفتانگیزی ظرفیت یــا پهنای باند را برای انتقال دادهها و اطلاعــات بین کامپیوترها افزایش داده است. پهنای باند با نرخی سریعتر از قدرت کامپیوترها رو به رشد است- بهطوریکه هر دو سال 10 برابر میشود.

هرچنــد کامپیوترهــا و ارتباطات، عناصــر ضروری اقتصــاد دیجیتال هســتند ولــی بدون دانش بشــری بیفایــده و بیارزش خواهند بود. دانــش را میتوانیم به صورت ظرفیت درخواســت، ســاختار و اســتفاده از اطلاعات تعریف کنیم. مثــلا دانش، درک معنای اعداد تولیدشــده در یک شــبکه کامپیوتری )اعداد مربوط به حقوق( و قرارگرفتــن آنها در حدود قابلقبول اســت. هرچنــد برنامههای کامپیوتری گوناگونی وجود دارد که در دانش بشــری ادغام و با آن یکی میشــوند ولی این برنامهها قادر به تصمیمگیری درباره حدسیات، بصیرت، بینش، شهود و احساســات ما در مورد تمام حوزههای خــاص و نامربوط نیســتند، اموری که انســانها بدون کوچکترین اندیشــه یا در کمترین زمــان هرروزه درباره آنها تصمیمگیری میکننــد و نیازمند کارکنان و مدیران دانشورز به قول «پیتر دراکر» است.

یکــی از ارکان مهــم اقتصــاد دیجیتــال، دولــت الکترونیک اســت که اصــول و چارچوبی برای طراحی دولــت الکترونیک وجود دارد. یکــی اینکه باید تعریف روشــن و دقیقی از دولت الکترونیکــی در جامعه ارائه شــود بهگونهای که این تعریف زمینههای کلیدی، برای تمامی مشــتریان، آحاد جامعه و نهادها شناختهشــده باشد. دوم باید چشمانداز روشن با سادگی و درکپذیری بالا در جامعه حکمفرما باشــد و بهدنبال آن بهصورت موجز و مختصر، مفهوم برنامههای دولت الکترونیکی بیان شده باشــد. دراینباره باید اهداف مشخص و قابل ذکر و اندازهپذیر ارائه شوند. همچنین سیاستهای لازم برای حمایت از دولت الکترونیکی شناســایی و معرفی شده باشــند. با همه این ملزومات ذکرشده با عنایت به ابعاد مختلف راهبردها و کنشهای دولت الکترونیکی، پنج اصل در جامعه باید از سوي دولتها رعایت شوند که عبارتاند از:

تمامی اطلاعات بهصــورت در دم عرضه و تمامی فعالیتها هم بهصورت در دم انجام شود.

از دسترسی آسان و همگانی به اطلاعات و خدماتی که بهصورت در دم ارائه میشود، اطمینان حاصل شود.

عنایت به مهارتهایی که شــاغلان دولتی بهعنوان نیروی انسانی دانشی، لازم دارند باشند. کارها بهصورت مشارکتی انجام گیرد. موانع حذف شود و رویکرد هدایتگرانه بر آن حاکم باشد.

با ایــن تعبیر دولت الکترونیکــی دارای چهار رکن و مرحله اصلی است که شرایط لازمه تحقق آن عبارتند از:

وجــود یک چشــمانداز روشــن دولت و اســتقرار سازوکار آنی سفارش.

ایجــاد ظرفیتهــای تعاملی و حرکــت از رویکرد مبتنی بر انتشار اطلاعات به خلق یک سامانه یکپارچه و ارائه خدمات با مرکزیت و محوریت مشتری.

توســعه و تقویــت ظرفیتهای مبادلاتــی ایمن از طریق زیرساختهای عمومی کلیدی بهمنظور پیشرفت و انتقال از جریان یکطرفه اطلاعات به جریان دوطرفه و مرتبط با کسبوکارها. ترویج نیروی انسانی دانشی در بخش عمومی. اهمیت چهار حوزه در این ارکان حیاتی است که باید مورد تأکید قرار بگیرد. این چهار حوزه عبارتند از: خدمات برای افراد، خدمات برای کســبوکارها، امور بیندولتی، کارایی و اثربخشــی داخلی. همزمــان، برای دولتهای پیشگام، ضرورت دارد که چشمانداز دولت الکترونیکی را به ســطوح میانی مدیریت هدایت کنند و از این طریق، اطمینان حاصل کنند که نیروی انســانی بخش عمومی آگاه باشــد که چرا و چگونه این تغییــر رخ خواهد داد. سازوکار استقرار و پیادهسازی آن شامل تهیه و تنظیم یک برنامه عملیاتی و اجرائی مناسب و خوب است. این کار اغلب نیاز به این دارد که نهادهای بیندســتگاهی ایجاد شــوند یا اینکه هماهنگی قوی برای مدیریت فرآیندهای مختلفِ اســتقرار و پیادهســازی، صورت گیــرد. ویژگی یک برنامــه عملیاتی دولــت الکترونیکی بهطور واضح و روشــن، باید بهگونهای باشــد که به سؤالات زیر دقیقا پاسخ دهد: کشور در شرایط فعلی کجا قرار دارد؟ چه کارهایی باید انجام شود؟ چه کسی در این باره مسئول است؟ چه زمانی هر کنش و فعّالیت باید انجام گیرد؟ مرحلــه اساســی در تحقــق دولــت الکترونیکی، پیشرفتی از ارائه اطلاعات مستقیم از سوی دولت، یعنی انتشــار اطلاعات به خلق و ایجاد یک سامانه استاندارد اســت که در آن در یک مکان، امــکان تعامل بازیگران ازجمله متقاضیــان خدمات و خدمات دولت بهصورت یکپارچه ارائه شود. در ســطح انتشار اطلاعات، سامانه دولت، ســاختار منطقی و نظاممند دارد و مانند سامانه یک شــرکت اســت. در ایــن زمینه دو عامــل موفّقیت کلیــدی وجود دارد. یکی دسترســی رســمی و دیگری چارچوبهای همکاریشده برای برقراری ارتباط درباره اطلاعات در دســترس اســت. بهطور مشخص، ساختار سامانه باید موارد زیر را پوشش دهد:

ســامانه کلان دولــت برای دسترســی بــه تمامی اطلاعات دولتی که بهصورت در دم دسترسپذیر است. شکل سازگار درباره ارتباطها و کارکردها ســاختار منطقی که کاربــران بهراحتــی بتوانند با کلیککردن، اطلاعات مورد نیاز را دریافت کنند.

تضمین کیفیــت برای اطلاعات در دســترس برای تمامی سازمانها و نهادها که به سامانه وصل میشوند.

از جمله موارد مهم در این زمینه موضوع ایمنسازی مبادلات اســت. عناصر زیرســاختهای کلیدی توسعه و تقویــت ظرفیتهــای مبادلاتی ایمن بــر چهار حوزه تصدیــق، غیرقابل رد، محرمانگی و درســتی و بیعیبی اســتوار اســت.در زمینه ترویج و تجهیز نیروی انسانی دانشی در بخش عمومی شاغلان بخش دولتی باید به دو مهارت مهم مجهز باشــند تا بتوانند از ظرفیتهای بالقــوه فنــاوری اطلاعــات و ارتباطات بهطــور کامل بهرهبرداری کنند: یکی مهارتهــای مدیریتی و دیگری مهارتهای مورد نیاز برای استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات اســت. قراردادن رایانه روی میز کارکنان یک کشور، آن کشور را به یک جامعه متفکر تبدیل نمیکند. بهویــژه اینکه اگر در مقابل رایانه، کماکان تفکر مشــابه روشهای قدیمی باشــد. چالشــی که پیشروی نیروی انسانی دراینباره قرار دارد این است که ظرفیت استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات بهگونهای وجود داشــته باشــد که طراحی، توســعه و ارائه خدمــات دولتی با محوریت شــهروندان برقرار باشــد. همچنین، موضوع دیگــری که نیاز اســت، رهبری دیجیتالی دولت اســت که بتواند مجموعــهای از مثالهایی را از کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات برای واکنش به نیازهای شهروندان و کسبوکارها؛ ارائه دهد. تداوم توسعه پیوسته نیروی انسانی دانشی در بخش عمومی بهعنوان ستون فقرات تحقق دولت الکترونیکی کلان است.

بنابرایــن در شــرایط فعلــی کشــور، یکــی از پیشزمینههــای اســاس دولــت الکترونیــک، ایجــاد ســامانههای اطلاعات اقتصادی برخط، در چهار مؤلفه زیرســاخت، پایه، تولید و کاربرد اطلاعات است. در این زمینه هر پایانه اطلاعاتی که بخواهد عنوان ســامانه را به خود اطلاق دهد، باید در برگیرنده چهار مؤلفه تولید، ذخیره، تبادل و انتشار اطلاعات بهصورت همزمان باشد. شرایط و کارکرد اقتصاد ایران نشان میدهد که نواقص زیادی در امر جمعآوری داده و ایجاد سامانه در سیستم آمار و اطلاعات کشــور وجود دارد که برطرفشدن آنها برای درک واضح اقتصــاد دیجیتال و دولت الکترونیک ضروری اســت. در کنار نبود ســامانههای در برگیرنده با چهار مؤلفه فوق، مســائل دشــوار و کهنهای هم در رابطــه با ســنجش و جمعآوری داده وجــود دارند که در هنگام ســخن از ســنجش اقتصاد دیجیتال، دوباره ســر باز میکنند. برخی مثالهای مهــم در زمینه دوم عبارتند از؛ تعریف و اندازهگیری ســتانده در بخشهایی که کالا تولید نمیکنند، جمعآوری داده در سطح کارگاه از شــرکتهای دارای چنــد کارگاه و همچنین مســائل پیرامون سیستمهای طبقهبندی صنعت، کالا و مشاغل. اقتصاد دیجیتال به واســطه تولید ســریع محصولات و خدمــات جدید، روشهــای تحویل و اَشــکال ارتباطی جدید و تواناییهای توســعهیافته در پــردازش دادهها بســیاری از این مســائل را تشدید کرده اســت )در این زمینه میتوان به کارکردهای اســنپ، تپسی، دیجی کالا و ... در کشورمان اشاره کرد(. نتیجه این امر، یک فضای کســبوکار است که بهســرعت در حال تغییر است که چالشهای زیادی را فراروی مؤسســات آماری کشــور قرار داده که به تغییر ســریع هم مشــهور نیســتند؛ اما نگرش خوشبین و تجربــه بینالمللی هم وجود دارد که مراحل عملی و سودمندی وجود دارند که مؤسسات آمــاری میتوانند طــی کنند تا برخی از ایــن نواقص را رفع کنند. کســب اطلاعات نه بهعنوان یک فرایند اصیل و مســتقل بلکه بهعنوان یک خروجی جانبی در خلال ارائــه کالاها و خدمــت در هنگام وقوع یــک تراکنش اقتصــادی و اجتماعــی میتواند به فراگیــری و کارایی نظــام اطلاعات و آمار کشــور کمک زیــادی کند؛ اما در زمینه اول، تعیین نهاد راهبر سامانههای اقتصادی کشور از جمله مهمترین معضلات کشــور برای تحقق دولت الکترونیک اســت. لازمه چنین نهادی داشتن استاندارد جهانی و همچنیــن حرفهایبودن بهدور از مشــکلات ساختاری و سیاسی کشور اســت. با داشتن استاندارد و حرفهایبــودن؛ تولید، ذخیره، تبادل و انتشــار اطلاعات در کشور روان، سهل و شفاف میشود و کارآمدی نظام تصمیمسازی و تصمیمگیری فراهم میشود و از فساد و رانت در کشور جلوگیری میشود. با نگاهی به وضعیت کشور مشخص میشــود که برخی سامانههای موجود صرفا نام ســامانه را با خود یدک میکشند و فاقد چهار مؤلفــه اصلی یک ســامانه به طور همزمان هســتند و نهادهای لازم میاندســتگاهی یا هماهنگی قوی برای مدیریت فرایندهای مختلف اســتقرار و پیادهسازی آنها وجود ندارد.

درحالحاضــر بــا ورود مفاهیمی ماننــد دادههای عظیم، محاسبات ابری، اینترنت اشیا و اینترنت صنعتی زمینهسازی فناورانه برای ایجاد شجرهنامه همه کالاها و خدمات و جمعیت شــناختی در فرایند تولید و توزیع فراهم شــده اســت؛ اما توسعه بهموقع ســامانههای اقتصــادی در کشــور با دو نوع مقاومــت جدی مواجه اســت که یکی مقاومت بوروکراتیک و دیگری مقاومت رانتی اســت. مقاومــت بوروکراتیک عمدتــا به نهادها و ســازمانهای حاکمیتی کشــور درون قوای سهگانه و دیگر نهادها اطلاق میشــود که به دلیل ماهیت اداری این نهادهــا، با هرگونه ایجاد تغییــر و تحول، مقاومت جدی نشــان میدهند و هماهنگی قوی برای مدیریت فرایندهای مختلف اســتقرار و اجرای دولت الکترونیک به انــدازه کافی وجود نــدارد. مقاومت رانتــی، نیز به دلیــل ویژگی شفافیتســازی در دم و لحظــه اینگونه سامانههاست که باعث ازبینرفتن منافع برخی گروهها و ذینفعان میشود و زمین بازی در فرصتهای کشور را تغییر میدهد. داشــتن این دو گونه مقاومت در کنار داشــتن برنامه منسجم برای ایجاد یک نهاد استاندارد و حرفهای برای ایجاد ســامانه از ضروریات اصلی تحقق دولــت الکترونیک اســت. در عمل ســامانهها به چند دســته تقسیم میشوند. یکی ســامانههای پایه هستند که با شناســهدارکردن افراد، کالاها و خدمات و اســناد و ارتباطات بیــن اجزاء، مواد خــام اطلاعاتی لازم برای توســعه ســامانههای تولید اطلاعات فراهم میکنند؛ مثــل کدگذاری پایهای افراد، شــرکتها، احراز هویت و روابط حقوقی و... . دیگری ســامانههای تولید اطلاعات هســتند که به منظور رصد جریان اســناد، جریان کالا و خدمــات و داراییهــای فیزیکی و جریانــات مالی باید طراحی و ایجاد شــوند؛ مثل مستندسازی جریان وجوه، ورود و خــروج کالا و داراییها، ثبــت معاملات و ثبت موقعیتهای جغرافیایی و مجوزها. ســامانه کاربردی نیز به منظور پردازش اطلاعات تولیدشــده در ســامانه تولید اطلاعات تصمیمســازی و تصمیمگیری را تسهیل میکننــد که ایــن موضوع ســامانه دقیقــا بازگوکننده اجــزای یک اقتصاد دیجیتالی در کنــار روابط اقتصادی را شــکل میدهد. اســناد و قوانین کشور نشان میدهد که قانونگذار به جنبههای نرمافزاری و سختافزاری و امنیت پایگاه دادهها تا حدی توجه کرده و به زیرساخت سامانهها توجه کرده؛ اما در حوزه تولید اطلاعات مبتنی بر کدگذاری پایه و همچنین اســتاندارد انتشــار و تبادل اطلاعات به اندازه کافی توجه نکرده اســت. همانطور که گفته شد، صرف وجود سامانههای مختلف و پراکنده در این حوزه موجب نمیشــود که دولــت الکترونیک محقق شود.

فراگیرشــدن استفاده از ســامانههای پایه نیازمند مقابلــه و ارائه راهکار اساســی و اســتراتژیک برای غلبه بــر مقاومتهــای بوروکراتیــک و رانتطلبی موجود در اقتصاد کشــور است. توسعه سامانههای اقتصادی یــک امر بیندســتگاهی اســت و مزایای اســتفاده از ســامانههای اطلاعاتی تنها در صورتی حداکثر خواهد شــد که همکاری بیندســتگاهی در گام اول درون قوه مجریه و سپس بین قوای سهگانه و نهادهای حاکمیتی دیگر در کشــور فراهم باشــد. یکی از ســامانههای لازم و ضــروری برای جلوگیری از فرصتهــای رانتطلبی در بســیاری از حوزههای فعالیتی، راهانــدازی فرایندی ســامانههای حقوقی هستند که در این زمینه کشور وضعیت مطلوبی ندارد. فقدان این سامانهها باعث شده که قوانین و مقررات متعــدد موجود در کشــور به دلیل تشــخیصندادن مصادیــق ذینفــع واحد، امــکان اجرا پیــدا نکنند. بهطورکلــی بــرای تحقــق کارآمدی، بهــرهوری در سیســتم اقتصادی و اجتماعی کشور و تحقق دولت الکترونیک لازم است در حوزه سامانههای اطلاعات اقتصــادی و اجتماعــی کشــور، دولــت دوازدهم با هماهنگی سایر قوا و آموزش مداوم کارکنان دانشی و ایجاد بینش مدیریت فرایندی به پرسشهای مهم زیر پاسخ درخور و لازم دهد.

کشور در شرایط فعلی در زمینه اقتصاد دیجیتالی و بهویژه سامانهها در کجا قرار دارد؟ چه چیزهایی باید در تحقق این امر انجام شود؟ چه کسی دراینباره مسئول اصلی است؟ چــه زمانی هر کنش و فعالیت بــرای تحقق کامل ایجاد سامانهها باید انجام شود؟

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.