مفاهیم در آستانه فروپاشی

Shargh - - انديشه -

کتاب «دیالکتیک روشــنگری»، اثر مشــترک تئــودور آدورنو و ماکس هورکهایمــر، را مهمترین اثر نظریه انتقــادی میدانند. این کتاب در ایران اثری کاملا شناختهشــده است: در ســال 1383 با ترجمه مراد فرهادپور و امید مهرگان از ســوی انتشارات گام نو منتشــر شد و بحثهای زیادی حول آن در مجلات و روزنامهها درگرفت. کتاب حاضر بهتازگی از ســوی انتشــارات هرمس تجدیدچاپ شــده اســت. کتاب به بررسی وضعیتی میپــردازد کــه مکتب فرانکفورت آن را شکســت روشــنگری میداند: «روشنگری در مقام پیشروی تفکر در عامترین مفهوم آن همواره کوشیده است تا آدمیان را از قیدوبند ترس رها و حاکمیت و سروری آنان را برقرار ســازد. بااینحال، کره خاک که اکنون به تمامی روشــن گشــته است، از درخشش ظفرمند فاجعه تابناک اســت». (ص19( این جمله اول کتاب را میتوان خلاصهای از کل کتاب دانســت. تلاش دو فیلسوف سرشناس آلمانی، همانطور که در مقدمه کتاب آمده، تبیین «نابودی روشنگری به دست خویش» (ص12( است. دیالکتیک روشنگری نتیجه گفتوگوهای آدورنو و هورکهایمر در آشــپزخانه منزلشــان در نیویورک است و همین میتواند نخستین توجیه برای ازهمگسیختگی و فرم قطعهقطعه کتاب باشد. دشوار بتوان گفت گفتوگوی دو یهودی در تبعید که در سالهای جنگ جهانی دوم اتفاق افتاده، نتیجهای منطقی و منظم داشــته باشد. عنوان فرعی کتاب، «قطعات فلســفی»، نیز مبین همین مســئله است. ازاینرو، دیالکتیک روشــنگری بیــش از آنکه به ســبک کتابهای رایج فلســفی در فضاهای آکادمیک باشد، بیشتر در ادامه سنت تفکر بنیامین و نیچه اســت. خواننده نباید با تصور آشــنایش از آثار فلسفی سراغ این کتاب برود. نویســندگان بههیچروی در پی گــردآوری این پارههای فکر و انسجامبخشــیدن به آنها در قالب کتابی واحد نیستند. از آنجا که هدف اصلی نویســندگان تبیین دیالکتیک درونی روشنگری است، کل کتاب را میتوان مجموعهای غنی دانســت از دیالکتیکــی از ایدهها و فاکتهای گوناگون که به هم پیوند میخورند و از هم جدا میشــوند: اســطوره و روشــنگری، علم و جادو به هــم میپیوندند و مفاهیمــی نظیر دقت و صداقت فرومیپاشند و از بین میروند. دیالکتیک روشنگری کتابی است دشوار و پیچیده و این پیچیدگی بیش از آنکه نتیجه ایدهها و استنتاجات کتاب باشــد، ناشی از فرم ویرانگر آن است که در آن هر مفهومی همواره در آستانه فروپاشی است.

در نظر نویسندگان، اگرچه هدف اصلی روشنگری رهایی انسان از بند اختناق سیاسی، بدبختی اقتصادی، مادی بوده و برنامهاش افسونزدایی از جهــان، انحــلال اســطورهها و واژگونی خیالبافی به دســت معرفت بوده اســت، ولی در نهایت خود تبدیل به اســطورهای شده که همراه با بدبختی و فلاکت است. ازاینرو، تلاش نویسندگان را میتوان معطوف به تبیین دیالکتیکی دانســت که درون روشنگری اتفاق میافتد و نتیجهاش رســیدن به جایی است که نقطه مقابل تمام آرمانهای روشنگری است. این نقطه مشــخص میکند روشنگری درســت به همان چیزهایی ختم شــده که ادعای گریز از آنها را داشت. در نظر آنها تحت شرایط موجود، نعمــات بخت و اقبال، خود به عناصر فلاکت و بدبختی بدل میشــود. وفــور این نعمات - که در فقدان یک ســوژه اجتماعی و طی بحرانهای درونی اقتصادی اعصار گذشــته شکل بهاصطلاح مازاد تولید را به خود میگرفت - امروزه موجد تهدید بینالمللی فاشیســم است: پیشرفت به پسرفت بدل میشود. این واقعیت که کارخانه بهداشتی و همه متعلقات آن، از خودروی ملی گرفته تا پیست دو میدانی، مجری نابودی خودسرانه متافیزیکاند هنوز فینفسه مهم نیست بلکه مهم آن است که همه این مــوارد، در متن کلیت اجتماعی خود به نوعی متافیزیک بدل میشــود، یعنــی به نوعی حجــاب ایدئولوژیکی که در پــس آن فرجامی هولناک تدارک میشود: این پیشنهاد بنیادین قطعات فلسفی آدورنو و هورکهایمر در کتاب حاضر است.

مقاله نخست کتاب که شــالوده نظری را برای مقالات بعدی فراهم میکند تلاشــی است برای فهم بیشــتر و بهتر درهمتنیدگی عقلانیت و واقعیت اجتماعی و همچنین درهمتنیدگی طبیعت و سلطه بر طبیعت که از اولی جداییناپذیر اســت. هدف از نقد روشــنگری در این بخش از کتاب، ســاختن راهی برای طرح مفهومی ایجابی از روشنگری است که آن را از درگیری و گرهخوردگیاش با سلطه کور رها میکند. به بیان کلی، بخش انتقادی مقاله در این دو تز خلاصه میشــود: اســطوره همواره از قبل روشــنگری است و روشنگری به اســطوره رجعت میکند. این تزها، در دو ضمیمه تشــریحی کتاب، «اودوســئوس یا اسطوره و روشنگری» و «ژولیت یا روشــنگری و اخلاق» برحسب موضوعات مشخص ساخت و پرداخت میشوند. ضمیمه نخست ردپای دیالکتیک اسطوره و روشنگری را در اودیســه هومر، بهمنزلــه قدیمیترین گواه و ســند تمدن بورژوایی مغربزمین، دنبــال میکند. کانون اصلی بحــث در این بخش مفاهیم قربانی و کف نفس است که در متن آنها هم وحدت طبیعت اسطورهای و ســلطه روشــنگرانه بر طبیعت نمایان میشــود و هم تفاوت آنها با یکدیگر. دومین ضمیمه تشریحی با اندیشههای کانت، ساد و نیچه سروکار دارد که هر ســه پیامدهای بیرحمانه تحقق تام روشــنگری را بازنمایی میکند. نویسندگان در این بخش نشان میدهند چگونه گردننهادن هر چیز طبیعی به سوژه حاکم نهایتا در سلطه کورکورانه امر عینی و طبیعی به اوج میرسد. بخش بعدی کتاب «صنعت فرهنگسازی» نشاندهنده پســروی روشنگری به ایدئولوژی است که تجلی و بیان نمونهوار خود را در سینما و رادیو مییابد.

بخش بعد، «عناصر یهودســتیزی»، که در قالب مجموعهای از تزها مطرح میشــود با پســرفت واقعی تمدن روشــنگری به جانب توحش ســروکار دارد. بخش آخر کتاب نیز حاوی یادداشتها و طرحهایی است کــه گاه به فضای فکری مقــالات قبلی تعلق دارنــد و گاه صورتبندی موقتی مســائلیاند که وعده آن را به کارهای بعدی میسپارند. هرچند به گفته آدورنو و هورکهایمر بیشتر این یادداشتها بهنوعی انسانشناسی دیالکتیکی مربوطاند.

دیالکتیک روشنگری تئودور آدورنو، ماکس هورکهایمر ترجمه: مرادفرهادپور و امیدمهرگان ناشر: هرمس قیمت: 2۶000 تومان

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.