نقد درونماندگار فلسفه

Shargh - - انديشه -

«علیــه ایدهآلیســم» را مــراد فرهادپــور در ســال 1386 ترجمه و منتشر کرد. این کتاب نیز در کنار برخی از ترجمههای این دورهاش، به تازگی از سوی نشر هرمس تجدیدچاپ شده است. در این کتاب دو مقاله از تئودور آدورنــو، «فعلیت فلســفه» و «نقد فلسفه خاستگاه» و یک یادداشت از بنیامین اسنو در شرح یکی از مقالات آمده است: «مهمترین وجه مشترک دو مقاله آدورنو نقد ریشــهای تفکر ایدهآلیستی و منطق اینهمانی است: و همین امر نیــز دلیل اصلی گزینش و انتشــار آنهــا در قالــب یک کتاب واحــد اســت». آدورنو به پیــروی از هگل همواره بــر درونماندگاری نقد تأکید میکنــد، بههمیندلیل همواره قویترین و پیشــرفتهترین نمونهها را برای نقد برمیگزیند و با چشمپوشی از وجوه فرعی مســتقیما بــا ایدهها و براهین اصلی موضــوع نقد درگیر میشــود. هــگل زمانی گفتــه بود: «ضربهزدن به حریف در جایی که او نیست کار عبث و بیمعنایی است».

یادداشــت بنیامیــن اســنو که از منظری تاریخی نوشــته شــده نشان میدهد آدورنو در مقاله دوم با ترسیم نوعــی جغرافیای نظــری وضعیت واقعی فلســفه )در نیمــه اول قرن بیســتم( جایگاه مکاتــب گوناگون را روشن میسازد. ولی این امر به معنای اتخــاذ موضع یــک ناظــر بیرونی و تعیینتکلیف برای فلسفه یا بهعبارتی نقض اصل درونماندگاری نیســت. همین خصلت تاریخ باعث شــده تا این مقاله نقش مکمل مناسبی برای تحلیلهای مفهومــی مقاله بعدی «نقد فلســفه خاســتگاه» ایفــا کند. آدورنــو در مقاله «فعلیت فلســفه» که متن ســخنرانیاش در دانشــگاه فرانکفورت اســت، همــه مکاتب و ســنتهای فلســفی مهم نیمه اول قرن بیســتم را به نقد میکشــد. نقد درونمانــدگار آدورنــو از این مکاتب فلســفی اســتوار بر دو ایــده اصلی است: ایده نخست به توانایی درونی و ذاتی خود فلسفه مربوط میشود. دومین ایده اصلــی آدورنو به «تکبر فلســفه» مربوط میشود. حساسیت آدورنو نسبت به آنچه «تکبر فلسفه» مینامــد او را بــه نقد ایدهآلیســم و تفکر مبتنیبر منطق اینهمانی کشاند. نزاع آدورنــو با ایدهآلیســم در اصل نزاع بــا این توهم اســت که «قدرت تفکر برای فراچنــگآوردن تمامیت امر واقــع کافــی اســت». در اینجا منظور از ایدهآلیســم طیف وسیعی از مکاتــب و جهانبینیهایی اســت کــه در پی «نوعی اصل یا خاســتگاه بهمثابه امر نخســتین یا مبنایی برای تبیین فلســفی جهــان» میگردند و «میکوشــند تا هر آنچه هست را به یک اصل نخســتین یا مخرج مشترک فروکاهند کــه صرفنظــر از نامش )مــاده، روح، فاکت، وجــود، آگاهی اســتعلایی و...( چیزی جز مفهومی در ذهــن آدمــی نیســت». ازاینرو، او در نقــدش نهفقــط ایدهآلیســم آلمانــی بلکه پوزیتیویســم منطقی، جامعهشناســی معرفت، شاخههای اصلی نوکانتگرایی، پدیدارشناســی هوســرل و هستیشناســی بنیادین هایدگر را به چالش میکشــد. ردپای این توهم ایدهآلیســتی را میتوان تا عقل روشنگری پیگیری کرد.

علیه ایدهآلیسم تئودور آدورنو ترجمه: مراد فرهادپور ناشر: هرمس قیمت: ۹000 تومان

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.