عربستباررسنیدولار حیرامنطل ندزردتيوگوکییش هبادکترسمرحمادئصیدر:ل است روایت دوستی خطرناک ولیعهد امارات و ولیعهد عربستان

Shargh - - ديپلماسي -

زينب اســماعيلی: منطقه خاورميانه بهويژه کشورهای عربی بر بســتر حادثه نشســتهاند. تغيير و تحول در اين منطقه آنچنان پرشتاب اســت که در يک گفتوگو هر سؤالی که میپرسی، نگران هستي سؤال و محور ديگری جا بماند. ســيدمحمد صــدر، در مقام تحليلگر مســائل منطقه و مشــاور وزير آنهم با تجربه چندين ســال کار در حوزه معاونت عربی وزارت خارجه، با آرامش وقايع را سلســلهوار میبيند و ســابقه و صبغهاش را میگويد. صدر نزديکی مواضع عربســتان و اسرائيل را نگرانکننده میداند و شيب اين نزديکی را با توجه به وليعهدی محمد بنسلمان بيشازپيش میبيند.

در يک ماه گذشته، خاورميانه بار ديگر دستخوش تحولاتی شــده که هر کدام میتواند موجب تغييراتی در معادلات منطقه شــود. يکــی از مهمترين آنها، انتصاب محمد بنســلمان به وليعهدی عربســتان سعودی است. تحليل شــما از عملکرد ملک سلمان پادشــاه عربســتان ســعودی در اين جابهجايی و انتصاب چيست؟

اين تحــول در واقع ادامه اقدامات ملک ســلمان از زمان شروع پادشــاهیاش اســت. او از ابتدا که پادشاه شــد، مقرن عبدالعزيــز، آخرين فرزنــد عبدالعزيز را که وليعهد بود و به تأييد شورای بيعت و مجموعه خاندان ســعودی رسيده بود، برکنار کرد. در حقيقت روالی را که از گذشــته وجود داشت تغيير داد؛ مقرن را کنار گذاشت و محمد بننايف، بــرادرزادهاش را وليعهد اول و محمد بنسلمان را وليعهد دوم کرد. اين انتصاب شروع به کار ملک سلمان بود و راهی بود تا در آينده به قدرت برسد. بــه عبارت ديگر، ملک ســلمان از دو ســال پيش زمينه بهقدرترسيدن پسرش محمد را ترتيب داد. اينکه نايف از سوي سلمان عزل شود، از همان ابتدا قابل پيشبينی بود؛ کمااينکه محمــد در دوران وليعهدی دوم و وزارت دفاع کارهای زيادی را با حمايت پدر انجام داد. او عامل حمله عربستان به يمن است که مشکات جدی سياسی و اقتصادی به بار آورده. گفته میشود محمد بنسلمان تحت تأثير بنزايــد، وليعهد امارات حرکات عليه قطر را برنامهريزی کردند. آنها فکر میکردند با بنبستی که برای قطر ايجاد کردند، اين کشــور به سرعت تسليم میشود اما اين اتفاق رخ نداد و يــک برگ منفی ديگر به پرونده او اضافه شد. در مجموع نارضايتیها در عربستان نشان میدهد که ملک ســلمان تصميم گرفته مسير دستيابی محمد بن سلمان به پادشاهی را تسهيل کند.

شــما پيش از اين، برگهای منفی پرونده سلمان را برشمرديد. چرا در اين شرايط ملک سلمان تصميم گرفته او را به وليعهدی برساند؟

چون ملک سلمان میداند اگر در اين موقعيت، شرايط وليعهدی و پادشاهی محمد را فراهم نکند، نمیتواند در آينده او را به اين مقام برساند. حتما شورای بيعت يا ديگر شاهزادگان با پادشاهی او مخالفت میکنند.

بالاخره پادشــاهی محمد بر عربســتان سعودی قريبالوقوع اســت. آينده خاورميانه و عربستان در دوران او را چگونه میبينيد؟

اکنون بخش گســتردهای از سرنوشــت سياســی و اقتصادی عربســتان در دســت محمد بنسلمان است؛ اقدامات او اغلب از سر خامی و افراطی بودن است. آنچه تاکنون انجام داده، مشخص است که او به دنبال کسب نظر آمريکا، اســرائيل و مصر است. مثا در بين شرايطی که عربســتان برای قطر میگذارد، کاهش رابطه با ايران، قطــع رابطه با اخوانالمســلمين و حماس قــرار دارد. قطع رابطه با حماس، بهعنوان قویترين گروه معارض اسرائيل، امتيازی بزرگ و چراغسبزی برای اين رژيم است. تاش برای قطع رابطه قطر با اخوانالمسلمين بهعنوان معارض اصلی دولــت مصر، به اين کشــور پيام مثبت میدهد. کاهش رابطه با ايران هم چراغ ســبز عربستان به اسرائيل و آمريکاســت. محمد بنسلمان و بنزايد از دوســتان نزديک آمريکا در منطقه هستند و براساس اين دوســتی و گرايش در منطقه برنامهريزیهايی میکنند. محمد بنســلمان اگر به پادشاهی برسد، منافع اسرائيل و آمريکا را در منطقه فراهــم میکند و اين با نظر مردم منطقه که اسرائيل را قبول ندارند، در تضاد است.

يکی ديگر از تحولات منطقه در يک ماه گذشــته که بهنظر میرسد به دنبال سفر پرماجرای ترامپ به عربستان و اســرائيل رخ داده، قطع رابطه عربستان و امارات، بحرين و مصر بــا قطر بود. در بالا به نقش بنزايد و بنسلمان اشاره کرديد. تحليل شما از اقدام اين چند کشور عربی چيست؟ اقدامی که عملا موجب شــده شــورای همکاری خليج فارس به يک مفهوم بیمعنی تبديل شود.

پاسخ شــما را بايد با اين مصراع از شعر مولوی آغاز کنم که «هرکسی از ظن خود شــد يار من». اگرچه چند کشــور عربی دســت به تحريم قطر زدهاند اما بايد گفت هر کدام بنا به دلايل خود با اين کار همراه شدهاند. بحث اختافات قطر و عربستان چيز جديدی نيست. در گذشته به طور جدی بحث اختافات مرزی بين عربستان و قطر مطرح بود. رياض روی نقطهای از خاک قطر ادعا داشت ولــی درنهايت با تجاوز نظامی، عربســتان آن منطقه را گرفــت و ارتباط زمينــی قطر با امــارات را قطع کرد. به همين دليل اکنون تنها مرز زمينی قطر نيز به عربســتان راه دارد که بعد از تصميم تحريم بســته شــده اســت. البته عربســتان با کشورهای ديگری هم اختافات مرزی داشته اســت. نکته دوم اين اســت که عربستان تمايل دارد نقش پدرخوانده يا برادر بزرگتر شــورای همکاری خليج فارس را ايفا کند يا هر اسم ديگری که بار معنايی اين مفاهيم را داشــته باشد. يعنی هر دستوری میدهد، بقيه کشــورهای شورای همکاری بدون چون و چرا اجرا کنند. بحرين و امارات در اين موضوع با عربســتان همراه هســتند، کويت و عمان هم تا انــدازهای؛ اما قطر حاضر نيســت اين قيموميت را بپذيرد. اگرچه قطر به نســبت عربستان، کشور بسيار کوچکی است اما به لحاظ امکانات مالی، توان گســترده اقتصادی دارد و ظرفيت اين کشور بيش از اندازه واقعیاش بالا رفته است. ازهمينرو قطر ســعی میکند بيش از اندازهاش پرواز کنــد. اين درآمد سرانه و درآمد بالا با توجه به جمعيت کمی که دارد، به دنبال اکتشاف نفت و گاز در اين کشور رخ داده است. اما قبل از دستيابی به اين منابع، قطریها همان وهابیها و سلفیها بودند.

از آغــاز ماجرای تحريم، موضوع شــبکه الجزيره هم بارها مطرح شده و برخی کشورهای عربی دفاتر اين شــبکه را تعطيل کردهاند. چرا از الجزيره اينقدر ناراضی هستند؟

نکتــه دوم در بررســی ايــن موضوع، بحث شــبکه الجزيره در قطر است. از ابتدای راهاندازی الجزيره، سطح اين شبکه از ســطح مردم قطر و کشورهای عربی بالاتر بوده. اين شــبکه تقريبا در ســالهايی که از تأسيســش میگذرد، همه کشورهای عربی بهويژه عربستان را مورد نقد و آزار قرار داده اســت. تحليلهای اين شــبکه هم بيشتر در سطح بينالمللی است. عملکرد الجزيره مورد ناراحتی عربستان و مصر و ديگر کشورهاست. تقريبا همه اين کشورها در مورد الجزيره متفقالقول هستند.

مخالفت عربســتان و ديگران بهويژه مصر بر سر اخوانالمسلمين از کجا نشئت میگيرد؟

میتوان گفت اخوانالمسلمين رقيب جدی حکومتی عربســتان در جهان عرب اســت. آنها تشکياتی عرب و منظم هستند. سابقه طولانی دارند و حکومتفهم هم هســتند. )غير از اشــتباهاتی که محمد مرسی در مصر انجام داد و حکومت را از دســت داد( اهل سياســت و دموکراتيک هم هســتند. اين ويژگی، حکومت عربستان را خيلی اذيــت میکند. اخوان هم در عربســتان و هم در بقيه کشــورهای عربی مثل مصر و امارات نفوذ دارد. مثل القرضاوی که در قطر حضور داشــت و خطابههای پرســروصدايی هم داشت. اخوانالمســلمين موضوع مشترک ناراحتی مصر و عربستان است.

اخوانالمسلمين موضوعی است که پای ترکيه را هم به طور جدی وارد ماجرای قطر میکند.

بلــه، ترکيه در ايــن زمينه با قطر همموضع اســت چــون اردوغــان و حــزب عدالت و توســعه بــا گروه اخوانالمسلمين همموضع است. در قضيه سوريه، قطر از گروه النصره و فتح شام حمايت میکند ولی عربستان از تروريستهايی مثل داعش حمايت میکند. درمجموع رابطه قطر با ايــران هم میتواند مؤثر باشــد. به دنبال قطع رابطه عربســتان با ايران، قطر بــا ايران قطع رابطه نکرد. مجموع اين عوامل باعث شــده عقده تاريخیای که عربســتان نســبت به قطر دارد، يکدفعه باز شــود. ســفر ترامپ به رياض با توجه به ويژگی دلالصفتی او و ميزان قرارداد 110 ميليارددلاری ساح و تا 400 ميليارد دلار اقام ديگر موجب شــد ترامپ هــم خيلی با اقدام عربستان در مورد قطر مخالفت نکند.

خب اينجا مســئلهای وجود دارد؛ آمريکا در قطر پايگاه نظامــی دارد. چطور با وجود اين پايگاه درباره چنين تصميمی سکوت میکند.

ترامپ فعا در اين شــرايط عربســتان را میدوشد و در مرحله بعد از اين اختاف اســتفاده میکند تا بعد از قطر اســتفاده کند. همانطور که اخيرا تعدادی جنگنده هم به قطر فروخته است. میدانيد که هم ديکتاتورها و هم اسلحهفروشها هميشه برای رسيدن به هدفشان از برگ امنيت استفاده میکنند. ايجاد ناامنی میکنند و بعد میگويند برای اينکه امنيت حفظ شود يا من بايد باشم يا بايد ساح بخريد تا امنيتتان حفظ شود. الان اين برنامهای است که آقای ترامپ برای عربستان و قطر دارد.

شــما در ابتدای مصاحبه گفتيد بن زائد، وليعهد امــارات، در اين ماجرا نقش طراح را دارد. مشــکل امارات و قطر چيست؟

قطعــا امارات نقش جــدیای دارد. علــت آن هم باز بحث اخوانالمســلمين اســت. يعنی برای امارات هم، اخوانالمســلمين شــيطان بزرگ است. الان تعداد زيــادی اخوانی در امارات زنداني هســتند؛ حتی بعضی شــخصيتهايی که رسما عضو اخوان نيستند اما دولت امارات فکر میکند تفکــرات اخوانی دارند و آن را برای خــود خطرناک میداند. اينجاســت که دربــاره اخوان، موضع مصر، عربســتان و امارات کامــا بر هم منطبق میشــود. ازهمينرو گفتم «هرکسی از ظن خود شد يار من»، اينجاست که با هم يار میشوند.

پايان اين سناريو را چگونه میبينيد؟ قطر سازش خواهد کرد؟ احتمــال کودتا وجــود دارد يا قطر به مقاومت خود ادامه خواهد داد؟ خاورميانه 50 تا 70 ســال اســت که مرکز سياســت خارجی دنياست. از زمان تأســيس اسرائيل در 1948 تا الان مســائل اين منطقه، مسائل جهانی بوده است. چه جنگ اعراب و اسرائيل، چه فلسطين تا انقاب ايران، بهار عربی و الان قضيه تروريســم، داعش، القاعده تا مسئله سوريه و... همهچيز مسائل جهانی است. وقتی معضلی جهانی شــد يعنی از سازمان ملل و کشورهای بزرگ هم در آن نقش پيدا میکنند. اينکه میتوانند مســئلهای را حــل کنند يا نه، بحث ديگری اســت اما قطعا حضور و حتی نفوذ پيدا خواهند کرد. الان شــما قضيه سوريه را ببينيد، چه کشورهايی درگيرند؟

بهتر است بگوييم چه کشورهايی درگير نيستند.

بله، آمريکا، روسيه، عربستان، ترکيه، قطر، ايران، اروپا، ســازمان ملل )در موضوع ســوريه نماينده دارد( همه دخيل هســتند. الان هم همينجور اســت؛ يعنی واقعا اينجور نيســت که عربستان بهتنهايی تصميم بگيرد که حالا به قطر حمله نظامی کند يا اينکه با آن کشور آشتی کند. تمام ايــن عواملی که به آنها اشــاره کردم، دخيل هستند. حالا ديگر بستگی دارد که اين مجموعه روی چه نقطهای توافق و بر مبنای آن اقدام میکند.

نقش ايــران در اين قضيه بــرای خيلیها گنگ است. عدهای از همان ابتدای بحران قطر گفتند الان بهترين فرصت برای انتفاع اقتصادی ايران اســت. برخی هم هشــدار دادند که اعراب درنهايت با هم دوســت خواهند شد و دوباره با ايرانِ فارس ضديت پيدا خواهند کرد. آقای ظريــف هم از ابتدای ماجرا، ديپلماسی فعالی را شروع کرده و در حال ادامهدادن آن اســت؛ اما آيا ايران میتوانــد کمکی به حل اين موضوع بکند يا بيشتر از اين نمیتواند تلاشی بکند؟

همانطــور که عــرض کردم ايران هــم مثل عوامل ديگر، میتواند در حدی تأثيرگذار باشد. منتهی بايد به اين موضوع توجه کنيم که زيادی هول نشــويم. در همهجا مخصوصا سياست خارجی، «عجله کار شيطان است.» بايــد با دقت مســائل را پيگيری کنيد و تمــام جوانب را زيرنظر داشته باشيم، البته اگر قطر نسبت به بعضی امور، مثل اســتفاده از هوای ايران بــرای پروازها يا کمکهای اقتصادی درخواســت رســمی از ايران کرد، بايد جوانب انســانی را در نظر گرفت. ما با تحريم مخالفيم، اما نبايد «از هول حليم در ديگ افتاد ». بايد سعی کنيم اين مسئله از طريق گفتوگو و مذاکره حل شود. اگر هم قطر نيازها و درخواســتهايی به صورت رسمی داشت، قاعدتا بايد رسيدگی شود.

يکی از دولتهايی که قرار شــد در ماجرای قطر ميانجی باشد، کويت بود. کويت از اسفند سال گذشته قرار بود در رابطه ايران و عربســتان ميانجيگری کند، ولی اتفاق خاصی رخ نداد غير از يک نامه و سفر آقای روحانی به کويت و عمان. کلا به نظر شــما کويت در حد و اندازه ميانجيگری اينگونه ماجراها هست؟ چرا عمان اينقدر در ســکوت است، آيا در سکوت کاری میکند؟

ببينيــد قطعا عربســتان از اين اقدام کويت خشــنود نيســت. چه در ارتبــاط با قطر و چه در ارتبــاط با ايران. گفتيم که توقع عربســتان اين اســت کــه هر تصميمی میگيرد، تمام شــورای هماهنگــی، از جمله قطر دنبال اجرای آن باشند. اما کويت اين کار را نکرد؛ يعنی چهبسا کويــت میداند که ايــن بحث ميانجيگــری که مطرح میکند )يکی، دو روز بعد از موضع تندی که عربســتان نسبت به قطر میگيرد( الان جواب نمیدهد.

ادامه در صفحه 19

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.