ارزیابي شتابزده كارنامه ظریف

Shargh - - ديپلماسي - عباس ملکی*

بررســی کارنامه فعالیتهای وزیر امور خارجه، جنــاب آقای دکتــر محمدجواد ظریف، بهســادگی امکانپذیــر نیســت. او یکــی از موفقتریــن وزرای خارجه ایران در ســالهای پس از انقلاب اســلامی اســت. محیط خارجی کشور معجونی از فرصتها و تهدیدهاســت که هرکــدام به تحلیلــی جداگانه نیاز دارد. برآمــدن دولت روحانی از لحاظ وضعیت داخلی نیز قوتهای جامعه ایران را نســبتا بالفعل کرد و نقاط ضعف را در معرض دید جامع قرار داد. میتوان برای سهولت کار، فعالیتهای ظریف را از سه منظر ارزیابی کرد: ساختاری، فرایندی و رفتاری. در ادامه در باب هر یــک جداگانه بحث میکنم. از منظر ساختاری؛ ساختارِ سازمان نوعی ابزار مدیریتی برای اجرای اســتراتژیها و تحقق اهداف است. از لحــاظ ســاختاری، وزارت امور خارجــه جمهوری اســلامی ایران از گذشــته دارای یک ســاختار نسبتا کوچک و کارا بوده اســت. برخــلاف نظر برخی که فکــر میکنند جمعیتی حدود چهــار هزار نفر برای دستگاه دیپلماسی کشوری که چشمانداز، مأموریت و اهــداف منطقــهای و جهانــی دارد، زیاد اســت، به نظــر من، تعداد کارکنــانِ وزارت امور خارجه در ســطح کمینه قرار دارد. اگر علاوه بر مأموریتهای ســنتی وزارت خارجه- مانند حفظ و ارتقای روابط سیاســی، اقتصــادی و فرهنگی با دیگر کشــورها و تعامل فعال با نهادهای بینالمللی- مشــارکت در حل بحرانهــای منطقهای، دیپلماســی عمومی و ارتباط بــا ایرانیان خارج از کشــور را به وظایف این وزارتخانــه بیفزاییم، بــه نظر مــن، وزارت خارجه نیازمند نیروی انســانی مناســب، با شــماری بیشتر از تعداد کنونی اســت. اشــکال آن است که ظریف هماکنــون نمیتواند از همه ظرفیت کارکنان وزارت خارجه اســتفاده کنــد. بنابراین، هرگونــه تحول در ســاختار وزارت خارجه باید با نظرداشــت به منافع کشــور در درازمدت طراحی شود. شــنیده میشود که وزارت خارجه طرحی برای تغییر نظام سازمانی از سلســلهمراتبی فعلــی به میزمحــوری دارد. به ایــن معنا که برای هر کشــور یا موضــوع، میزی در نظر گرفته شــود و هر میز که متشکل از کارشناسان متعدد است، مستقیما به مدیر کل گزارش دهد. در علم مدیریت، درباره این مطلب بحث میشــود که هر فرد، به طور مســتقیم، میتواند بین ســه تا پنج نفر را مدیریت کنــد. بنابراین، چرا ظریف میخواهد بخش میانــی نظام ســازمانی وزارت خارجه یعنی مدیران ادارات را حذف کند؟ چرا نظام تصمیمگیری وزارت خارجه را با بحران روبهرو کنیم؟ به نظر من، یکی از دلایل ایــن تغییر به مســائل رفتاری ظریف بازمیگردد. از منظر فراینــدی؛ فرایندها همواره در سازمان وجود دارند. فرایند آن دسته از وظایف است که با هم نتیجه یا ارزش موردنظر سازمان را فراهم ميکند. در فرایندمحوري نتیجــه کار اهمیت دارد، نه اجــزای تشــکیلدهنده آن. روشهای متعددی در سیاســت خارجی معطوف به هدف وجود دارد. از جمله آنها مذاکره اســت. ظریف در مذاکره قوی است و تکنیکهای آن را خوب میداند. روش دیگر استفاده از ذات دیپلماســی، یعنی اعزام نماینده به واحدهای سیاسی اعم از کشور و سازمان بینالمللی و آژانس تخصصی اســت. در اینجا باید کمی تأمل کرد. چنین پرسشهایی به ذهن خطور میکند: چرا در دو سال اخیر از امتیاز داشتن یک سفیر در پایتخت سوئیس اســتفاده نشده است؟ چرا هفت ماه است نماینده کشــورمان در پایتخت بلغارســتان حضور نــدارد؟ قانون مقررات تشــکیلاتی انضباطی وزارت خارجه- که در حقیقت اساســنامه ایــن وزارتخانه اســت- بهدرستی، سقف حضور سفیر را در کشوری دیگر چهار ســال برمیشــمارد. چرا این ضابطه را دور بزنیــم؟ چرا ســفیر کنونی مــا در پاریس براي بار ســوم به این شهر اعزام شده اســت؟ نوآوری و ابتکار و آیندهنگری چه میشــود؟ تشریفات از دیگر فرایندهای دیپلماســی است. تشریفات مقدمه ورود و دســتزدن بــه هرگونه حرکت اجتماعي اســت. ارتباط نمایندگان دیگر کشــورها بــا جامعه ایران و بهویــژه با مراکز علمی، هنری، ادبــی و فناورانه اگر بهدرستی مدیریت شود، به سود کشور است. ما چه اندازه از این فرصت استفاده کردهایم؟

از منظر رفتاری؛ بخش سوم بحث من به تحلیل رفتــاری ظریف بازمیگــردد. این بخــش از تحلیل نیازمنــد اســتفاده از نظریههای معطــوف به علوم شــناختی و بهخصوص روانشناسی سیاسی است. تردیدی نیســت که هر انســان مجموعهای است از احساســات، عواطف، هنجارها و ایســتارها. اینگونه عناصر را بهآســانی نمیتوان تغییر داد. در مجموع، شاکله ذهنی و روحی ظریف اینگونه است که عمدتا به تواناییهای خود تکیه میکنــد. اینگونه افراد تا ذهنشــان فرایند یــک فعالیت را تأییــد نکند، به کار دیگران اعتماد نمیکنند. این وســواس تا آنجا پیش میرود کــه متن توافقات را خودشــان تهیه و حتی حروفچینی میکنند. همزمان ظریف مایل است که با کمترین تعداد سطوح سازمانی درگیر شود. برای او مطلوبترین کار آن اســت که اگر مجبور شد با کسی کار کند؛ تنها و تنها با کارشناســان تعامل کند. یعنی وجود مدیران میانی و مشاوران را زائد میداند.

ادامه در صفحه 19

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.