8 سال بعد از کهریزک

Shargh - - سیاست -

شــرق:

هشــت ســال پیش مقــارن چنین روزهایی بود که خبر میرسید بازداشتگاهی به نــام کهریــزک در جنوب تهــران قربانی داده اســت. جایــی که میان ســاکنانش به «آخر دنیا» معروف شــده بود. همانها که عمدتــا اراذل و اوبــاش و قاچاقچیان مواد مخــدر بودند. امــا به ناگهــان در بحبوحه حوادث ســال88، میهمانان دیگری هم به این بازداشــتگاه اضافه شــدند. ضربوشتم و بدرفتــاری بــا بازداشتشــدگان حوادث آن سال، به کشتهشــدن «محمد کامرانی،» «محســن روحالامینی» و «امیر جوادیفر» منجر شده بود. آنها در خیابان بازداشت شده بودند. مقام معظــم رهبری پس از دریافت اولین گزارشها از ضربوشــتم و رفتارهای غیرانســانی در بازداشــتگاه کهریــزک، بهســرعت دســتور انتقال زندانیان به مکان مناســب، تعطیلی زندان کهریزک، بررســی دقیق و همهجانبه مسائل بهوجودآمده و نهایتا برخورد با عوامل و مسببان این حوادث را صادر کردند و در پی این دستور کمیتهای نیــز متشــکل از نمایندگان ســه قــوه در دبیرخانه شــورای عالی امنیت ملی تشــکیل شــد. همچنین بنا بر خواســت مقام معظم رهبری، مجلس هشتم مســئول رسیدگی به این موضوع شد و بعد از مدتی هم گزارشــی از آنچه رخ داده بود، در صحن علنی مجلس قرائت شــد. به موازات آن هیئت نظارت و بازرسی حقوق شــهروندی دادگستری استان تهران گزارشی از ماجرا تهیه کرد و پروندهای در دادسرای نظامی تشکیل و بازرسی کل ناجا مأمور تحقیق شد.

کهریزک چطور تعطیل شد؟

حجتالاســام «غامحســین محســنیاژهای» روایت خود را از ماجرای تعطیلی کهریزک اینگونه شــرح داده است: «خبرهایی به رهبر انقاب رسیده بود که در کهریزک شــرایط نامســاعد اســت که آقا دســتور دادند بسته شــود. اما این تمام ماجرا نبود. قبــل از آن هم که آقا متوجه شــدند وضع کهریزک مناسب نیست، دستور دادند که دیگر به آنجا زندانی نبرید. یعنی اولین کســی که دســتور دادند که افراد بازداشــتی به کهریزک نروند، رهبــر انقاب بودند. حتی ظاهرا از ایشــان پرســیده بودند - با واســطه شنیدم - که ممکن اســت فان بازداشتگاهمان جا نداشته باشد، گفتند اگر جا ندارید، آزاد کنید. افرادی که شما در خیابان میگیرید حتی به نظر شما متهم یا مجرم هســتند، ولی اگر قرار است جایی ببرید که نامناسب باشد، آزاد کنید. یا به ایشان گفته بودند که فان بازداشتگاه گفته که جا نداریم، رهبری گفتند که آنجا نبرید، بروند خانهشــان. از سوی دیگر، نخستین شخصی هم که برای تخلفات قضیه کهریزک گفتند باید جدی پیگیری شــود، باز شخص خود آقا بودند. ایشــان اولین شخصی بودند که پیغام دادند آنهایی که در کهریزک هســتند، باید از آنجا بروند. من یادم هســت که ۱9 تیر ۱388 یکی از مســئولان دفتر آقا تمــاس گرفتند که این افرادی کــه الان در کهریزک هســتند، حتما بگویید به جایی به غیــر از کهریزک منتقل کنند. اتفاقا ما همان شب جلسه داشتیم. آن زمان دادستان کل وقت، دادستان کل تهران، بعضی از افــراد دیگر در وزارت اطاعــات و... بودند که در دفتر من جلسه داشتیم. من هم چون در آن جلسه بــا آن آقایان صحبت کرده بودم و خواســتار همین بودم که دادســتان تهران آنها را هرچه زودتر منتقل کند و از آنجــا ببرد و آنها هم قــول داده بودند که ما ایــن کارها را میکنیم، به همیــن دلیل به فردی که از طرف آقا تماس گرفتــه بودند، اطمینان دادم و گفتم که جلســه پایان یافته و اینها قول دادند که حتما همین امشــب همه اینهــا را منتقل میکنند. دراینباره نیز جامعیت نگاه رهبری مشــهود است. اینطــور نبوده کــه توجه به یــک موضوع، موجب غفلت ایشان از موضوع دیگری بشود».

گزارش اول

مرداد 88 کاظم جالی نماینده مجلس هشــتم اعام کرد که نمایندگان عضــو این کمیته از زندان اویــن بازدیــد میکننــد. او گفته بود کــه بازدید از بازداشتگاه کهریزک با توجه به تعطیلی آن احتمالا از دستور کار این کمیته خارج شده است. بااینحال نخستین گزارش رسمی از ماجرا را هیئت تحقیق و تفحص مجلس منتشر کرد.

نتیجــه ایــن گــزارش متهمشــدن دادســتان وقت تهران بود. براســاس گزارش قرائتشــده در مجلس، ســعید مرتضوی، دادســتان وقت تهران درباره اینکــه به چه دلیل دستگیرشــدگان روز ۱8 تیر به بازداشــتگاه کهریزک منتقل شدند، به هیئت بررســی کهریــزک گفته بود کــه این بازداشــتگاه مناسب و اســتاندارد اســت. بعد هم گفته بود که فقدان ظرفیت زنــدان اوین اصلیترین دلیل جهت انتقال این بازداشتشــدگان به کهریزک بوده است. ناراستیهای مرتضوی بعد از بازدید هیئت بررسی از اوین هویدا شــد. آنها در وهله نخســت به دیدار حــدود 6۰ نفر از بازداشتشــدگان منتقلشــده از کهریزک به اوین رفتند و ســخنان آنان را شنیدند که اهم آن آزارها عبارت بود از زندانیشــدن ۱۴۷ نفر در یک مســاحت کم، وجودنداشــتن تهویه، فقدان آب و غذای مناســب، شــنیدن فحشهای رکیک، کاغپررفتن همــراه با ضربوشــتم، همجواری با اراذل و اوباش و تحقیرشدن.

پــس از دیدار بــا زندانیان، هیئت جلســهای نیز با مســئولان زنــدان اوین و قاضی حــداد معاونت وقت امنیــت دادســتانی تهران برگزار کــرد که در آن جلســه مســئولان اوین اذعان کردند که انتقال بازداشتشــدگان هجدهم تیر به بهانه فقدان جا و ظرفیــت در زندان اوین مطلب صحیحی نیســت و زندان اوین کاما آمادگی پذیرش آن بازداشتشدگان را داشته اســت. در گزارش هیئت ویژه آمده بود که آقــای «دربین»، رئیس دفتر ویژه ریاســت وقت قوه قضائیه در تاریــخ ‪۱۱//86 ۱۷‬در نامــهای محرمانه خطاب به آقایان یســاقی، رئیس سازمان زندانها و مرتضوی دادســتان وقت عمومــی و انقاب تهران نوشــته بود که درباره بازداشــتگاه کهریزک موسوم به ۲۱۰ ریاســت قوه قضائیه مقــرر فرمودهاند، لازم است بازداشتگاه کهریزک با نظارت مستقیم سازمان زندانها بــرای متهمان دادســرای تهران باشــد و هیچ متهمــی از حوزههای دیگر بدون هماهنگی با دادستان تهران به این بازداشتگاه اعزام نشود.

از این نامه رونوشتی به آقایان آوایی، رئیس کل دادگستری استان تهران برای اقدامات لازم و سردار احمدیمقــدم، فرماندهــی نیــروی انتظامی برای استحضار ارسال میشود. در گزارش هیئت، با اشاره به اینکه برخی مسئولان قضائی از غیررسمیبودن بازداشــتگاه کهریزک ســخن گفتهاند، آمــده بود: «نتیجه آنکه اولا کهریزک یک بازداشــتگاه رســمی بوده و همه مســئولان قضائی از بالاترین رده از آن مطلع و حتــی بازدیدهایی نیز داشــتهاند؛ بنابراین اینکه برخی مســئولان قضائی در مصاحبههایی از خود سلب مسئولیت کردهاند، بههیچوجه پذیرفتنی نیســت و امروز بیش از همه دســتگاه قضائی باید پاســخگوی ضعفها و خللهای این بازداشــتگاه باشــد». در این گزارش به نامه فرماندهی انتظامی تهران بزرگ که خطاب به دادســتان وقت عمومی و انقاب تهــران، حدود دو ماه قبل از رخدادهای 88 نوشــته شده، اشاره شده که در آن آمده بود: «ازآنجاییکــه برابر تدبیر زندان کهریــزک برای نگهداری متهمــان اراذلواوباش و مواد مخدرفروشــان ســاماندهی شده اســت، مســتدعی است مراتب را به همه دادســراهای تهران ابــاغ کنیــد و چنانچه صاح بدانیــد از اعزام متهمان غیرمربوط خودداری شود .»

در جمعبنــدی گــزارش مجلس آمده بود که «بازداشتشــدگان را در سالن کوچک قرنطینه به مســاحت ۷۰ متر جا میدهند و در چهار روز حضور این تعداد از بازداشتشدگان در شرایط بسیار سخت و بد آبوهوا در گرمای تابستان بــدون وجود تهویه و امکانات بهداشــتی، غذایی و آشامیدنی و همچنین ضربوشتم و توهین و تحقیر از ســوی مأموران نگهداری آنان در جوار 3۰ نفر از اراذل و اوباش پرخطر، همهوهمه موجب شــد که دل رهبر معظم انقاب از آن به درد آید.»

نکته جالب این اســت که بعد از گذشت هشت سال از آن ماجرا، انتشــار این گزارشها و محاکمه عوامل آن، رئیس بازرســی ســابق پلیس پایتخت منکر همه این بدرفتاریها شــده و در گفتوگویی که هفته گذشــته با «ایلنا» داشــت؛ حتی سخنان احمدیمقدم، فرمانده وقت ناجا را هم غیرمستقیم تکذیــب کرده بــود. احمدیمقدم پیــش از این بر برخورد نادرست با بازداشتیها، فضای نامناسب و نقش ســعید مرتضوی در انتقال دستگیرشدگان به کهریزک صحه گذاشته بود.

3 قربانی اصلی

در گزارش مجلس درباره علت مرگ ســه جوان کشتهشــده آمده بود که: «مرحوم جوادیفر یکی از دستگیرشــدگان ۱8 تیر در بین راه انتقال از کهریزک به اوین جان خود را از دســت داده است. ایشان در زمان دســتگیری مورد ضربوشتم قرار گرفته و قبل از انتقال به کهریزک مداوا شده؛ بااینحال نامبرده از لحاظ جســمی ضعیف شده بود و توان مقاومت در برابر صدمات جســمی و روحی بازداشتگاه کهریزک را نداشــته اســت و در چهار روز حضور در کهریزک یک بار به پزشــک وظیفه زنــدان مراجعه کرده که مداوای خاصی نســبت به ایشــان انجام نمیگیرد؛ بههرحال ایشــان با حالــت وخیم ســوار اتوبوس میشــود و در همان آغاز حرکت اتوبوسها نامبرده وضعیــت بحرانی پیدا کــرده و در بیرون از اتوبوس جــان میدهد. همچنیــن مرحــوم روحالامینی در مســیر انتقال از کهریزک بــه اوین وضعیت وخیمی داشــته که هرچــه بازداشتشــدگان بــه مأموران محافظ دراینباره متذکر شــدهاند، آنان بدون توجه از این مسئله گذشــتند. انتقال از کهریزک به اوین با اتوبوسهای نامناسب و با ازدحام بسیار زندانیان آن هم در اوج گرما در ساعت ۱۰ صبح تا دو بعدازظهر انجــام شــد و در اویــن نیز بــا وجــود وخیمبودن وضعیــت، مرحــوم روحالامینی از ســاعت ۱۴ الی ۱۷ در نوبت قرنطینه بوده و در ســاعت ۱۷ پزشــک وی را برای مداوا به بیمارســتان اعزام کرد. مرحوم محمد کامرانی نیز پس از دستگیری بدون بازجویی به زنــدان کهریزک منتقــل میشــود و در آنجا نیز مانند ســایر زندانیان مورد ضربوشتم و تحقیر قرار میگیرد و وی نیز تحمل صدمات وارده را نداشته و پس از بازگشــت به زندان اوین به بیمارستان لقمان منتقل میشــود و در بیمارســتان نیز رسیدگی لازم صورت نمیگیرد و وضعیــت بحرانی نامبرده پس از 3۰ ســاعت از انتقــال به بیمارســتان به خانواده وی اطــاع داده میشــود. آنها همان شــب فرزند خود را به بیمارســتان مهر منتقل کــرده؛ اما انتقال ایشان ثمرهای نداشته و وی در بیمارستان مهر جان خود را از دســت میدهد...». این در حالی است که در نامــهای که مســئولان بازداشــتگاه درباره علت فوت این ســه نفر خطاب به دادســتان وقت تهران مینویســند، علت فوت، «مننژیت» اعام میشود. در متــن نامه آمده بود: «محســن روحالامینی بعد از تحویــل به زندان اوین در جمع ســایر متهمان در قرنطینه دچار تشنج شده و به وسیله بهداری زندان به بیمارســتان شــهدای تجریش منتقل میشــود. بنا به تشــخیص هر ســه بیمارســتان مهر، شهدای تجریش و لقمان هر سه متهم )امیر جوادیفر، محمد کامرانی و محســن روحالامینــی( بر اثر ابتــا به بیمــاری مننژیت فوت کردهانــد و علــت فــوت آنها بیماری مذکور تشخیص و اعام شده اســت. بهداری زندان ۲۱۰ «کهریزک» نیز درباره تشخیص علــت اولیــه فــوت متهــم «جوادیفر» مشــکل تنفسی و مننژیت و همچنین ایست قلبی را اعام کرده است».

در این نامه تأکید شــده بود که: «هیچگونه ضربوشــتمی دربــاره متهمان در زندان صورت نگرفته است». نکته جالب در ماجرا این بود که نه پزشک وظیفه شاغل در بهداری و نه رئیس بهداری «فاتــب» هیچکدام حاضر به تأیید و امضای این گزارش نشــده بودند و متهمان دادگاه انتظامی «کهریزک» مدعی شــدند متن این گزارش خاف واقع به وســیله دادســتان تهران «ســعید مرتضوی» به آنان داده شــده و «مرتضوی» از آنان خواســته که چنین گزارشــی را بنا بر مصلحت به دادســتان عمومی تهران ارائه کنند. همین اعتراف بعدا تحــت عنــوان «معاونت در تنظیــم گزارش خاف واقع از طریق امری ترغیب مأموران مربوطه بــه تنظیم گــزارش خطــاب به خود» جــزء موارد اتهامی عنوانشــده بود. سعید مرتضوی دراینباره ابتــدا در دادگاه به ۲۰۰ هزار تومان جریمه محکوم شد؛ اما بعدا در دیوان عالی از این اتهام تبرئه شد!

نکته بســیار مهم گزارش هیئت بررسی مجلس این بــود کــه در انتها تأکیــد کرده بود: «بررســی همهجانبــه دلایــل کشتهشــدن ایــن ســه جوان بازداشتشــده برعهده دســتگاه قضائی اســت و مســئولان قضائی باید دراینباره با دقت و ســرعت بررســی کرده و به خانــواده محترم آنــان و افکار عمومی پاسخگو باشند».

نخستین دادگاه

برای متهمان «کهریزک» دو دادگاه تشکیل شد: اول دادگاه نظامی در همان ســال و دادگاه قاضیان خاطی سه ســال بعد در اسفند 9۱. دادگاه نخست به ریاســت قاضی مصدق در ۱8 اسفند 88 درست هشــت ماه بعد از ۱8 تیر برگزار شــد. نام مسئولان و مأمــوران انتظامی از ردههای بــالای انتظامی تا پاییــن در پرونده آمده بــود که مورد بازخواســت قــرار گرفته بودنــد. برخی تبرئــه و برخی محکوم شدند. در دادگاه نخســت، تعداد شاکیان زیاد بود. بااینحــال از میان نزدیک به صد شــاکی، نیمی با مراجعه به اســتانداری تهران و اخذ خسارت مادی رضایت دادند. خانوادههای کشتهشدگان، اما درخواســت قصاص کردند. دادگاه هم بــا توجه به تحقیقــات و گفتار شــاهدان رفتار برخی مأمــوران را مصداق قتلعمد تشــخیص داده و برای سهنفر حکم اعدام صادر شــد و برای دیگــران احکام حبس. خانوادههــا امــا بعــدا از خواســته خود اعام گذشــت کردند و محکومان از اعدام رهیدند.

دادگاه کیفری

برای «سعید مرتضوی»، دادستان وقت تهــران، «علیاکبــر حیدریفــر» دادیار و «حســن حداد دهنوی»، معروف به قاضی «حداد»، معــاون امنیت وقت دادســتان تهران که هر ســه از قضاوت معلقشــده بودنــد، دادگاه دیگری با پروندهای ســههزارو ۵۰۰ صفحــهای در ۱۷ جلــد تشــکیل شــد. «معاونت در قتــل»، «مشــارکت در بازداشــت غیرقانونــی» و«معاونت در تنظیم گزارش خاف واقع» اتهامات این ســه نفر بود. شاکیان هم خانواده سه درگذشته جنایت «کهریزک» بودند. نخســتین جلســه دادگاه هشتم اسفند 9۱ آغاز شــد و اول خرداد 9۲ بعد از ۱۱جلســه پایان یافت. دادگاه قرار بود علنی برگزار شــود، اما یک روز قبل، «ســیامک مدیرخراسانی»، رئیــس شــعبه ۷6 دادگاه کیفــری اســتان تهران اعام کرد دادگاه غیرعلنی اســت؛ بنابراین متهمان و شــکات حق اعام محتویات دادگاه را نداشــتند. ایــن ممنوعیت اما از همان ابتدا از ســوی متهمان شکسته شد.

حضور در جلســات دادگاه، اما برای خانوادهها راحت نبود، زخمی بود که دوباره ســر باز میکرد. «روحالامینــی» یکبــار گفــت: «حرفهایمــان را در دادگاه زدیــم. گریه کردیم و بعضی از دوســتان هــم متقابــا حرفهایشــان را زدنــد و از بازگویی اتفاقــات بازداشــتگاه «کهریزک» متأثر شــدند». او میگفت خواســته ما از متهم ردیف نخست یعنی «مرتضوی» تنها یــک چیز بود: «قبول مســئولیت و ابــراز پشــیمانی؛ اتفاقی که هرگــز رخ نداد». در جلســه دوم دادگاه «علیاکبــر حیدریفر» که این روزها بابــت اتهامات ریز و درشــت دیگری به ۱۵ ســال حبس محکوم شده اســت بهناگاه در نقش ناجی ظاهر شــد و همه اتهامــات را گردن گرفت و به خبرنگاران گفت دســتور انتقال بازداشتشدگان به «کهریزک» را او صادر کرده و «سعید مرتضوی»، دادســتان وقت تهران، در این زمینه نقشی نداشته اســت. این در حالــی بود که کمیتــه ویژه مجلس در رســیدگی به حوادث بازداشــتگاه «کهریزک» در گزارش خود، مرتضوی را متهم کرده بود که درباره علت انتقال بازداشتشدگان اعتراضات ۱8 تیر سال ۱388 به بازداشــتگاه «کهریزک» و همچنین دلیل مرگ تعدادی از آنها «خافگویی» کرده است.

«مرتضوی» در دادگاه مدعــی بود در آن روزها مشغول دفاع از پایاننامه خود بوده و در مرخصی به سر میبرده است. ســایت «خبرآناین» ۲3 دی 88 در گزارشــی با تیتر قاضــی مرتضوی ۲۰ تیرماه کجا بود؟ پرســید: «راســتی اگر مرتضوی درســت گفته باشد و واقعا این دو روز را مرخصی بوده، چه کســی امضایش پای برگه مرخصی اســتحقاقی او آمده است؟ بهلحاظ تشــریفات اداری مقام مافوق او برای اخــذ مرخصی که بوده؟ شــاید هم او این اختیار را داشته که رأسا خودش برگه مرخصیاش را امضا کند. همانگونه که شخصا دستور اعزام به «کهریزک» داده بود».

در نتیجــه اینکــه مرتضوی دادســتان عمومی و انقــاب تهران در تاریخ ۲۴ آبان ســال ۱393 به صورت دائم از احراز شغل قضا انفصال پیدا کرد و همچنین انفصال او از مشــاغل دولتی به مدت پنج سال نیز مورد تأیید قرار گرفت. از اتهام معاونت در قتل هم براســاس شــکایت دو خانواده کامرانی و جوادیفر تبرئه شد و بابت گزارش خاف واقع هم ۲۰۰ هزار تومان جریمه شد.

اما در رسیدگی مجدد به پرونده سعید مرتضوی، او از اتهام تنظیم گزارش خاف واقع هم تبرئه شد. خانواده محسن روحالامینی اما پیگیر شکایت خود از سعید مرتضوی با اتهام معاونت در قتل بودند، این مورد اتهامی که سعید مرتضوی قبا بابت آن تبرئه شده بود، در شکایت خانواده روحالامینی نیامده بود و آنها خواســتار محاکمه مجدد سعید مرتضوی با ایــن اتهام بودند. میرمجید طاهــری، وکیل خانواده روحالامینی اخیرا در گفتوگو با «مهر» با بیان اینکه دادگاه برای رسیدگی به پرونده شکایت عبدالحسین روحالامینی پدر مرحوم محســن روحالامینی، وقت جدیــد تعیین کرده اســت، گفته اســت: «برای این فرد دو روز وقت تعیین شــده اســت که ۱8 مهرماه زمــان رســیدگی به اتهامــات این فــرد در رابطه با پرونده کهریزک اســت». سال پیش سعید مرتضوی در نامهای از خانــواده جانباختگان حالیت طلبید و خواست که او را ببخشــند، خانواده کشتهشدگان بازداشتگاه کهریزک هم در پاسخ درخواست او مبنی بر «ببخشید»، گفتند «نمیبخشیم».

آن روزها خواهر محمد کامرانی از جانباختگان در کهریزک خطاب به سعید مرتضوی نوشت: «این داغی نیســت که با عذرخواهی فراموش شــود» و «عذرخواهی شــما درمان نالههای جانسوز مادرم و بغضهای پدرم نیست. آنها برای فرزند عزیزشان آرزوهای بزرگی داشتند؛ اما شما با حکم خود همه آن آرزوها را نابود کردید».

برای متهمان «کهریزک» دو دادگاه تشکیل شد: اول دادگاه نظامی در همان سال و دادگاه قاضیان خاطی سه سال بعد در اسفند 91. دادگاه نخست به ریاست قاضی مصدق در 18 اسفند 88 درست هشت ماه بعد از 18 تیر برگزار شد. نام مسئولان و مأموران انتظامی از ردههای بالای انتظامی تا پایین در پرونده آمده بود که مورد بازخواست قرار گرفته بودند. برخی تبرئه و برخی محکوم شدند

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.