تمامیتخواهی اردوغان، د

«احمد موثقی»، کارشناس تر

Shargh - - جه -

هادي آذري: کودتای نظامی در ترکیه پدیده نوظهور و جدیدی نیســت و تا قبل از ســال 2016، تاریخ معاصر ترکیه چهار کودتای نظامی را تجربه کرده بود؛ ازجمله علیه نجمالدین اربکان، پدر معنوی حزب عدالت و توســعه در ســال 1997 که آب هم از آب تکان نخورد. بااینحال کودتای جولای 2016 علاوه بر نافرجامماندن، یک تفاوت اساســی دیگر نیــز با تلاشهای قبلی نظامیان داشــت. این بار مــردم در حمایت از دولت مســتقر به خیابانها ریختند و طومــار کودتا را در هم پیچیدند. از دیگر ســو، کودتای 2016 علیه یکی از مقتدرترین چهرههای سیاســی حال حاضر ترکیه یعنی رجب طیب اردوغان انجام گرفت که از ســال 2001 قدرت را در ترکیه در دســت دارد. گرایــش عدالت و توســعه به سکولاریســم، تقویت جامعه مدنی، رشــد اقتصادی و نزدیکی به اروپا و سیاســت مبتنی بر تنش صفر با همسایگان ، « دورانی طلایی را در آغاز ســده بیســتویکم برای ترکیه رقم زد اما از سال 2011 به بعــد، این دوران طلایی با تقــرب به داعش، جای خود را به دورانی خاکســتری از اقتدارگرایی داد که در یک ســال بعد از کودتا، با دستگیریهای گسترده مخالفان و چهرههای سرشناســی ماننــد صلاحالدین دمیرتــاش، رهبر حــزب دموکراتیک خلقهــا، به اوج خود رســید. به باور بسیاری از تحلیلگران مسائل ترکیه، اردوغان از تهدید کودتا، فرصتی برای تسویهحساب با رفیق دیروز و رقیب امروزش، فتحالله گولن و همچنین ساکتکردن منتقدان داخلیاش ســاخته است. شاید این جمله معــروف نیچه که آنچه مــرا از پا درنیاورد، « نیرومندترم میسازد ، وصف حال این روزهای اردوغان » و حزب متبوعاش، عدالت و توســعه باشد. با این حال، احمد موثقیگیلانی، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران، نظر دیگری دارد. او معتقد اســت که شــاید در کوتاهمدت، بگیروببندهای اردوغــان جایگاه داخلی او را تقویت کند اما در میانمدت، مقاومت جامعه مدنی ترکیه و ایســتادگی او در برابر روند جهانیشدن، اردوغان را از قدرت به زیر خواهد کشــید. احمد موثقی پژوهشهای زیادی را درباره توســعه و جهانیشــدن انجام داده است؛ از او بهتازگی کتابی با عنوان دیروز و امروز « یک ملت نوشــته کرم اکتم که به بررســی تاریخ معاصر ترکیه میپردازد، با » همکاری خانم شیوا علیزاده به فارسی ترجمه شده است.

»

یک سال از ســالگرد کودتای ترکیه گذشته اســت، به نظر شما این ↙ کودتای نافرجام، ترکیه را به کشور قویتری بدل کرده است یا برعکس؟

درواقع سیاســت خارجی و داخلی ترکیه از سال 2011 به بعد دچار یک چرخش اساسی شد که کودتای سال گذشته حکم یک کاتالیزور را برای این چرخش و تغییر داشــته اســت که این چرخش به نوبه خود، به تضعیف موقعیــت ترکیه هم از لحــاظ داخلی و هم از لحــاظ منطقهای و جهانی ســرعت بخشــید. درواقع در پرتو بهــار عربی گرایش اســلامگرایانه حزب عدالت و توسعه خلاف گذشته پررنگ شد و رنگوبویی ایدئولوژیک به خود گرفــت. علاوه بر این حمایت ترکیه از داعش تحــت عنوان مبارزه با کردها و همچنین دســتگیریهای گسترده و ســرکوب مخالفان به بهانه مقابله با کودتاچیان نیز به وجهه منطقهای و جهانی این کشــور لطمهای جدی وارد کرده است.

برگزاری همهپرسی قانون اساسی با هدف ریاستیکردن نظام سیاسی و افزایش اختیارات اردوغان، که به صورت میلیمتری و با نســبت 51 )آری( به 49 درصد )نه( رأی آورد، نیز درواقع بیشــتر از آنکه نشاندهنده اقتدار ترکیه تحت زمامداری اردوغان باشد، از شکاف گستردهای در جامعه ترکیه خبر میدهد. از دیگر ســو کنار گذاشتهشــدن تعدادی از چهرههای کلیدی حزب عدالت و توسعه ازجمله عبدالله گل و داووداوغلو، هم از کشیدهشدن دامنــه اعتراضات به داخل خود این حــزب حکایت دارد و هم حاکی از آن اســت که تمامیتخواهی اردوغان، دوست و دشــمن نمیشناسد. درواقع اردوغان میکوشد با این تسویهها، محدودکردن رسانهها و حرکت به سوی اقتدارگرایی، حیات سیاسی خود و حزب عدالت و توسعه را تضمین کند.

این چرخشــی که در سیاست خارجی ترکیه بعد از 2011 به آن اشاره ↙ کردید به چه معنایی است؟

عمر سیاسی حزب عدالت و توسعه را میتوان به چهار دوره تقسیم کرد؛ از 2002 تا 2007، دوره طلایی برای این حزب محسوب میشود که عملکرد بســیار موفقی به لحاظ اقتصادی، ثبات سیاسی و سیاست خارجی داشت. ترکیه در این دوره توانست مذاکراتی جدی را برای پیوستن به اتحادیه اروپا پیــش ببرد و همچنیــن اتحادیه گمرکیای که با اتحادیــه اروپا برقرار کرد، تحرک فوقالعادهای به اقتصاد ترکیه بخشــید، بهطوریکه تولید ناخالص ترکیه از ســال 2002 تا 2013 نزدیک به ســه برابر افزایــش یافت؛ یعنی از 230 میلیارد دلار به ۸27 میلیارد دلار رســید. از دیگر سو، عدالت و توسعه به واســطه همان رویکردهای سکولار و دموکراتیک، در داخل موفق به جذب کردها و حل مسالمتآمیز مسئله کردها شده بود.

از 2007 تــا 2011 را میتــوان دوره دوم دانســت که اردوغان به دنبال تثبیت موقعیت سیاسی خود در ترکیه بود اما با شکســت مذاکرات عضویــت در اتحادیه اروپا در حدود سال 2010، نوعی سرخوردگی جدی در ترکیه ایجاد کرد. اما بهار عربی در سال 2011 به نقطه عطفی در تاریــخ این حزب بدل شــد و تحلیلگران این حزب به واســطه برخورد سادهاندیشــانه با این تحــولات، دچار خطای محاسباتی شــدند. البته حمایت دولت اوباما از اخوانالمســلمین بهعنوان یک اسلام میانهرو نیز در این تحلیل عدالت و توســعه بیتأثیر نبــود. بنابراین 2011 تا کودتای 2016 را میتوان مرحله سوم حیات حزب عدالت و توسعه دانست. از کودتا به بعد را نیز میتوان دوره چهارم حیات سیاســی عدالت و توسعه دانست که با چرخشهایی در سیاست خارجی و داخلی همراه بود.

↙ چرا اتحادیه اروپا اینقدر برای ترکیه مهم بود؟

ترکیه در پیوند با اتحادیه اروپا و فرایند جهانیشدن توانست بر مشکلاتی مانند تــورم، کاهش ارزش پول، کســری تراز تجــاری و بدهیها فائق آید. از دیگر ســو، با پذیرش شــروط پیوســتن به این اتحادیه ازجملــه تأکید بر دموکراسی، آزادی مطبوعات و تقویت جامعه مدنی، ترکیه توانست تهدید دیرینه ارتش را دفع کند. ترکیه یک کشــور صنعتی در خاورمیانه محسوب میشــود و از این بابت جایگاه ویــژهای دارد. بههمیندلیل از دوره تورگوت اوزال بــه بعد، ترکیــه همواره به دنبال یک فضای حیاتــی برای خود بوده اســت. بنابراین میکوشید از طریق روابط مســالمتآمیز، دروازه کشورهای همســایه را به روی تولیــدات خود باز کند. تز «تنش صفر با همســایگان» داووداوغلو، وزیر خارجه پیشــین ترکیه، در چنین فضایی معنا پیدا میکند. درواقع بازارهای این کشــور اشــباع شــده و ترکیه ناگزیر از یافتن بازارهای صادراتی جدید در منطقه بود.

چه عواملی را در تغییر سیاست عدالت و توسعه از 2011 به بعد مؤثر ↙ میدانید؟

هرچند اردوغان و طرفدارانش بهعنوان ســکولارهای مسلمان شناخته میشدند اما حزب عدالت و توسعه به واسطه جریان اربکان که پدر معنوی حزب عدالت و توسعه محسوب میشود، دارای سابقه و گرایشاتی اخوانی اســت. بههمیندلیل بعد از بهار عربی، عدالت و توســعه خود را به چشم جایگزینی بــرای رژیمهای مصر و لیبی و هم جایگزینــی بالقوه برای رژیم عربســتان میدید. این مسئله زمینهســاز فاصلهگرفتن این حزب از رویکرد سکولار خود و رویآوردن به ســمت اسلامگرایی اخوانی شد که بعد از به گِلنشستن قایق بهار عربی، این رویآوردن به اسلام میانهرو جای خود را به نزدیکی به افراطگرایی داعش داد. از دیگر ســو، ترکیه از حل مسالمتآمیز مسئله کردها نیز دست کشید و سستشدن گرایشات سکولار و دموکراتیک بعد از شکســت مذاکرات بــه اتحادیه اروپا بر تنش میــان دولت مرکزی و کردهــا افزود. علاوه بر ایــن، این چرخش به اســلامگرایی زمینه نارضایتی علویهــا را نیــز فراهم مــیآورد. بنابراین بــا رویآوردن ترکیه به داعش، بهناگاه سیاســت تنش صفر با همســایگان جای خود را به تقابل با دولت عراق، سوریه، ایران و حتی روسیه میدهد.

↙ چه عواملی باعث شد تا ترکیه به سمت داعش چرخش پیدا کند؟

برای این امر میتوان ســه دلیل آورد؛ یک دلیل سرخوردگی ناشی از به بنبسترســیدن مذاکرات با اتحادیه اروپاســت. دوم، فروکشکردن جریان بهار عربی و افول جریان اخونالمســلمین بهعنوان یک آلترناتیو سیاســی قدرتمند اســت. ســوم مســئله کردهاســت. از 2011 به بعــد با چرخش ایدئولوژیک عدالت و توسعه، دربرگیرندگی ملی جای خود را به طرد کردها و علویها میدهد. درواقع، در ذیل این چرخش ایدئولوژیک، مسئله اصلی امنیت ترکیه به جای داعش، کردها معرفی میشــوند. البته نباید منفعت اقتصــادیای که از قاچــاق نفت داعش نصیب میشــد را در این نزدیکی نادیــده گرفت. از دیگر ســو، پیروزی قاطــع اردوغان با کســب 49 درصد آرا در ســال 2007 میــلادی، زمینه را برای اقتدارگرایی و یکهســالاری او در ترکیه فراهم آورد که در عمل چشــم او را بر واقعیتهای جامعه بســت. موضعگیریهــای آمریکا در حمایت از کردهای ســوریه نیز در این مســئله بیتأثیر نبوده است. ↙

درحالیکه به نظر میرســید ت زمینهساز کودتا در ترکیه شد؟

در سال 2015 و در انتخابات ریاست و توسعه ریزش داشت و به همین خاط مخالف هم نتوانســتند دولتی ائتلافی ایجاد نوعی خلأ و بیثباتی سیاســی مجبور به برگزاری یک انتخابات زودرس

کشورهایی که مقابل فرایند جهانیشدن قرار گرفته و به ائتلافهای ضداستراتژیک وارد میشوند، به منافع ملی و اقتصادشان صدمه وارد میکنند. اقتدارگرایی در عصر جهانیشدن جوابگو نیست و مشروعیت نظام سیاسی را کاهش میدهد و هزینهها به شکل فزایندهای بیشتر از درآمدها میشود زیرا اقتصادی که در پیوند با جهانیشدن شکوفایی دارد، آسیب میبیند

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.