24 ساعت با کودتا در ترکيه

Shargh - - جه - کیهان برزگر استاد روابط بینالملل

حدود 11 شب 15 جولای 2016 همهمهای عجیب و غیرمعمول در سالن ترانزیت فرودگاه آتاتورک استانبول دیده میشود. چنددقیقه قبل با پرواز ترکیش از بخارســت رومانی پس از تدریس در یک ترم تابســتانی در یکی از دانشــگاههای رومانی وارد این سالن شدم تا با پرواز ترانزیت به تهــران برگردم، اما صفحه مانیتورها اعلام میکنند همه پروازها تأخیر دارند. کارکنان سالن ترانزیت شدیدا نگران به نظر میرسند و پاسخ درســتی نمیدهند. احساس میکنم اتفاق مهمی افتاده اســت. طبق معمول بهتریــن روش را مراجعــه به اینترنت میبینم. بلــه در ترکیه کودتای نظامی شــده و کودتاگران با تانک و ادوات نظامی کنترل فرودگاه آتاتورک را در اختیار گرفتهاند. برای من که رشــته روابط بینالملل میخوانم و مسائل خاورمیانه و ترکیه را از نزدیک دنبال میکنم این اتفاق بســیار عجیب و نگرانکننده است. تصور عمومی ســالها این است که ترکیه دیگر به عصر کودتاها که در دهههای 19۸0 و 1990 بســیار مرســوم بوده برنمیگردد و اکنون یک کشــور دموکراتیک است که انتقال قدرت از طریق مسالمتآمیز سیاســی و با انتخابات عمومی صورت میگیــرد. حتی ترکیه داعیه «مدلبــودن» برای ســایر کشــورهای اســلامی را دارد کــه بعد از تحولات بهــار عربی به شــکل جدیدی ظهور کرده اســت، اما خبر درســت است، کودتا در اوایل جمعهشــب شکل گرفته و نشانههای اولیــه حاکی از موفقیت آن اســت. کودتاگران که بیشــتر مربوط به واحــدی از نیروی هوایی ارتــش و ژاندارمری هســتند کنترل مراکز حســاس در آنکارا و اســتانبول از جمله تی.آر.تی )رادیو و تلویزیون دولتی ترکیــه( و فرودگاه آتاتورک را برعهده گرفتهاند، کاخ پارلمانی و ریاســتجمهوری را بمبــاران کردهاند، واحدهــای پیاده ارتش در نقاط مختلف این شــهرها از جمله بزرگراهها و پلها مستقر شدهاند و در پی دســتگیری رهبران سیاسی و شــخصیتهای مهم هستند. تمامی پروازها اکنون لغو شــده و ترس و وحشت از سرنوشت چهره مســافران را فراگرفته است؛ بهخصوص که حدود دو هفته قبل هم داعش به فرودگاه اســتانبول حمله تروریســتی کــرد و دهها نفر را کشت. همین وضعیت بر نگرانی همه میافزاید. من هم یکی از این مسافران هســتم که تا 24 ساعت آینده در سالن سی.ای.پی ترانزیت گرفتار میشوم.

تا یکی، دو ســاعت اولیه؛ یعنی تا پاســی از نیمهشــب کارکنان سالن سی.ای.پی ســعی در رفتار عادی و تداوم ارائه خدمات دارند. هواپیمایی ترکیه واقعا به دارابودن این ســالن و خدمات تفریحی و تغذیهای آن افتخار میکند و حتی آن را شماره یک در جهان میداند. این ســالن در دو طبقه و با مســاحت بزرگ ســاخته شده و خدمات زیادی به مســافران دائمی و کلاس تجــاری ارائه میدهد. توصیف چندکلمهای این ســالن برای این است که داستان و مشاهدات من از کودتا در این ســالن اتفاق میافتد. بههرحال راه خود را در سالن پیدا ميکنم و به محل همیشگی خود در طبقه پایین میروم که معمولا خلوتتر است و تلویزیونهای متعدد اخبار شبکههای اصلی جهان را پخــش میکنند. اکنون تمامی شــبکهها اخبار فــوری خود را به وقوع کودتای ترکیه اختصاص دادهاند، اما آنچه که برایم مهم است شبکههای ترک است که به طور مستقیم از صحنه گزارش میدهند. آنها اکنون به دو دســته تقسیم شــدهاند. تلویزیون دولتی تی.آر.تی در اختیار کودتاگران قرار دارد و آنها اعلامیه رســمی موفقیت کودتا و حضور ارتش و ســربازان در ســطح شــهر را دائما تکرار میکنند. چند شــبکه دیگر از جمله ســیانان ترک که ظاهرا هنوز در کنترل کودتاگران نیســتند، اخبار سطح شهر و واکنش رهبران احزاب عمده سیاسی و حتی مخالف اردوغان از جمله رهبر حزب جمهوریخواه خلــق، کمــال قلیچداراوغلــو و رهبر حــزب کُــردی، صلاحالدین دمیرتاش، را نشــان میدهند که با کودتا مخالفنــد. انگار به ترکها شــدیدا بر خورده که با داشتن این همه ادعاهای یک قدرت در حال ظهور، جابهجایی حکومت با یک کودتای نظامی و ازسوي ارتشیها باعث شرمندگی آنها در عرصه جهانی است. بههرحال این وضعیت تا اوایل نیمهشــب ادامه مییابد. اکنون دیگر کارکنان سالن به دلیل ســردرگمی از وضعیت سیاسی، خدماترســانی را متوقف و محل کار خود را ترک کردهاند. ســایر مســافران حوزه ترانزیت هم ظاهرا به تصور اینکه ســالن سی.ای.پی امنتر اســت و شاید هم بهخاطر اینکــه یک طبقه همکــف و زیرزمین دارد که از ســطح پایینترند به اینجا هجوم میآورند. دیگر ورود و خروج به سالن کنترل نمیشود. اکنون ســالن پر از مسافر است. در همین حین بعضی از کانالها پیام مســتقیم اردوغان به مردم در شــبکههای اجتماعي و درخواســت رئیسجمهــور از طرفداران خود برای آمدن به خیابانها را پخش و دائما تکرار میکنند. ســاعت حدود یک بامداد است. ناگهان صدای انفجار شدیدی شــنیده میشود و مواد شکستنی سالن فرومیریزند. نمیدانم که بمبی منفجر شــد یا دیوار صوتی ازســوي یک جنگنده ارتش شکســته شــد. مردم با ترس و وحشــت زیاد بــه طبقه پایین هجوم میآورند. ظاهرا درگیری شــدیدی در بیرون از سالن ترانزیت در جریان اســت. اکنون دیگر ترس از کشتهشدن بر همه غلبه کرده و هرکســی ســعی دارد بــه جای امنتری پنــاه بیــاورد. در بالا هم گفتــم، چون چندروز پیش داعش به این فــرودگاه حمله کرده بود، ترس مســافران خارجی بیشتر ناشــی از واکنش غریزی به احتمال کشتهشدن است. هرکســی به دنبال یک راه فرار است. زیر کابینها، پشت مبلها، درون دستشویی، هرچه پایینتر و مخفیتر بهتر. ترس بر خــودم هم غلبه میکند، فــوری به فکر خانــواده میافتم. چند دقیقه بعد اوضاع دوباره آرام میشود. شبکهها گزارش میدهند که طرفداران اردوغان فرودگاه را در یک درگیری شدید از کودتاگران پس گرفتهاند. خبر میرسد که هواپیمای اردوغان دقایقی قبل در فرودگاه اســتانبول به زمین نشسته اســت. همین امر بر وحشت مسافران و امکان بمباران فرودگاه ازســوي کودتاگران میافزاید. دوباره صدای انفجاری شنیده میشــود. صحنه دوباره تکرار میشود. اکنون سالن کاملا در هرجومرج اســت. مسافران نگران و عصبانی هستند و برای پناهگرفتــن در مکانی امن با هم دعوا میکنند. موادغذایی بهیکباره مــورد هجوم مســافران قرار میگیرند و هرکســی فراتــر از ظرفیت خود آب و خوردنی ذخیره میکند. مســئله بقا به یکباره در اولویت قــرار میگیرد. چینیهــا و ژاپنیها دائما از صحنــه فیلم میگیرند. اروپاییها بیشــتر سعی میکنند تا به مکانهای بستهتری بروند. یک روس کنــار من با خیال راحت نشســته و اصــلا اهمیتی نمیدهد و دائمــا میگوید من چند لحظهای میروم فقط جای منو نگهدار. یک انگلیســی از ناامنیهای اخیر در ترکیه گلــه دارد و اینکه دیگر اینجا برنمیگردد. ایرانی دوروبرم نیســت کــه ارزیابی کنم. خودم محکم در جایم نشستهام. اکنون هرکســی طرحی میدهد و به فکر نجات خود است. یکی میگوید بهتر است از سالن خارج شویم و به خیابان برویم. دیگری میگوید امنترین جا همینجاســت. خودم احســاس میکنم که این ماجرا بهزودی تمام میشــود و جای نگرانی چندانی نیســت. یکی، دو ساعتی میگذرد. روند اخبار و تحولات کودتا نشان میدهنــد که مردم در برابــر کودتاگران مقاومت کــرده و جمعیت گســتردهای به خیابانها آمدهاند و اینکه روند کودتا اکنون برعکس میشــود. شــبکههای تلویزیونی ترک هم دائما از دستگیری رهبران کودتا خبر داده و دائما برخورد مردم و طرفداران اردوغان با سربازان ارتش، گاه در قالب خشــونت و گاه در قالــب قدردانی از آنها برای پیوســتن به مردم، در سطح شــهر را نمایش میدهند. پرچم ترکیه تمام شــهر را فراگرفته است. ظاهرا واحدی از پلیس امنیت ترکیه و وفادار به اردوغان موفق به شناســایی رهبران کودتا شده و شروع به دستگیری آنها میکند.

ســاعت نزدیک ســه صبح اســت. اکنون در این فکر هســتم که کاش ایران هم مواضع خود را سریعا در محکومیت کودتا ابراز کند. اکنون کاملا برای من روشن شده که کودتا شکست میخورد و اینکه سرعتعمل کشــورمان در موضعگیری علیه کودتا میتواند بر آینده روابط ایران و ترکیه تأثیــرات مثبت بگذارد. بههرحال ترکیه برای ما ایرانیها از جنبههای مختلف گردشگری، وجود مردمان گرم، فضای اجتماعــی و فرهنگی مناســب، تبادلات گســترده اقتصادی و... یک کشــور عزیز و دوستداشتنی اســت و هرگونه ناامنی، دودستگی و شکاف، نظامیگری و... بر ما هم تأثیر منفی میگذارد و کلا خوشایند ما نیست. ســرعت اینترنت همچنان بالا و ایمیلها کار میکنند. یک لحظه به ذهنم میرسد که شکست احتمالی کودتا را به دکتر ظریف، وزیر امور خارجه، اطلاع دهم. چون میدانستم ایشان اکنون شرایط را از نزدیــک دنبال میکند و با روحیهای که ایشــان در پاســخگویی سریع به ایمیل نسبت به همه شــهروندان دارند، شاید بتوان تأثیری گذاشت. در حال ســبک و سنگینکردن هستم که خوشبختانه اولین توییت وزیر خارجه با این مضمون که «ایران شدیدا نگران اوضاع در ترکیه» اســت، در شبکههای اجتماعی دیده میشود. تا نزدیکیهای صبح که شکســت کودتا اعلام میشــود، وزیر خارجه ایران چندین تماس تلفنی بــا همتای ترک خود میگیرد و بهاینترتیب بهآرامی و بــا درنظرگرفتن لحظهای اوضاع با نوعی مهارت دیپلماتیک مواضع ایران در حمایت از دولت قانونی ترکیه را اعلام میکند. بعدها دکتر ظریف جمله مشــهور خــود را گفت که ما در شــب کودتا تا صبح نخوابیدیم و اینکه ایشــان و علی شمخانی، دبیر شورایعالی امنیت ملی و ســردار قاســم ســلیمانی، فرمانده ســپاه قدس، در مشورت لحظــهای بودند. چندی قبل هم ســفیرمان در ترکیــه، جناب آقای طاهریانفــرد، برایم تعریف کرد که چگونه اعضای ســفارت ایران تا صبح در حــال ارزیابی میدانی اوضاع و در تماس لحظهای با تهران بودند. بههرحال بهنظرم ســرعت ایران در این موضعگیری بیشتر به این خاطر بود که ایران میدانست تمایل به چه نوع دولتی در ترکیه دارد و اینکــه عواقب ناامنی و نظامیگــری در ترکیه تأثیرات منفی بیشــماری برای منافع کشورمان دارد. دو هفته بعد از کودتا زمانی که ســفیر ترکیه در تهران، آقای رضا هاکان تکین را که انسان آگاه و فهمیدهای است، به یک میزگرد در مورد ارزیابی کودتای نافرجام به مرکز مطالعات استراتژیک خاورمیانه دعوت کردم، ایشان اظهار کرد که بوروکراسی دولت و تصمیمگیری در ایران باسابقه است و همین منجر به تصمیمگیری ســریع ایران در رد کودتا شــد. وقتی از ایشان پرســیدم خب موضعگیری اعراب چگونه بود، ایشــان با خنده گفت کــه «آنها خواب ماندند». واقعا هم بایــد گفت که بعضی از اعراب شاید بدشان نمیآمد که حکومت ترکیه به دست نظامیان بیفتد و از این لحاظ حداقل روابطش با ایران تیره شــود. اخیرا هم خبری آمده که امارات کمک مالی قابلتوجهی برای شکلگیری کودتا کرده بود.

هوا رفتهرفته روشــن میشود، تقریبا همه بیدارند، گرسنه و تشنه و نگــران از عاقبت وضعیت بازگشتشــان. اکنون جهــت نگرانی از ترس از کشتهشــدن، به نگرانی روزمره و امور رفاه شیفت میکند. در این ســاعات از نوع پخش شــبکههای تلویزیونی ترک کاملا میتوان فهمید که کودتا شکست خورده است. تی.آر.تی از دست کودتاگران بیرون آمده است. کارکنان بخش سی.ای.پی از ساعت هفت، هشت صبح رفتهرفته ظاهر میشــوند. قفسهها پر از اغذیه و آب میشوند. مســافران بــرای گرفتــن کارت پرواز جدیــد و فــرار از ترکیه هجوم میآورند. کسی دیگر به فکر رعایت صف نیست. عصبانیتها اکنون به این شــکل خود را بروز میدهند. هرکســی به فکر خودش است. بعضیها صحبت از ناکارآمدی سیســتم و کارکنان ترمینال میکنند. مســئولان ترانزیت میگویند همه باید از ترمینال و قسمت مهاجرت خارج شــوند و دوباره با مهر ورود برگردند. ظاهرا میخواهند همه را از لحاظ امنیتی دوباره چــک کنند. هیچکس حاضر به اجرای این امر نیســت. این وضعیت نابســامانی تا بعدازظهر ادامه مییابد. اما مســئولان فرودگاه بهخوبی موفق میشوند در چندساعت اوضاع را در کنترل خود درآورده و پروازهای جبرانی را برنامهریزی و وضعیت را به حالت عادی برگردانند. بالاخره من هم با زحمت زیاد توانســتم یک جا برای خود برای اولین پرواز به تهران به دســت آورم. ساعت 10 شــب روز 16 جولای؛ یعنی حدود 24 ســاعت بعد از کودتاست. خوشحالی مســافران از حرکت به تهران کاملا مشهود است. وقتی هواپیما در تهران به زمین مینشــیند، شعف همه دوچندان ميشود و یک نفس راحت که چقدر امنیت خوب است.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.