ناصرالدیبنهانهشساالرهوز؛ محشابهوحاشیبهیا منفور؟

Shargh - - جامعه - مجید عرفانیان . کارشناس گردشگری و بِلاگر سفر

25 تیر امســال، صدوهشتادوششــمین ســال تولد ناصرالدینشاه قاجار اســت. نمیدانم چه سِری است وقتی یاد ســلطان صاحبقران تاریخ ایران میافتم، احساسی مُرکب از دلسوزی همراه با ترحم و اندکی علاقه درونم نقش میبندد. با اینکه خوب میدانم این قبله عالم، چه رفتارهای نادرست و چه تصمیمات نابخردانهای داشــته، اما احساس میکنم که تاریخ در حق او اجحاف کرده و آنگونه که باید، به بُعد مثبت و کارهای مهم و برجســته او، نپرداخته اســت. شاید نوع ارتباط او با درباریان و زیردستانش باعث شده که آنها پس از مرگش در وصف او به نیکیهایش نپردازند یا شاید توصیفات منفی که در دوران پس از قاجار درباره او و ســایر پادشاهان قاجار بیان شد، باعث شــده که نام ناصرالدینشاه بیشــتر، ما را یاد یک انسان خوشگذرانِ بیکفایــت بیندازد تا یاد انســانی بــا روحیاتی لطیف و دســتانی هنرمند و خدماتی گاه برجسته به کشور! ناصرالدینشاه که بود؟

نام ناصرالدینشــاه که به میان میآید، شــاید بســیاری از مــا یاد وقایع و خاطراتــی ناخوشــایند میافتیــم؛ بــرای نمونه، قتــل امیرکبیــر، انعقاد معاهدههایی برخلاف مصالح ملی، داشتن 85 همسر و زن صیغهای، انجام ســفرهای پرهزینه به اروپــا، ریختوپاشهای فراوان داخلــی، دلدادگی و عاشقپیشــگی و دورشدن از اداره کشور، قدرتدادن به افراد بیکفایت نظیر ملیجک، ازدســتدادن بخشهایی از ایران، خروج برخی از آثار ارزشــمند تاریخی از کشور و... برخی از مواردی است که از او در ذهن ما به جای مانده اســت. اما بیایید برای چند لحظه همه آنچه را از ناصرالدینشــاه شنیدهایم و در خاطر ســپردهایم، کنار بگذاریم و اینبار برخی از نکات مثبت او را مرور کنیم. چقدر باورپذیر اســت اگر این شاه قجری را با این القاب توصیف کنیم؛ مسافر، عکاس، شاعر، داستانسرا، ســفرنامهنویس، نقاش، خطاط و... . این مطلب تلاش دارد تا فارغ از هر نتیجهگیری یا قضاوتی، بُعد مثبت شخصیت ناصرالدینشــاه را مرور کند و برخی از خدماتــی که او به ایران ارائه کرده یا ویژگیهای مثبتی را که بهعنوان یک پادشاه داشته است به ما بشناساند. پادشاهِ اولینها

ناصرالدینشــاه در دوران پادشــاهیاش کارهایی را انجــام داد که برای اولینبار در ایران انجام میشــد. بسیاری از این موارد، اقدامات مهمی بودند کــه در بهبود کیفیت زندگی یا پیشــرفت کشــور تأثیر مثبت داشــتند. البته واقعیت این اســت که بســیاری از این اقدامات، حاصل ســفر او به فرنگ و بازدیــد از امکاناتی بود که در آنجا در اختیار حاکمان و مردم قرار داشــت و پس از بازگشت به ایران تلاش کرد تا برخی از این امکانات را به ایران بیاورد.

در بخش اول، به مرور خدماتی میپردازیم که برای اولینبار از ســوی او در ایران اتفاق افتاد. به عبارت دیگر اینها بخشــی از «اولینها»ی شاهِ شهید در ایران است.

اولین پادشاه ســفرکرده ایران به اروپا: در 30 فروردین 1252 خورشیدی (18۷3/04/19( ناصرالدینشاه بهعنوان نخســتین پادشاه ایران به سرزمین اروپا ســفر کرد و در مســیر سفرش از کشــورهای روســیه، آلمان، بلژیک، انگلستان، فرانسه، سوئیس، ایتالیا، اتریش و عثمانی بازدید کرد. او همچنین در سالهای 18۷8 و 1889 میلادی دو بار دیگر به اروپا سفر کرد.

ساخت اولین مدرســه در ایران: به لطف درایــت و هدایت امیرکبیر، در ششــم دی ماه 1230 خورشــیدی نخستین مدرســه ایران به وسیله ناصرالدینشاه تأسیس شــد. در واقع دارالفنون نخستین دانشگاه تاریخ ایران اســت که با دراختیارداشــتن معلمانی از اروپا و ایران، آموزش به سبک نوین را در ایران آغاز کرد.

تأســیس شــورای دولت و 6 وزارتخانه: در شــهریور 123۷ خورشیدی ناصرالدینشــاه با صــدور فرمانی، کارهــای دولت را به ســبک دولتهای اروپایی به وزارتخانهها ســپرد و شش وزارتخانه شامل داخله، امور خارجه، جنگ، مالیه، عدلیه و فوائد عامه را مســئول رسیدگی به امور کرد. همچنین شــورایی با نام شورای دولت و شورایی با نام شورای مصلحتخانه تأسیس کرد که در موارد ضروری برای مشورت تشکیل شوند. تأسیس عدلیه اعظم و دیوان مظالم

ناصرالدینشــاه به پیروی از نظامهای اروپایی، برای ساماندادن امور قضائــی، وزارتخانهای با نام عدلیه تأســیس کرد که هــم امور قضائی را سروســامان داد و هــم بهاینترتیــب از دخالــت روحانیــون در امور دادرســی کاست. سپس در سال 1240 شمســی با تشکیل دیوان مظالم، مرجعی برای رســیدگی به شــکایات علیه مأموران دولتی ایجاد کرد. از فعالیتهای ناصرالدینشاه در امور قضائی با عنوان اصلاح سیستم قضا در ایران یاد میکنند.

ضرب نخســتین سکه نوین: با اینکه ضرب سکه در ایران قدمتی تاریخی دارد، اما ناصرالدینشــاه در سال 1244 شمســی با خریداری یک ضرابخانه جدید از فرانســه، نوع جدید و مدرنی از ســکه را برای نخســتینبار در ایران ضرب کرد و در واقع ضرب سکه در ایران در زمان او متحول شد.

تأسیس نخستین بانک در ایران: نخستین بانکی که در ایران تأسیس شد، در 1268 خورشــیدی و از طریق امتیازی که ناصرالدینشــاه به یک بانکدار انگلیســی داد، انجام شــد. این بانکدار، پیشتر به ناصرالدینشــاه وام اعطا کرده بــود و مدتی بعد در قالب امتیازنامه رویتر، توانســت امتیاز تأســیس نخســتین بانک را در ایران به دست آورد. این بانک با عنوان بانک شاهی در ایران فعالیت میکرد.

چاپ اولین اسکناس: آغاز به کار بانک شاهی بهعنوان نخستین بانک در ایران، باعث شــد حق انحصاری انتشار اسکناس در ایران به این بانک واگذار شود و نخستین اسکناسهای ایران، تحت امتیاز بانک شاهی و از سوی بانک جدید شرق در انگلستان منتشر شد. این اسکناس در سال 1268 شمسی و با تصویر ناصرالدینشاه منتشر شد.

چاپ اولین تمبر: نخســتین تمبر در ایران در ســال 124۷ شمســی با نام تمبر باقری در زمان ناصرالدینشاه به چاپ رسید. نقش روی این تمبر نشان رســمی دولت ایران، یعنی شــیر و خورشــید بوده و درج بهای آن به زبان فارسی بوده است. کار شروع طراحی این تمبر از سال 1244 شمسی آغاز و با مشورت و همراهی وزارت پست و تلگراف فرانسه انجام شد.

ارســال نخســتین تلگراف در ایران: ناصرالدینشــاه اولین پیام تلگراف تاریخ ایران را در کاخ گلســتان از مدرســه دارالفنون دریافت کرد که سروده معروف ســعدی شیرینسخن بود. این رویداد مهم در سال 1234 شمسی و پس از ســفر وی به اروپا اتفاق افتاد که دســتور داد خطی برای تلگراف در ایران راهاندازی شــود. عباسعلیخان، نخستین تلگرافچی ایران در نخستین تلگراف تاریخ ایران، این شعر را برای ناصرالدینشاه فرستاد: «منت خدای را عزوجل که طاعتش موجب قربت است و به شکراندرش مزید نعمت...». ایجاد اولین خیابان مدرن

وقتی که ناصرالدینشاه از نخستین ســفرش به فرنگ بازگشت، عزمش را جــزم کرد تا خیابانی شــبیه به شــانزهلیزه در تهران ایجــاد کند. با وجود مخالفتهــای برخی از اطرافیانــش، او تصمیم گرفت در میــان باغ بزرگ لالهزار، خیابانی مدرن با الهام از شانزهلیزه ایجاد کند و چنین کرد. این خیابان یکی از نمادهای نوگرایي و مدرنیسم در تهران بود. تأسیس اولین موزه ملی

ناصرالدینشــاه پس از بازدید از کشورهای پیشــرفته اروپایی و بازدید از چند موزه معروف، تصمیم گرفت که فضایی را در کاخ گلستان برای نمایش

آثار ارزشــمند خود که داراییهای ملی ایران محسوب میشدند، ایجاد کند. به همین منظور در بخش شــمال کاخ گلستان فضایی را با عنوان کاخ موزه ناصرالدینشاه ایجاد کرد که نخستین موزه ملی ایران محسوب میشود.

تأســیس اولین باغ وحش: نخســتین مجمعالوحوش یا باغوحش ایران به وسیله ناصرالدینشاه در تهران تأسیس شد. او که در سفرهایش به اروپا با باغوحش آشــنا شــده بود، علاقهمند شــد تا مجموعهای برای نگهداری حیوانات و نمایش عمومی آنها در تهران درست کند. او نخستین باغوحش را در خیابان اکباتان فعلی تأســیس میکند و سپس مجموعه وسیعتری را در دوشانتپه ایجاد میکند.

ساخت اولین عمارت پنجطبقه: بلندترین عمارت ایران با ارتفاع 35 متر در پنج طبقه، به دســتور ناصرالدینشاه در بخشــی از کاخ گلستان ساخته شــد. این عمارت که نخستین ســاختمان ایران بود که در آن از فلز استفاده شــد، ساختمانی است که لقب کاخ شاهنشــاه را داشت و امروز آن را با نام شــمسالعماره میشناســیم. او با دیدن تصاویری از ساختمانهای مرتفع فرنگــی و با هدف داشــتن عمارتی بلندتر از عالیقاپو در اصفهان، دســتور ســاخت این کاخ را صادر کرد تا بتواند از بالاترین نقطه به مناظر اطراف مقر حکومتیاش نگاه کند.

اولین ســاعت ایران: ناصرالدینشــاه دیده بود که در شهرهای اروپایی وجود برجهای ســاعت یا ســاعتهای بزرگ در بخشهایی از شهر مرسوم اســت، اما در ایران نمونهای از این ســاعتها وجود نداشت. با اهدای یک ســاعت بزرگ از ســوی ملکه ویکتوریا به ناصرالدین شــاه، این ســاعت در قســمتی از کاخ او )شمسالعماره( نصب شد تا نخستین ساعت شهری در ایران به وسیله او افتتاح شود.

اولین قطار در ایران: با آنکه ســال 1848 میلادی نخستین سال سلطنت ناصرالدینشــاه بــوده و او نقش چندانی در راهاندازی راهآهن بین رشــت و بندر انزلی نداشــته، اما واقعیت این اســت که نخستین راهآهن موفق ایران در زمان او افتتاح شــده اســت. البته او بعدتر برای پیشــرفت پروژه راهآهن در ایران تلاشهای فراوانی انجام داد و اصطلاح ماشــیندودی به دوران او بازمیگردد که راهآهن میان تهران و شهر ری را دایر کرد و به واسطه بخاری که از دودکش قطار خارج میشد، مردم به آن ماشیندودی میگفتند.

نخســتین مجسمه شــهری ایران: در تاریخ 25 مهر سال 126۷ شمسی، نخســتین مجســمه شــهری ایــران در تهــران نصب شــد. این مجســمه ناصرالدینشــاه را سوار بر اسب نشان میداد و بسیار شبیه به مجسمههایی بود که او در سفرش به فرنگ در میدانها و خیابانها دیده بود. این مجسمه در لالهزار نصب شــد و سپس به باغشاه منتقل شــد و در نهایت سرنوشتی بهتر از ذوبشدن پیدا نکرد. اهمیت ساخت و نصب اولین مجسمه در ایران، زمانی بیشتر مشخص میشــود که در آن روزگار ساخت هرگونه مجسمه و تندیس خلاف آیینهای دینی و مذهبی بود.

نخســتین کارخانه صنعتی ایران: یکــی از وزرای ناصرالدینشــاه، وزیر قورخانــه مبارکه بود که همان اســلحهخانه یا زرادخانه اســت. ســلطان صاحبقــران کارخانهای به همین منظور با عنوان قورخانه تأســیس کرد که نخستین کارخانه صنعتی ایران و نخستین کارخانه اسلحهسازی تاریخ ایران بود. هرچند که در زمان ناصرالدینشــاه کمتر در این کارخانه، اسلحه تولید میشد و بیشتر به تولید وسایل آتشبازی جشنها اختصاص داشت.

نخستین عکاسخانه ایران: تأســیس نخستین عکاسخانه ایران به وسیله ناصرالدینشــاه رقم خورد که بخشی از کاخ گلستان را به این امر اختصاص داد.

او با آموزش آقا رضاخان اقبالالسلطنه به وسیله یک عکاس فرانسوی، به او لقب عکاسباشی را داد و از آن پس عکاسباشی در اکثر مواقع همراه پادشــاه بود و تصاویر همایونی را ثبت میکرد. هرچند تأســیس عکاسخانه حاصل یک علاقه شــخصی ناصرالدینشــاه بود؛ اما با توجه به آنکه امروز عکس و عکاسی تبدیل به یکی از بخشهای جداناشدنی زندگی مدرن شده است، بســیار جالب است که ایران پیش از بســیاری دیگر از کشورها چنین امکاناتی را در کشور ایجاد کرده بود.

اولین عکس از پادشاه؛ اولین پادشاه عکاس: ناصرالدینشاه اولین پادشاه تاریخ ایران است که تصویرش به صورت عکس ثبت شده است. برای دیدن تصاویر پادشــاههای قبل از او ناگزیریم که به نقاشــیهایی که از آنها کشیده شــده است، رجوع کنیم. همچنین او اولین پادشاهِ عکاس تاریخ ایران است. او یک عکاس فرانســوی را برای آموزش اصول عکاسی به ایران فراخواند و همواره یک عکاس را همراه خود داشت. ادامه در صفحه 17

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.