فئودالیسم ایرانی

Shargh - - انديشه -

فئودالیســم به دوره معینی از تاریخ اروپا از قرن نهم تا سیزدهم میلادی اشاره دارد که در آن قدرت سیاسی میان زمینداران بزرگ تقسیم شده بود و هر زمیندار یا اربــاب دارای جماعتی رعیت بود که در ازای خدمات، حق تملک زمین یا اســتفاده از زمین را از ارباب به دست میآورد. بسیاری از خصوصیات نظام فئودالی برابر و مشــابه با نظام ارباب-رعیتی در شرق و آسیایمیانه بوده و در برخی موارد با هم تفاوت داشــتهاند. در بسیاری از کشورها فئودالیسم با اصلاحات ارضی و تقســیم زمینهای زراعی بین کشــاورزان از میان رفته ولی هنوز هم در بعضی از کشورهای جهانســوم روابط فئودالی و زمینداری دیده میشــود. در ایران، فئودالیســم بیشــتر با نام حکومــت ملوکالطوایفی یا نظام اربــاب- رعیتی شناخته شده است.

در چند دهه اخیر تحقیقات زیادی در مورد نظام اقتصادی و شــیوه تولید شــرقی و وجوه اختلاف و اشتراک آن با نظام فئودالی در غرب عمدتا با ارجاع به نظریه شــیوه تولید آسیایی مارکس و نظریه اســتبداد شــرقی ویتفوگل صــورت گرفته کــه گاه نتایج کاملا متضادی را منعکس میکند. آخرین نمونــه از این تحقیــق، در کتابی با عنوان «نگاهی تازه به شــیوه تولید زمینداری در ایران از آغاز تا دوران مغولان» صورت گرفته اســت. در این کتاب نویسنده با نگاهی به آثار مرجع تاریخــی ایران قبــل و بعد از اســلام، به بررسی شــیوه تولید زمینداری پرداخته است. کتاب در پنج فصل و هر فصل در چند بخش ساختار اقتصادی و سیاسی ایران را تا دوران چیرگی خلافت عربی-اســلامی بررســی میکند. این کتاب در پی نشاندادن آن اســت که ساختار اقتصادی یا شــیوه تولید چیره در ایران از دوران هخامنشــیان تا آســتانه برآمدن صفویان و بهویژه در دوران خلافت اسلامی، یک شیوه تولید فئودالی یا زمیندارانه بوده است. افزونبرآن، نویســنده با گواهگرفتن کارکردها و روندهایــی سیاســی و اقتصادی این بــازه زمانی، نشــان میدهد که شیوه تولید فئودالی در ایران یک سامانه اجتماعی خودبنیاد بومی بوده که در شرایط خاص سیاسی و جغرافیایی ایران شکل گرفته است. فصل نخست نگاهی مفهومی به ساختار اقتصادی و شــیوههای تولید با رجوع بــه آرای مارکس دارد. همچنین دو مفهوم شــیوه تولید آسیایی و استبداد شرقی در این فصل بررسی شدهاند که نویسنده آنها را «افسانهآمیز و نادرســت» میداند. در فصل دوم نشان داده شده که ســامانه زمینداری یا چیزی که اروپاییان به آن فئودالیسم گفتهاند یک نهاد تاریخی خودبنیــاد و اصیل در ایران از دوران هخامنشــیان تا زمــان حمله عربهــا به ایران و نیز کشــورهای تاریخی یکجانشــین شرق است. فئودالیسم در اروپا هزارو 500 سال پس از تکامل سامانه زمینداری در ایــران پدید آمده و تمدن و نظام زمینداری ایران نه وامدار الگوی فئودالیسم اروپایی است و نه نیازمند تعریف و همســنجی خود با آن. در فصل ســوم به روند و چگونگی ســقوط شــهرهای ایرانی در برابر ورود اعراب پرداخته شــده و همزمان با نشاندادن دگرگونی در شــیوه تولید زمینداری در ایران، فرایند دگرگونی در زیربنای اقتصادی شــیوه تولید توضیح داده میشــود. ســاختار فرمانروایی اعراب در ایران و ســاختار دولتهــای بومی ایرانیتبــار نیز در این فصل بررسی میشــود. در فصل چهارم ریشــههای اقتصادی نظام زمینداری ایران مانند خراج، جزیه و اقطاع بررســی شده است. نظام اقطاع یا واگــذاری و اجاره املاک ســلطان بــه امیــران و نزدیکان پادشاه، از مدتها قبل در دستگاه خلفای اســلامی ســابقه داشت. اقطــاعداران و کســانی که املاک خالصه سلطان را در اجاره داشتند، از اراضــی تحتتصرف خود، تنها حق تمتــع مالی داشــتند و رعایا هم به اقطــاعداران جز پرداخت حقــوق مالکانــه، هیچگونه الزام و تعهــد دیگری نداشــتند. در این فصل همچنین ساختار اقتصادی و تکامل شــیوه تولید زمینداری در شهرهای گوناگون ایران دوره خلافت اسلامی نشان داده شده است. در فصل پنجم، پس از بررسی پیشینه ترکان، چگونگی حملــه مغولها بــه ایــران و تأثیرات آن بررســی شده است.

همچنین ورود بنمایههــای قبیلهای در روبنای شیوه تولید زمینداری ایران در دوره ایلخانان در این فصل بررســی میشود. این بنمایههای قبیلهای که ریشه آن به دوران سلجوقیان برمیگردد، در دوران مغولان رشد کرد و حتی تا انقلاب مشروطیت اثری جدی بــر دگرگونیهای اجتماعی و رشــد کمجان بــورژوازی ایران داشــت. بــا توجه به رشــد نظام فئودالی در اروپا از آغاز سده یازدهم میلادی، در این فصل ریشههای اقتصادی سیستم زمینداری ایران و فئودالیسم در اروپا نیز با هم مقایسه شدهاند.

نگاهی تازه به شیوه تولید زمینداری در ایران محمد رحمانزادههروی ناشر: اختران چاپ اول: 1396 قیمت: 36000 تومان

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.